Кіріспе

Сидлце (Шедлиц) – Польшаның шығысында орналасқан қала. 2021 жылғы мәлімет бойынша, халқы 77 354 адамды құрайды. Бұл воеводствоның төртінші ірі қаласы және Сидльце Рим-католик дінбасылығының орталығы. Сидлце – аймақтық білім беру, мәдени және іскерлік орталық.

Тарих

Қала, Кіші Польшаның тарихи провинциясының бір бөлігі болатын, 15 ғасырдан бұрын негізі қаланған болуы мүмкін, ал 1448 жылғы құжатта алғаш рет Сиедлеч деп аталады. 1503 жылы жергілікті дворян Даниэль Сиедлецки сол атымен жаңа ауылды, шіркеумен бірге, жақын жерде салған. 1547 жылы қалаға король Зигмунд І Магдебург құқықтарын берген. Сидльце қалалық орталық ретінде екі көршілес ауылдың бірігуінен құрылды. Бұл жеке қала, әкімшілік тұрғысынан Польша Корольдігінің Кіші Польша провинциясындағы Люблин воеводтығында орналасқан. 16 ғасырда және 17 ғасырдың ортасына дейін Сидльце гүлденіп, халқы тез өсіп, көптеген қолөнершілер өз дүкендерін ашты. Польшаға шведтердің шабуылы (1655–1660) кезінде Сидльце, Кіші Польшаның көптеген қалаларымен бірге, казактар, татарлар, москвиттер, шведтер және трансильвандықтар тарапынан өртенген кезде осы өркендеу аяқталды. Осы қақтығыстардан кейін қала Чарториски әулетіне тиесілі болды, ол Иоанна Оледзканың принц Михал Ежи Чарторискиге үйленген кезде алған құдайы болды. 1692 жылы Сидльце қайтадан өртенді, ал бұл қирау Михал Ежидің ұлы Казимеж Чарторискиге жаңа, заманауи базар алаңын және оған іргелес көшелерді жоспарлауға мүмкіндік берді. 18 ғасырдың бірінші жартысында жаңа шіркеу салынды. 1775 жылы Александра Чарторыска Гетман Михал Казимеж Огинскиге үйленгеннен кейін қала Огински әулетінің иелігіне өтті. Осы кезде Сидльце елдің ең маңызды мәдени орталықтарының біріне айналды. Огински сарайына Франциск Карпинский және Юлиан Урсин Ньемевич сияқты бірнеше көрнекті суретшілер мен жазушылар келді. Патша Станислав Август Понятовский сарайды екі рет, 1783 және 1793 жылдары барып көрді. Александра Огинскаяның күш-жігерінің арқасында Сидльцеде бірнеше жақсартулар жасалды. Олардың ішінде қазір қаланың символы болып табылатын жаңа қалалық әкімшілік ғимараты салынды. 1809 жылы Сидльце Наполеон құрған Варшава Польша Герцогтығының құрамына кірді, оның ішінде Сидльце департаментінің астанасы болды. Оның жеңілісінен кейін, Ресей бақылауындағы Польша Конгресін құру кезінде (1815), Сидльце Ресей бөлінісінде провинцияның орталығына айналды (Подлясье губернаторлығын қараңыз). Ресей үстемдігіне қарсы қараша көтерілісі кезінде Игание шайқасы (1831 жылдың 10 сәуірінде) қаланың жанында өтті. 1863 жылғы қаңтар көтерілісінде Сидльце қайтадан патшаға қарсы көтерілістің маңызды орталығы болды. 1867 жылы Сидльце губернаторлығы құрылды. Сидльце жаңа әкімшілік ғимараттар, пошта ғимараты, сот ғимараты және жаңа түрмемен дамыды. 19 ғасырдың соңында Сидльце маңызды теміржол торабына айналды, Варшавамен (1866 жылы аяқталды), Брест-Литовск (1867), Малкиния Горна (1884) және Церемча (1906) қалаларына байланыс орнатылды. 20 ғасырдың басында жергілікті студенттер қатыгез орысшалау саясатына қарсы наразылық білдірді. Содан кейін, 1906 жылы орыс құпия полициясы жергілікті тұрғындарды қорқыту үшін Сидльцедегі қастандықты ұйымдастырды. Ол кезде Сидльце еврей мәдениетінің маңызды орталығы болды, еврейлер халықтың 50% құрады. 1920 жылдың 19 тамызында Варшава шайқасындағы поляктардың жеңісінен кейін маршал Юзеф Пилсудский, премьер-министр Винсент Витос және министр Мацей Ратай қалада кездесу өткізді. Қала тұтқынға алынып, 1944 жылға дейін Германия басып алды. Польша үкіметі Польшаның алтын қорын, оның бір бөлігі Сидльцеде сақталған, Польшаның одақтасы Францияға эвакуациялады. 1939 жылдың қыркүйек айының ортасында Германияның V Einsatzgruppe тобы поляктарға қарсы қырқындар жасау үшін қалаға кірді. Сидльце генерал-губернатордың Варшава округіне (Германия басып алған Орталық Польша) енгізілді. Соғыс кезінде Сидльце ауданында Отан Армиясының және басқа да жер асты ұйымдарының үлкен партизандық күштері болды. Неміс терроризм салдарынан қала халқының үштен бір бөлігі жоғалды, оның ішінде Холокост кезінде жойылған лагерлерге депортацияланған еврей қауымының барлығы. 1944 жылдың шілде айының соңында (Қорқыт операциясы), Отандық Армия бөлімдері Қызыл Армиямен бірге қаланы азат етті. Соғыстан кейін Сидльце қаласының 50% қирады, оның ішінде қалалық әкімшілік ғимараты да қирады.

Яһуди тарихы

Холокостқа дейін Сидльцеде, Еуропаның көптеген басқа қалалары сияқты, еврей халқының көп саны болды. Кейде оның тұрғындарының көп бөлігін еврейлер құраған. Сидльцеде еврейлердің болуы 16 ғасырдың ортасынан бастап куәландырылған – мейманхана иелері, саудагерлер және шеберлер. Қалада 18 ғасырдың басынан бері еврей ауруханасы болған. 1794 жылы қалада Бейт Мидраш (оқу залы) ашылды, ал 1798 жылы еврей зираты кеңейтілді, бұл қауымның өсіп келе жатқанын көрсетеді. Бұл өзгерістер Польшаның үшінші бөлінісі кезінде қала Австрия билігіне өткен кезге сәйкес келді. Австрия билігі 1809 жылға дейін сақталды. 1815 жылы (де-факто 1813 жылы) ол ресми түрде Ресей билігіне берілді, ол жүз жылдан астам уақытқа созылды. 1819 жылға дейін Варшавадағы еврей қауымы ресми түрде Сидльце раввиндерінің билігіне бағынды. 19 ғасырдың көп бөлігінде Ресейдің кемсітушілік саясатының салдарынан және қала халқының тұрақты өсуіне байланысты, еврейлер Сидльце халқының көпшілігін құрады: 1839 жылы 3727 (71,5%); 1841 жылы 4359 (65%); 1858 жылы 5153 (67,5%); 1878 жылы 8156 (64%). Кейіннен еврейлердің үлесі еврей емес көші-қонға байланысты азайды: 1897 жылғы Ресей санағына сәйкес, 23 700 адамның арасында 11 400-ы (шамамен 48%) еврейлерді құрады. 1921 жылы Польшада өткізілген алғашқы санақта Сидльцеде 14 685 еврей тұрғаны тіркелді. Олардың саны соғыстар аралық кезеңде де тұрақты болды, ал 1939 жылы, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, қалада шамамен 15 000 еврей тұрды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Сидльцедегі еврейлер арасында, Орталық және Шығыс Еуропаның басқа аймақтарындағы сияқты, саяси және мәдени қозғалыс байқалды. 1900 жылы қалада Бунд қызметін бастады, сондай-ақ сионистік қозғалыс та, ал қала тұрғындарының көптеген еврейлері Польша социалистік партиясының жақтастары болды. 1911-1939 жылдар аралығында қалада екі идиш апталығы жарық көрді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврей гимназиясы ашылды. Царлық биліктің соңғы онжылдықтарында Сидльце белсенділері (поляк және еврей) 1905 жылғы революцияға қатысты. Қанды сәрсенбіде (15 тамыз 1906) Польшаның барлық аймақтарында ресейліктерге жасалған шабуылдардан кейін, ресейлік билік 1906 жылдың 8-10 қыркүйегінде Сидльцеде жаза ретінде погром ұйымдастырды, нәтижесінде 26 еврей қаза тапты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала Польша-Совет соғысының салдарына ұшырады, 1920 жылы Қызыл Армия басып алды, ал 1921 жылы Польша армиясы қайта басып алды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы қала халқының 37% еврейлерді құрады. 1940 жылы немістер Польшаның басқа аймақтарынан, әсіресе Лодзь, Калиш және Пабианица қалаларынан мыңнан астам еврейді Сидльцеге депортациялады. 1941 жылдың наурыз айында, – еврейлерді толығымен жоюды білдіретін «Соңғы шешім» қабылдалуына дейін – неміс жандармериялық батальондары үш күн бойы Сидльцедегі еврей тұрғындарына шабуыл жасап, көптеген адамдарды өлтірді. Сол жылдың тамызында еврейлер Сидльце геттосына күштеп оралымға жіберілді. Ол қала орталығындағы бірнеше шағын үй блоктарынан және оннан астам жаяу жүретін көшелерден тұрды. 1941 жылдың 1 қазанында гетто сыртқы әлемнен толық оқшауланды. 1942 жылдың тамызында Сидльцедегі шамамен 10 000 еврей Треблинкаға депортацияланып, сол жерде қаза табады. Олармен бірге үш жақын транзиттік геттодағы еврейлер де өлтірілді: Лосицедегі жергілікті еврейлер мен Хушлев, Олшанка және Свиняров ауылдарынан келген отбасылар; Сарнакидегі Горки, Корница, Лысовтан келген еврейлер; және Морди, Кжешк-Кролова Нива, Пржесмики, Сток Руски және Тарков түрмелеріндегі тұтқындар. Қалада қалған еврейлер «кішкентай геттода» тұтқындалып, 1942 жылдың 25 қарашасында жойылды. Нацистер жеңілгеннен кейін Сидльце еврей қауымы қайта құрылмады, ал қаланың кейінгі тарихында бұрынғыдай көрнекті еврей элементі болмады. Қала тұрғындарының аман қалғандары Израильде бірлестік құрды, ол 1956 жылы қауымның тарихына арналған толық естелік кітап жариялады. 1971 жылы аман қалғандардың бірі Я. Кравиц «Сидльце қаласында нацистік үкім астындағы бес жылдық тозақ» атты естеліктерін шығарды.

Климат

Сидлцеде 3 °C (27 °F) изотермасы бойынша мұхиттық климат (Кеппен климаттық жіктелімі: Cfb) немесе 0 °C (32 °F) изотермасы бойынша ылғалды континенттік климат (Кеппен климаттық жіктелімі: Dfb) орналасқан. Польшадағы ең төменгі ауа температурасы 1940 жылдың 11 қаңтарында Сидлцеде -41 °C рекорды тіркелді.

Мәдениет

Қала бүкіл провинцияның мәдени орталығы болып табылады, онда жалпыұлттық маңызы бар фестивальдер, көрмелер мен концерттер өтеді. Қалада үш мұражай және үш қоғамдық кітапхана бар. Қаладағы мәдениеттің негізгі жандандырушылары – Мәдениет және өнер орталығы (CKiS) және Муниципалды мәдени орталық (MOK). Екі кинотеатр бар: CKiS басқаратын авторлық кинотеатр және Novekino көп экранды кинотеатрлар желісі. Қалада LUZ және Caro Dance би компаниялары, Сидлце қаласының хоры және ES театры сияқты бірнеше көркемдік топтар жұмыс істейді. Қаланың университетінде орналасқан өнер галереясы да бар. Онда Эль Греконың "Франциск Әулиенің шабыты" атты картинасы сақталып тұр. Бұл Польшадағы Эль Греконың жалғыз туындысы. Бұл аймақта жергілікті телеарна (TV Siedlce) және католик радиостанциясы Radio Podlasie сияқты БАҚ өкілдері жұмыс істейді. Сидлцеде TVP Warsaw/TVP Info, RDC (Radio For You) және Radio Eska телерадиокомпанияларының аймақтық штаб-пәтері орналасқан. Сидльце The Office PL түсірілімдеріне, яғни The Office поляк нұсқасына орын берді.

Белгілі орта мектептер

I LO им. Болеслава Пруса (Болеслав Прус атындағы лицей)
II LO им. Әйгілі Королева Ядвига (Әйгілі Королева Ядвига атындағы лицей)
I Католик лицейі им. Қасиетті Отбасы (Қасиетті Отбасы атындағы католик лицейі)
IV LO им. Гетман Станислав Жолкевский (Гетман Станислав Жолкевский атындағы лицей)
№1 гимназия кешені им. Станислав Сташиц (Станислав Сташиц атындағы гимназия кешені)
№3 гимназия кешені им. Станислав Сташиц (Станислав Сташиц атындағы гимназия кешені)