Кіріспе

Wieluń (Velun) – Польшаның оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан қала, 2021 жылы 21 624 тұрғыны бар. Мыңдаған адамдар жарақат алды, ал көптегендері қашып кетті. 1939 жылдың 31 тамызы мен 1 қыркүйегінде Wieluń қаласында польшалық әскери бөлімдер болған жоқ. 1939 жылдың 5 қыркүйегіндегі шешіммен, оккупацияланған Польшадағы алғашқы үш арнайы соттың бірі осы қалада құрылды, кейіннен 1939 жылдың 22 қыркүйегінде Пётркув-Трибунальскиге көшірілді. 1939 жылдың 6-8 қыркүйегінде Эйнзацгруппа II қалаға кірді, поляк кеңселер мен ұйымдарында жаппай тінтірулер жүргізілді. 1939 жылдың 8 қыркүйегінде Пабянице маңындағы Чехлода неміс әскерлерімен өлтірілген 30 поляк азаматының арасында Wieluń тұрғындары да болды. Wieluń 1939 жылдың 8 қазанында нацистік Германияға қосылып, Рейхсгау Вартеланд әкімшілігіне бағындырылды. Немістер 1500 жылдан бері сол жерде тұрып келген, соғыс басталған кезде шамамен 4000 адамды құраған Wieluń қаласының еврей халқына қарсы террорлық режимді ұйымдастырды. Еврейлер аз төленетін жұмысқа мәжбүрлеме жұмысына тартылды. 1940 жылдың сәуір-мамыр айларында Катыньдегі жаппай қырғында 40 поляк азаматы совет әскерлерімен өлтірілді. 1940 жылдың маусым айында немістер вилла иелері болған 200-ге жуық полякты қуғынға салды, олардың үйлері жаңа неміс шенеуніктерге берілді немесе неміс кеңселерге айналдырылды. Неміс оккупациясы кезінде қалада аймақтан қуылған поляктар үшін транзиттік лагерь жұмыс істеді, олар неміс оккупациялаған Польшаның шығыс бөлігіндегі «Бас үкімет» деп аталатын аймаққа немесе Германия мен Германияның Франциядағы мәжбүрлі еңбек лагерлеріне депортацияланды, ал кейбіреулері қала маңындағы жаңа неміс отарлаушыларына құл ретінде жіберілді. Немістер қалада нацистік түрме құрып, оны басқарды, сондай-ақ жергілікті тарихи нумизматикалық коллекцияны тонап, жаңадан құрылған неміс мұражайына жіберді. 1941 жылы еврейлер геттоға күштеп орналастырылды. Көптегендері еңбек лагерлеріне жіберілді. 1942 жылдың қаңтарында немістер он еврейді ашық түрде дарға асты. Сол жылы қалада қалған 2000 еврей және Wieluń қаласына әкелінген басқалар бірнеше күн бойы тамақ пен сусыз шіркеу ғимаратында қамалып қалды. Бірнеше адам әлсіздіктен қайтыс болды, ал басқалары өлтірілді, 900 адам таңдалып Лодзь геттосына жіберілді. Қалғандары Хелмно жойқын лагеріне жіберілді, онда олар бірден газбен уланды. Соғыстан 70-100 Wieluń еврейі аман қалды, көптегендері қалаға оралды, бірақ көпшілігі көп ұзамай кетіп қалды. Қала 1945 жылдың 19 қаңтарында Кеңес Одағының 1-ші Украина майданының әскерлері Сандомир-Силезия шабуылы барысында азат етілді.

Климат

Wieluń мұхиттық климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі: Cfb) немесе 3 °C (27 °F) изотерма бойынша ылғалды континенталды климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі: Dfb) жатады, ал 0 °C (32 °F) изотерма бойынша есептелгенде.

Жолдар

Wieluń маңызды көлік торабы болып табылады. Wieluń-нен шығатын негізгі жолдар Варшавамен (солтүстік-шығысқа) және Вроцлавпен (батысқа) байланысты ұлттық жол арқылы өтеді. Сонымен қатар, Ченстоховаға, Ополе және Лодзьға баратын екі ұлттық жол бар. Бұдан өзге, Wieluń-нен басталатын екі облыстық (жергілікті) жол бар: 481 нөмірі Ласкаға (солтүстік-шығысқа) және 486 нөмірі Радомскоға (оңтүстік-шығысқа) дейін. Wieluń-дегі ең үлкен көлік мәселесі – қала орталығындағы жол ағынының көптігі (транзиттік көліктерді қоса), себебі айналма жолдар жетіспейді. Ұлттық жолдың айналма жолы 2017 жылдың наурыз айында толықтай аяқталып, пайдалануға берілді, ал кейіннен қосымша айналма жолдар салынатын болады. Шығыс айналма жолының бірінші бөлігі де аяқталды. Wieluń ауданында S8 тас жолы да бар (ол қаланың солтүстік жағында орналасқан). Сонымен қатар, болашақта 70 шақырымдық Калиш-Wieluń тас жолын салу жоспарлануда.

Темір жолдар

Wieluń-ді Poznań және Katowice қалаларымен темір жол байланысы жалғастырады. Жол 1920 жылдары салынған, себебі Ключборк түйіскені Веймар Германиясының шекарасында қалды және Жоғарғы Силезияның польшалық бөлігі мен Познань арасында тікелей темір жол қатынасы мүмкін болмады. Сондықтан Herby Nowe-ден Kępno-ға дейін жаңа желі салу өте қажет болды. Бұл желі Екінші Польша Республикасындағы маңызды байланыстардың бірі болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ключборк Польшаға қосылғаннан кейін маңыздылығын жоғалтты. Сонымен қатар, 1980 жылдардың соңына дейін Wieluń-ді жақын орналасқан Прашкамен байланыстыратын тары темір жол болды. Қазіргі уақытта қалада екі темір жол станциясы жұмыс істейді: Wieluń Dąbrowa және Wieluń Miasto. Wieluń тікелей темір жол арқылы Tarnowskie Góry, Katowice, Poznań, Szczecin және Kępno қалаларымен байланысты. Бұрын Ченстохова және Люблинецке де тікелей байланыс болған. Айналамен және бүкіл елмен байланыс құрудың тағы бір тәсілі – автобустар. Халықаралық қатынастарды да қамтитын, заманауи (дегенмен 1976 жылы салынған) автобус станциясы бар.

Спорт

Қалада 1957 жылы екі клубтың бірігуінен құрылған WKS Wieluń спорт клубы бар. Бұрын WKS Wieluń жеңіл атлетика, баскетбол, үстел теннисі, гандбол және футбол сияқты бірнеше бөлімшесі болған. Қазіргі уақытта тек футбол бөлімшесі ғана сақталған. Тағы бір танымал клуб – Siatkarz Wieluń [pl] волейбол командасы, төменгі лигаларда өнер көрсетеді, бірақ бұрын Польшаның жоғары дивизионында, соңғы рет 2010–11 маусымында ойнаған.