Кіріспе
Сирадз (Сирадия, 1941-45 жылдары – Шиератц) – Польшаның орталық бөлігіндегі Варта өзенінің жағасында орналасқан, 40 891 тұрғыны бар қала (2021). Қаңтар көтерілісі кезінде 1863 жылдың 18 қыркүйегінде польшалық көтерілісшілер қаладағы орыс әскерлеріне шабуыл жасады. Польшалық көтерілісшілер мен орыс әскерлері арасындағы келесі қақтығыстар 1864 жылдың 24 қаңтары мен 18 маусымында болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1918 жылы Польша тәуелсіздігін қайтарып алып, қаланы бақылауға алды.
Sieradz (Siradia, , 1941 45 Schieratz) is a city on the Warta river in central Poland with 40,891 inhabitants (2021). During the January Uprising, on 18 September 1863, Polish insurgents attacked Russian troops stationed in the town. Further clashes between Polish insurgents and Russian troops took place on 24 January and 18 June 1864. After World War I, in 1918, Poland regained independence and control of the town.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы Польшаға Германия мен Совет Одағының бірлескен шабуылы және Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен, 9 қыркүйекте Сиерадзға шабуыл жасалып, Вермахт оны басып алды. Нацистік Германияға қосылғаннан кейін, қала Шиератц деп аталды және Рейхсгау Вартлендтегі сол аттас округтің (ауданының) құрамында басқарылды. Болжам бойынша, неміс оккупациясына дейін Сиерадз халқының кемінде 40% еврейлерден тұрған. Бүгінде Сиерадз жыл сайын қаңтар айында Яһуди күнін тойлайды. 1939 жылдың ортасы қыркүйекте немістер жергілікті түрмеде уақытша әскери тұтқын лагерін құрды, онда түрме сыйымдылығы 1100 адамды құраса да, 3000-ға жуық поляк әскері ұсталды. Неміс оккупациясы кезінде халық түрлі қатыгездіктерге ұшырады. 1939 жылдың 15 қыркүйегінде немістер Сиерадзда жеті полякты ашық түрде атты. 1939 жылдың қараша айының басында немістер жергілікті элитаның 62 мүшесін тұтқындады, Польша Тәуелсіздік күніне (11 қараша) дейін халықты қорқытып, 14 қарашада жергілікті еврейлерді құрбандар үшін шұңқыр қазуға мәжбүр етті, содан кейін 20 кепілдікке алынған адамды өлтірді. Құрбандардың арасында белсенділер, мұғалімдер, мектеп директорлары, шеберлер, полиция қызметкерлері, соғысқа дейінгі қала әкімі Игнаци Маковский, жергілікті шенеуніктер, судьялар және скаут болды. Қала қатаң германизацияға ұшырады, нацистер поляк мәдениетінің іздерін жойып, тарихи құжаттарды, ескерткіштерді және ғимараттарды қиратты. Көшелердің аттары поляктармен байланысын жою мақсатымен өзгертілді. Жергілікті түрме Рейхсгау Вартлендтегі ең маңызды неміс түрмелерінің бірі болды. Ондағы тұтқындар, негізінен поляктар мен еврейлер, қорлауға, ұруға, мәжбүрлі еңбекке, азаптауға және өлім жазасына ұшырады. Тұтқындарға өте аз мөлшерде азық-түлік берілді, тіпті тағамдар шіріген көкөністерден, бұзылған балықтан және өлген итттерден дайындалды. Көптеген тұтқындар шаршаудан, аштықтан немесе азаптаудан қайтыс болды. Мұндай жағдайларға қарамастан, Польша қарсылық қозғалысы аймақта әрекет етуін жалғастырды. Соңғы атқыланған тұтқын – 18 қаңтар 1945 жылы балтамен бас кесілген Отандық армия қарсылық ұйымының мүшесі Антонина Христка. Қазіргі Чаби ауданында тағы бір неміс түрмесі жұмыс істеді, ол Сиерадздағы негізгі түрмеге бағынышты болды. Совет әскерлерінің бомбалауынан 100-ден астам тұрғын қаза тапты. Үш күндік шайқастан кейін, 23 қаңтар 1945 жылы Қызыл Армия келді. Немістердің шегінуі алдында тарихи Данилевич сарайы өртеніп кетті. Қала Польшаға қайтарылды, бірақ советтік коммунистік режим орнатылды, ол 1980 жылдары коммунизм құлағанға дейін билікте болды.
Соңғы кезең
1947 жылы жергілікті поляк жастары коммунистерге қарсы жасырын қарсылық ұйымын құрды, бастапқыда Патриотикалық жастар одағы (Związek Młodzieży Patriotycznej) деп аталды, ал 1949 жылы Кеңес Одағының 1940 жылы шамамен 22 000 полякты өлтірген Катынь қырғынын еске алу мақсатында Катынь деп қайта аталды. Оның қызметі жақын маңдағы Здуньская Вола, Варта, Лодзь және тіпті Воклавек қалаларына дейін таралып, қару-жарақ жинау, құпия оқыту, барлау жүргізу, сондай-ақ тәуелсіз поляк баспасөзін және үнқағаздарды басып шығару мен таратуды қамтыды. Ұйымның басшысы – Збигнев Тур, соғысқа дейінгі Польшаның шығыс бөлігінен шыққан, Кеңес Одағымен аннексияланған, жасөспірім кезінде немістер (екі рет) және кеңестік билік тарапынан тұтқындалып, мәжбүрлі еңбекке жіберілген, ал 1946 жылы Польшаға оралған адам. Сот отырысы барысында қала тұрғындары сот үйінің жанына жиналып, тұтқындалған жастарға деген ықыласын және қолдауын білдірді.