Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Wieluń (Velun) – Польшаның оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан қала, 2021 жылы 21 624 тұрғыны бар. Мыңдаған адамдар жарақат алды, ал көптегендері қашып кетті. 1939 жылдың 31 тамызы мен 1 қыркүйегінде Wieluń қаласында польшалық әскери бөлімдер болған жоқ. 1939 жылдың 5 қыркүйегіндегі шешіммен, оккупацияланған Польшадағы алғашқы үш арнайы соттың бірі осы қалада құрылды, кейіннен 1939 жылдың 22 қыркүйегінде Пётркув-Трибунальскиге көшірілді. 1939 жылдың 6-8 қыркүйегінде Эйнзацгруппа II қалаға кірді, поляк кеңселер мен ұйымдарында жаппай тінтірулер жүргізілді. 1939 жылдың 8 қыркүйегінде Пабянице маңындағы Чехлода неміс әскерлерімен өлтірілген 30 поляк азаматының арасында Wieluń тұрғындары да болды. Wieluń 1939 жылдың 8 қазанында нацистік Германияға қосылып, Рейхсгау Вартеланд әкімшілігіне бағындырылды. Немістер 1500 жылдан бері сол жерде тұрып келген, соғыс басталған кезде шамамен 4000 адамды құраған Wieluń қаласының еврей халқына қарсы террорлық режимді ұйымдастырды. Еврейлер аз төленетін жұмысқа мәжбүрлеме жұмысына тартылды. 1940 жылдың сәуір-мамыр айларында Катыньдегі жаппай қырғында 40 поляк азаматы совет әскерлерімен өлтірілді. 1940 жылдың маусым айында немістер вилла иелері болған 200-ге жуық полякты қуғынға салды, олардың үйлері жаңа неміс шенеуніктерге берілді немесе неміс кеңселерге айналдырылды. Неміс оккупациясы кезінде қалада аймақтан қуылған поляктар үшін транзиттік лагерь жұмыс істеді, олар неміс оккупациялаған Польшаның шығыс бөлігіндегі «Бас үкімет» деп аталатын аймаққа немесе Германия мен Германияның Франциядағы мәжбүрлі еңбек лагерлеріне депортацияланды, ал кейбіреулері қала маңындағы жаңа неміс отарлаушыларына құл ретінде жіберілді. Немістер қалада нацистік түрме құрып, оны басқарды, сондай-ақ жергілікті тарихи нумизматикалық коллекцияны тонап, жаңадан құрылған неміс мұражайына жіберді. 1941 жылы еврейлер геттоға күштеп орналастырылды. Көптегендері еңбек лагерлеріне жіберілді. 1942 жылдың қаңтарында немістер он еврейді ашық түрде дарға асты. Сол жылы қалада қалған 2000 еврей және Wieluń қаласына әкелінген басқалар бірнеше күн бойы тамақ пен сусыз шіркеу ғимаратында қамалып қалды. Бірнеше адам әлсіздіктен қайтыс болды, ал басқалары өлтірілді, 900 адам таңдалып Лодзь геттосына жіберілді. Қалғандары Хелмно жойқын лагеріне жіберілді, онда олар бірден газбен уланды. Соғыстан 70-100 Wieluń еврейі аман қалды, көптегендері қалаға оралды, бірақ көпшілігі көп ұзамай кетіп қалды. Қала 1945 жылдың 19 қаңтарында Кеңес Одағының 1-ші Украина майданының әскерлері Сандомир-Силезия шабуылы барысында азат етілді.
Wieluń (Velun) is a town in south central Poland with 21,624 inhabitants (2021). Thousands were injured and many fled. No Polish military units were present in Wieluń at that time (31 August – 1 September 1939). By decision from September 5, 1939, one of the first three German special courts in occupied Poland was established in the town; it was eventually moved to Piotrków Trybunalski on September 22, 1939. On September 6–8, 1939 the Einsatzgruppe II entered the town, and mass searches of Polish offices and organizations were carried out. Already on September 8, 1939, inhabitants of Wieluń were among the 30 Poles massacred by German troops in Chechło near Pabianice. Wieluń was annexed to Nazi Germany on 8 October 1939 and placed under the administration of Reichsgau Wartheland. The Germans instigated a reign of terror against the Jewish population of Wieluń, which had lived there since the 1500s and amounted to around 4,000 people at the beginning of the war. Jews were kidnapped for forced labour with little pay. Around 40 Poles from Wieluń were murdered by the Soviets in the large Katyn massacre in April to May 1940. In June 1940, the Germans expelled around 200 Poles, owners of villas, which were handed over to new German officials or converted to German offices. During the German occupation, a transit camp was operated in the town for Poles expelled from the region, who were then either deported to the so called General Government in the eastern part of German occupied Poland or to forced labour in Germany and German occupied France or sent as slave laborers to new German colonists in the town's vicinity. The Germans also established and operated a Nazi prison in the town, and looted the local historical numismatic collection, which they sent to a newly established German museum in occupied Poznań. In 1941, Jews were forced into a ghetto. Many were then sent away to labour camps. In January 1942, the German publicly hanged ten Jews. Later that year, the 2,000 Jews still remaining in the city and others brought to Wieluń were rounded up and confined for several days in a church building without food or water. Several died there of exhaustion, others were murdered and 900 were then selected and sent to the Łódź ghetto. The rest were sent to the Chełmno extermination camp, where they were immediately gassed. Seventy to one hundred Wieluń Jews survived the war, and many returned to the city although most left soon afterward. The city was liberated on 19 January 1945 by troops of the Soviet 1st Ukrainian Front in the course of the Sandomierz–Silesian Offensive.
Климат
Wieluń мұхиттық климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі: Cfb) немесе 3 °C (27 °F) изотерма бойынша ылғалды континенталды климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі: Dfb) жатады, ал 0 °C (32 °F) изотерма бойынша есептелгенде.
Wieluń has an oceanic climate (Köppen climate classification: Cfb) using the 3 °C (27 °F) isotherm or a humid continental climate (Köppen climate classification: Dfb) using the 0 °C (32 °F) isotherm.
Жолдар
Wieluń маңызды көлік торабы болып табылады. Wieluń-нен шығатын негізгі жолдар Варшавамен (солтүстік-шығысқа) және Вроцлавпен (батысқа) байланысты ұлттық жол арқылы өтеді. Сонымен қатар, Ченстоховаға, Ополе және Лодзьға баратын екі ұлттық жол бар. Бұдан өзге, Wieluń-нен басталатын екі облыстық (жергілікті) жол бар: 481 нөмірі Ласкаға (солтүстік-шығысқа) және 486 нөмірі Радомскоға (оңтүстік-шығысқа) дейін. Wieluń-дегі ең үлкен көлік мәселесі – қала орталығындағы жол ағынының көптігі (транзиттік көліктерді қоса), себебі айналма жолдар жетіспейді. Ұлттық жолдың айналма жолы 2017 жылдың наурыз айында толықтай аяқталып, пайдалануға берілді, ал кейіннен қосымша айналма жолдар салынатын болады. Шығыс айналма жолының бірінші бөлігі де аяқталды. Wieluń ауданында S8 тас жолы да бар (ол қаланың солтүстік жағында орналасқан). Сонымен қатар, болашақта 70 шақырымдық Калиш-Wieluń тас жолын салу жоспарлануда.
Wieluń is an important transportation hub. Main roads stemming from Wieluń include connection with Warsaw (to the north east) and Wrocław (to the west), via the National Road There are also two national roads: number to Częstochowa and to Opole and Łódź. Furthermore, there are two voivodeship (local) roads starting from Wieluń: road number 481 (going north east) to Łask and road number 486 (going south east) to Radomsko. The biggest communication problem in Wieluń is huge traffic (including transit) in the center of the town, due to lack of bypasses. A bypass of National Road was fully completed and opened in March 2017, later additional bypasses will be built. The first section of the eastern bypass has already been finished. In the area of Wieluń there is also expressway S8 (it is located near the northern outskirts of the town). Additionally, there is a plan to build the 70 km long Kalisz Wieluń Road in the future.
Темір жолдар
Wieluń-ді Poznań және Katowice қалаларымен темір жол байланысы жалғастырады. Жол 1920 жылдары салынған, себебі Ключборк түйіскені Веймар Германиясының шекарасында қалды және Жоғарғы Силезияның польшалық бөлігі мен Познань арасында тікелей темір жол қатынасы мүмкін болмады. Сондықтан Herby Nowe-ден Kępno-ға дейін жаңа желі салу өте қажет болды. Бұл желі Екінші Польша Республикасындағы маңызды байланыстардың бірі болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ключборк Польшаға қосылғаннан кейін маңыздылығын жоғалтты. Сонымен қатар, 1980 жылдардың соңына дейін Wieluń-ді жақын орналасқан Прашкамен байланыстыратын тары темір жол болды. Қазіргі уақытта қалада екі темір жол станциясы жұмыс істейді: Wieluń Dąbrowa және Wieluń Miasto. Wieluń тікелей темір жол арқылы Tarnowskie Góry, Katowice, Poznań, Szczecin және Kępno қалаларымен байланысты. Бұрын Ченстохова және Люблинецке де тікелей байланыс болған. Айналамен және бүкіл елмен байланыс құрудың тағы бір тәсілі – автобустар. Халықаралық қатынастарды да қамтитын, заманауи (дегенмен 1976 жылы салынған) автобус станциясы бар.
Rail connection links Wieluń to Poznań and Katowice. The line was built in the 1920s, as the junction of Kluczbork remained within borders of Weimar Germany and direct rail communication between Polish part of Upper Silesia and Poznań was impossible. Therefore, it was crucial to construct a brand new line, which runs from Herby Nowe to Kępno. The line was one of the most important connections in the Second Polish Republic, but after World War II, when Kluczbork was annexed by Poland, it lost its importance. Also, until the end of the 1980s, there was a narrow gauge railroad, which connected Wieluń with nearby Praszka. Currently, the town has two operating railway stations: Wieluń Dąbrowa and Wieluń Miasto. Wieluń is directly connected by rail with such cities as Tarnowskie Góry, Katowice, Poznań, Szczecin and Kępno. Once there was also a direct connection to Częstochowa and Lubliniec. Another means of communication with the surroundings and the entire country are buses. There is a modern (though built in 1976) bus station, which also handles international communication.
Спорт
Қалада 1957 жылы екі клубтың бірігуінен құрылған WKS Wieluń спорт клубы бар. Бұрын WKS Wieluń жеңіл атлетика, баскетбол, үстел теннисі, гандбол және футбол сияқты бірнеше бөлімшесі болған. Қазіргі уақытта тек футбол бөлімшесі ғана сақталған. Тағы бір танымал клуб – Siatkarz Wieluń [pl] волейбол командасы, төменгі лигаларда өнер көрсетеді, бірақ бұрын Польшаның жоғары дивизионында, соңғы рет 2010–11 маусымында ойнаған.
The town has a sports club WKS Wieluń, established in 1957 after a merger of two earlier clubs. In the past, WKS Wieluń had several departments, such as track and field, basketball, table tennis, handball and association football. Currently, the only remaining department is football. Another notable club is Siatkarz Wieluń [pl], volleyball team, which competes in the lower leagues, but in the past played in the PlusLiga, Poland's top division, most recently in the 2010–11 season.