Кіріспе

Нердлинген (;) – Германиядағы Швабия аймағындағы, Бавария жеріндегі Дунай-Рис ауданындағы қала. Халық саны шамамен 20 674 адамды құрайды. Штутгарттан шамамен шығысқа қарай, ал Мюнхеннен солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Қала 15 миллион жыл бұрын пайда болған, диаметрі 25 км болатын метеорит соққан Nördlinger Ries кратерінде салынған. Метеорит сағатына шамамен 70 000 км жылдамдықпен түскен, нәтижесінде аймақ шамамен 72 000 тонна микроалмастармен толып қалған. Ірі шұңқыда 27 бас сүйек, ал екіншісінде 6 бас сүйек табылған. Бас сүйектер шеңбер бойынша орналасқан, ал беттері күн бату бағытына қаратылған. Нердлинген маңынан соңғы тарихқа дейінгі дәуірлердің барлық дерлік кезеңдеріне жататын қосымша археологиялық орындар табылды. Атап айтарлықтай, Бальдинген ауданының шығыс жағында неолиттік сызықты керамика мәдениетіне, қола дәуірінің Урнфилд мәдениетіне, сондай-ақ кельт темір дәуірінің Холштат және Ла Тене мәдениеттеріне жататын елді мекендердің іздері анықталды.

Рим империясы

Қазіргі Нердлингенді қамтитын аймақ Рим провинциясы Раэтияның бір бөлігі болған, бірақ қаланың римдік дәуірі туралы көп зерттеу жүргізілген жоқ. Холгейм ауданында римдік вилла қазылып, қазірде оны аралап көруге болады. Балдинген ауданында тағы бір вилла және оған іргелес жерлеу орны табылған. 85 жылы салынған елді мекен (викус) 259-260 жылдарға дейін қаланың оңтүстік бөлігін алып тұрды, содан кейін герман тілінде сөйлейтін алеманн тайпаларының қазіргі Германияның оңтүстігін басып алуы кезінде қиратылды. Бұл римдік елді мекен 80-300 жылдар аралығында салынған деп саналатын Септемиякум болған болуы мүмкін, алайда бұл нақты елді мекен шындығында Обердорф сияқты басқа жерде орналасқан болуы да мүмкін, сондықтан Нердлингендегі елді мекеннің аты әлі де нақты емес.

Орта ғасырлар

6 және 7 ғасырларда аламан тайпалары Нердлинген аймағын жаулап алды, осы кезеңде аймақ Меровингтер әулетінің билігінде христиан дініне біртіндеп көшті, және сол дәуірден бірнеше зираттар табылған. "Нордилинга" деген атау алғаш рет 898 жылға жататын Каролингтер сарайының құжаттарында кездеседі, ал қала бүгін осы күнді өзінің "құрылу" күні деп тойлайды. Регенсбург епископтарының басқаруымен Нердлинген маңызды сауда орталығына айналды. 1215 жылы император Фридрих II Нердлингенге қала құқығын берді, және ол Киелі Рим империясының еркін қаласына айналды. Сол жылы алғашқы қала қабырғасы салынды, оның ізі бүгінге дейін сақталған. 1219 жылға жататын құжатта алғаш рет Nördlinger Pfingstmesse ("Нердлинген шілде тойы") есімді шара аталды, бұл оқиға қалада халықтық фестиваль ретінде қазірге дейін жалғасуда. Нердлинген екі маңызды сауда жолының (Франкфурт / Вюрцбург – Аугсбург және Нюрнберг – Ульм) тоғысқан жерінде орналасқандықтан, астық, мал, мата, тері және металл тауарлары үшін маңызды сауда орталығы болды. Франкфурт-на-Майндан басқа, Нердлинген аймақтағы ең ірі алыс қашықтықтағы сауда жәрмеңкелерінің бірі еді. 1238 жылы өрт Нердлингеннің көп бөлігін қиратты, бірақ қала тез арада қалпына келді. Үш буын өткен соң, көптеген шеберлер, әсіресе тері өңдеушілер мен тоқымашылар, қала қабырғасының сыртында қоныстанды. 1327 жылы қазіргі дөңгелек қабырға салынды, ол қаланың қоршалған бөлігінің ауданын төрт есеге арттырды. 1427 жылы Святой Георгий шіркеуінің құрылысы басталды. 1472 жылы бордель иелері Линхардт Фрайермут пен оның әйелі Барбара Ташенфайндқа қарсы сот ісі қалалық сот тізіміне енгізілді. Сот процесінің бастауыш себебі – жезөкше Элс фон Эйстетт жасаған мәжбүрлі түсік туралы айыптама болды. Сот иелерін кінәлі деп танып, күйеуін қаладан қуды. Оның әйелі маңдайына белгі салып, ұялтты. Нердлинген қалалық архивіндегі 40 беттік пергамент осы кезеңде бордельдің жағдайы туралы бірегей мәліметтер береді.

Ерте заманауи кезең

1529 жылы қала Шпейердегі наразылыққа қатысты, ол протестанттық реформацияның кедергісіз таралуына мүмкіндік беруді көздеді. 1555 жылы Нөрдлингендегі реформация толыққанды аяқталды. 1579 жылы қала әкімі Петер Сенг (1512–1589) лютерандық келісім формуласына қол қойды. Нөрдлингендегі ерте заманадағы сиқыршылыққа қатысты сот процестері жақсы құжатталған. 1589 және 1598 жылдар аралығында 34 әйел және бір ер адам сиқыршылық жасады деген айыппен өртке төңкерілді, ал тағы бір айыпталушы, акушер Барбара Лиерхаймер қамауда қайтыс болды. Мария Холл мен Ребекка Лемптің істері ерекше танымал болды. 1589 жылы пастор Вильгельм Фридрих Лютц Нөрдлинген қалалық кеңесінің радикалды сиқыршылықты қудалауына қарсы уағыз айтты, ал 1590 жылдың мамырында алғашқы күдікті сиқыршылардың өлім жазасын орындауға дейін. Сол жылы өлім жазасына кесілген үш әйелдің бірі – арба жегіштің қызы Урсула Хайдер, ол 1589 жылдың 8 қарашасында тұтқындалып, 1590 жылдың 15 мамырында өртке төңкерілді. Урсула Хайдердің ісі туралы Ульрике Хасс өзінің «Тейфельстанц» кітабында сипаттаған. Көптеген адамдар 1604 жылы Уильям Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» пьесасының қысқартылған және жеңілдетілген нұсқасы Нөрдлингенде қойылды және бұл Англиядан тыс Шекспирдің пьесасының алғашқы қойылымдарының бірі болды дейді. Шындығында, актерлер рұхсат сұраған, бірақ жергілікті билік тарапынан бас тартылып, олардың күш-жігеріне өтемақы төленді. Нөрдлинген екі тарихи шайқасқа орын болды және Отыз жылдық соғыстағы шешуші кезеңді белгіледі. 1634 жылы Нөрдлингендегі бірінші шайқаста шведтік протестант әскерлері Габсбург әскерлерінен алғаш рет жеңіліске ұшырады. Қала жеңімпаздарға қақпаларын ашуға мәжбүр болды, бірақ жоғары өтемақы төленгеннен кейін жеңімпаздар тарапынан тоналмады. Алайда, қоршау кезінде және одан кейін қала халқының жартысынан астамы аштық пен аурудан көз жұмды. Бұл 1645 жылы Нөрдлингендегі екінші шайқас кезінде одан да ушықты, және Нөрдлинген 1618 жылғы халық санына 1939 жылға дейін жете алмады. 18 ғасырдың басында, Испан мұрагерлік соғысы кезінде қала жақын маңдағы Хёхштедт шайқастарының салдарынан одан әрі зардап шекті. Соғыстар сауданы теңіз портына ықпал етті, нәтижесінде Нөрдлинген сауда орталығы ретінде маңыздылығын жоғалтты. Осы мәжбүрлі экономикалық тоқыраудың нәтижесінде Нөрдлингеннің ортағасырлық қалалық пейзажы жақсы сақталды. Неміс медиациясының нәтижесінде 1803 жылы Нөрдлинген императорлық қала мәртебесін жоғалтып, 1802 жылдың қыркүйегінде қаланы басып алған Бавария сайлаушылығының құрамына кірді. 1806 жылдың 1 қаңтарында Бавария сайлаушысы өзін король деп жариялады, Бавария сайлаушылығын Бавария Корольдігіне ресми түрде өзгертті, ол келесі тамызда Киелі Рим империясынан бөлінді.

Қазіргі заман

1849 жылы 15 мамырда Нердлинген Бавария Корольдік мемлекеттік темір жолдарының желісіне қосылды. Сол жылы Нюрнбергке дейін алғашқы темір жол қатынасы ашылды. Корольдік Вюртемберг мемлекеттік темір жолдарының басшылығымен үшінші темір жол байланысы 3 қазанда 1863 жылы Ален қаласына ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1945 жылдың көктемінде жүргізілген әуе шабуылдарынан Нердлингенде және оның төңірегінде барлығы 33 адам қаза тапты. Пойыз станциясы мен бірнеше үй қиратылды, ал Санкт-Джордж шіркеуі ауыр зақымдар алды. Дегенмен, қаланың тарихи ауданының көп бөлігі сақталды. 1945 жылы Нердлинген одақтас әскерлері басып алған Германияның американдық оккупациялық аймағының құрамына кірді. АҚШ әскері қалада көшіп қонғандар лагерін құрды. Бұл лагерь UNRRA бақылауында болды және көбінесе Латвия мен Литвадан келген 500-ге жуық адамды қабылдады. Соғыстан кейін 4500-нен астам адам Нердлингенде тұрақты қоныстанды. Орта ғасырлардан бері еврей отбасылары Нердлингенде тұрып келген. Олар қайтыс болғандарын Негермеммингер жолындағы еврей зиратына жерледі, ал 1885 жылы синагога салынды. 1938 жылғы қарашадағы погром кезінде нацистер синагоганы қиратты, және бұл оқиға қазіргі протестант шіркеуінің залында орналасқан тақтамен еске алынады. 1979 жылы еврей зиратында Холокост құрбандарын еске алу үшін ескерткіш тас орнатылды. Баварияның әкімшілік-территориялық реформасы барысында 1972 жылдың 1 шілдесінде Нердлинген қала мәртебесін жоғалтып, жаңа құрылған Nördlingen Donauwörth ауданына қосылды, ол 1973 жылдың 1 мамырында қазіргі атауы – Donau Ries болып өзгерді.

Спорт

Жергілікті спорт клубы, TSV 1861 Nördlingen, ерлер және әйелдер командалары Баскетбол Бундеслигасында ойнайтын, өте табысты баскетбол бөліміне ие. Футбол командасы Солтүстік Швабия аймағында дәстүрлі түрде ең күшті команда болып саналады. Оның ең танымал бұрынғы ойыншысы – Нордлингенде туып өскен Герд Мюллер. 2008 жылы стадион оның құрметіне қайта аталды.

Жақсылық алмастары

Қаладағы тас ғимараттарда миллиондаған кішкентай алмаз бар, олардың барлығының ені бір миллиметрден кем. Астероидтан келген метеорит Nördlinger Ries кратерін жасағанда, жергілікті графит кен орнына түскен соққыдан шамамен 72 000 тонна осы кішкентай алмаз пайда болды. Кейіннен осы аймақтан тас қазылып, одан тас ғимараттар салынды.

Танымал мәдениетте

1971 жылғы "Вилли Вонка және шоколад фабрикасы" фильмінің соңындағы әуеден түсірілген көріністер осы жерде түсірілді. "Принцесса Туту" және "Титанға шабуыл" сияқты бірнеше анимелердің негізгі оқиға орыны Нөрдлинген қаласы болған.