Кіріспе

Tomaszów Mazowiecki (Томашув) – Польшаның орталық бөлігіндегі қала. 2021 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 60 529 адамды құрайды. Күзде қалада Польша Мәдениет және ұлттық мұра министрлігі ұйымдастырған халықаралық «Love Polish Jazz» фестивалі өтеді.

Орналасқан жері

Томашов Лодзь воеводиясында орналасқан (1999 жылдан бері); бұрын ол Пьотрков воеводиясының (1975–1998) құрамында болған. Томашовтың аумағы 2002 жылғы мәлімет бойынша шамамен құрайды. Қала үш өзеннің – Пилица, Вольборка және Черна Белинаның жағасында орналасқан, сондай-ақ Сулейов суқоймасына және Спасский орманды даласының шетіне жақын.

Тарих

Томашов Мазовецкий 1788 жылы граф Томашов Адам Островский темір кенінің табылуына байланысты құрылды. Островский Ескі Польша өнеркәсіптік аймағынан алғашқы кеншілер мен металлургтерді шақырды. 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісі кезінде осы елді мекен Пруссияның құрамына кірді. 1807 жылы поляктар оны қайтарып алып, қысқа ғұмырлы Варшава Герцогтығына қосты, ал 1815 жылдан бастап Ресейлік бөлігінде орналасты. 1820 жыл шамасында металлургия өнеркәсібі кеңейтілді. Томашов 1830 жылы Ресей империясына қарсы Польшаның қараша көтерілісі кезінде қала құқығын алды. Томашовқа алғашқы тоқымашылар Згорзелецтен келді. 1823 жылы алғашқы лютеран шіркеуі салынды. 1825 жылы Антоний Островский Тобиаше ауылынан Томашовқа Әулие Венцеслав – Богемияның герцогі шіркеуімен бірге католик приходын көшірді, ол бұрынғы католик зиратының орнында (қазіргі Словацкого көшесі) Вечность көшесінде орналасқан еді. 1831 жылы Қахал құрылды. 1867 жылдан бастап әкімшілік тұрғыдан Пьотрков Губернаторлығына қарады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Томашовты Германия басып алды, оның саясаты халық арасында кедейлік пен аштыққа әкелді. Соғыс жылдары жергілікті поляктар қалада жасырын қарсылық қозғалысын ұйымдастырды, оның ішінде Польша әскери ұйымы да болды. Соғыстан кейін, 1918 жылдың 11 қарашасында Польша тәуелсіздігін қайта алды, поляктар неміс әскерін қарусыздандырып, олар қаладан кетуге мәжбүр болды. 1918 жылдың қараша айының ортасында қалада алғашқы польша әскери бөлімі құрылды. Ұлы Польшаның аралық кезеңінде Польша армиясы қалада дислокацияланды және әкімшілік жағынан Лодзь воеводствосына қарады. 1931 жылға қарай қаланың еврей халқы 11 310 адамға жетті, бұл Томашовтың жалпы халқының шамамен 30% құрады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың 1 қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғысты бастарған Польшаға Германия мен Кеңес Одағының басқыншылығының алғашқы күні, немістер қалаға екі рет авиасоққы беріп, жеті адамды қаза қылды. Келесі күндері әуе шабуылдары жалғасып, көптеген тұрғындар қашуға мәжбүр болды. Содан кейін немістер қаланы тонады, үйлерді өртеп, тұрғындарының біразын өлтірді. 1939 жылдың 16 қазанында Ұлы синагога толығымен өртеніп кетті, ал қалған екі синагога 14 қарашада қиратылды. Көптеген тұтқындар 11 қарашадан кейін босатылды, бірақ соғысқа дейінгі қала әкімі сияқты кейбіреулері Пьотрков Трибуналскиде түрмеге қамалған. 12-13 маусымда немістер 280 адамды, ал 12-13 тамызда көптеген әйелдерді тұтқындады. Тұтқындарды Гестапо сұраққа алып, көбісі Саксенхаузен, Равенсбрюк және Бухенвальд концлагерлеріне депортацияланды, ал кейбіреулері сол жерде қаза болды. 1940 жылдың желтоқсанында 16 500 поляк еврейін қамау үшін гетто құрылып, 1941 жылдың желтоқсанында сыртқы әлемнен толығымен оқшауланды. Аштық пен кейіннен келген тиф эпидемиясы қырыққан. 1942 жылдың желтоқсанында 15 000 еврей Холокост пойыздарымен Треблинка жойқын лагеріне депортацияланды. Томашовтан шыққан шамамен 200 еврей Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалды. Қала сонымен қатар нацистік түрме және жас поляктар үшін мәжбүрлі еңбек лагері – Баудиенст лагерін де құрып, басқарды. 1944 жылы тіпті 12 жастағы поляк балалары да шығыс майданның жақындауына дайындық мақсатында аймақтағы бекіністерді салу үшін құл еңбекші ретінде пайдаланылды. 1944 жылы Варшава көтерілісі кезінде және одан кейін немістер Прушковтағы Дулаг 121 лагерінен мыңдаған варшавалықтарды, олар бастапқыда тұтқындалған жерден, Томашов Мазовецкиге депортациялады. Бұл поляктардың көпшілігі қарттар, аурулар және балалы әйелдер еді. Қорық Томашов Мазовецки қаласының орталығында басталатын Сент-Антоний көшесінің (поляк тілінде: ulica świętego Antoniego) соңында, орталық Костюшко алаңына жақын орналасқан.

Климат

Томашов Мазовецкийде ылғалды континенталды климат (Кёппен климаттық жіктелуінде Cfb).

Экономика

XIX ғасырдың ортасынан 1990 жылдарға дейін тоқыма өнеркәсібінің ірі орталығы болды. Конгресс Польшасы мен XIX ғасыр Ресейінде Лодзьден кейінгі екінші ірі киім жүні өндіру орталығы. XX ғасырда – Томашовтың жасанды жібек фабрикасының арқасында – талшықтар мен пластик өндірісі бойынша Еуропаның ірі орталықтарының біріне айналды. Қазіргі таңда Томашов Мазовецкийге Польшаның 14 арнайы экономикалық аймағының бірі – Лодзь арнайы экономикалық аймағы кіреді. Қалада әртүрлі салалар өкілдік етілген: керамика, құрылыс, химия, пластик өндірушілер, электр машиналарын жасаушылар, жиһаз өндірісі, тамақ өнеркәсібі, логистика және қызмет көрсету.

Материалдық өнеркәсіп

Бұл аймақтағы ірі минералдық компаниялар – керамикалық плитка өндіретін Ceramika Paradyż және керамикалық плитка өндірісіне арналған машиналарға маманданған Sacmi. Вагран фабрикасы (Томашұвтың бұрынғы жасанды жібек компаниясының жерінде салынған) граниттен жасалған раковиналарды шығарады.

Құрылыс секторы

Құрылыс саласында Balex Metal жоғары сапалы болаттан жасалған құрылыс элементтерін өндіреді. Ezbud Budownictwo тұрғын үйлер мен қызмет көрсету объектілерін салуға, салынған мүлікті сату және басқаруға, сондай-ақ дайын аралас бетон және басқа да құрылыс материалдарын өндіруге шолушылық жасайды. Компания 1989 жылдан бері Томашов және Лодзь қалаларында бірнеше тұрғын үй кешендерін салумен айналысып келеді және 2019 жылдан бастап Томашовтың ең ірі футбол клубы "Лехия 1923" клубының бас демеушісі болып табылады.

Химиялық өнеркәсіп

Томашовтағы ірі химиялық компаниялардың қатарында құрылыс химиясын өндіретін Sicher Bautechnik, полимерлік қалдықтарды өңдеумен айналысатын EcoHydroCarbon және қызметкерлері пайдалануы үшін өндіріс орнында жеке клиниканы да басқаратын пластмасса өңдеуші Toma компаниялары бар.

Жабдық өндірушілер

Өңірде Markom, дәнекерлеу және тасымалдау жабдықтарын өндіретін, сондай-ақ автоматты тыңайту және шикізат тасымалдау жүйелерін өндіретін Glass Product сияқты бірнеше мамандандырылған жабдық өндірушілер бар.

Кілем және төсем өнеркәсібі

Жапондық Toyota автокөлік өндірушісінің Томашовта базасы бар, ол премиум кластағы көліктері үшін обивканы (төсемдерді) шығаруға маманданған. Киіз және кілем өндіруші Weltom компаниясы да осы қалада орналасқан. Компанияның негізін Элеонора және Ян Роландтар қалады. Олардың ұлы Эдвард Роланд 1848 жылы үш адам жұмыс істейтін жіп илеу және тоқу шеберханасынан тұратын шағын цехтан бизнесті бастады. Бұл шеберхана Калиска (қазіргі Пилсудский) көшесінде орналасқан. 1905 жылы компания 130 тоқымашыға дейін кеңейді. Компания тез арада танылып, бүкіл Ресей империясында мәшһүр болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін компания ұлттандырылып, "Weltom" деп қайта аталды. 1990 жылдары зауыт акционерлік қоғамға трансформацияланды. Бүгінде компания кілемнен басқа, обивка мен кокос щеткаларын да шығарады. Қаланың бүкіл батыс ауданы (Rolandówka) компанияның негізін қалаушылардың құрметіне аталған.

Азық-түлік өнеркәсібі

Томашовтың тамақ және сусындар секторында PepsiCo танымал Cheetos чиптерін, Chipita круассандарды, ал Roldrob (Drosed) KFC сияқты клиенттерге арналған құс өнімдерін өндіреді. Бұған қоса, Лас-Вегас энергетикалық сусындар шығарады, және осы топ қаладағы "Bulwary" сауда орталығына да ие.

Логистика және қызмет көрсету секторы

Логистика және қызмет көрсету саласында маманданған аймақтағы басқа компаниялар – Carrefour және Makro Cash and Carry компанияларына қызмет көрсететін FM Logistic және қайта өңдеумен айналысатын Syntom.

Спорт

Қаланың ең танымал спорт клубтары футбол және волейбол секцияларымен, сондай-ақ жылдам коньки және боулинг секцияларымен бірге орналасқан. Ice Arena Tomaszów Mazowiecki спорт кешені жылдам конькимен жүзудің маңызды халықаралық жарыстарын қабылдайды, оның ішінде ISU жылдам конькимен жүзу әлем кубогы жарыстарын. Бұл арена мұз үстіндегі хоккейге де арналған.

Қызықты орындар

Қалада Польшадағы тұңғыш жыл бойы жұмыс істейтін мұз айдыны бар, ол жылдам сырғанау, мәнерлеп сырғанау, хоккей, шорт-трек және роликті сырғанау үшін қолданылады. Ол Пилица өзенінің жанында орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаны оккупациялағанда, нацистік Германия Томашов Мазовецкиге жақын жерде бірнеше стратегиялық бункерлер салды. Екі үлкен әуе шабуылынан қорғаныш алаңын салу 1940 жылдың басында басталды. Коневка бункерлері (қазір туристік тартымдылық) – орманның ішінде жасырылған әртүрлі бетондық құрылымдардың кешені, оның ішінде әуе шабуылынан бүкіл пойызды қорғай алатын үлкен ұзын бункер де бар. Коневка мен Желеңдегі темір бетоннан салынған алаңдар әскери жүктерді түсіру станциялары ретінде пайдаланылды.

Сулейевский су қоймасы

Сулежов көлі – 1969–1973 жылдары Лодзь және Томашов Мазовецки қалаларының таза ішу суына деген қажеттілігін қанағаттандыру мақсатында салынған ірі су қоймасы. Су қоймасы үш муниципалитет аумағында орналасқан: Томашов, Пиотркув және Вольборж. Бұл жер су спорты түрлері үшін, оның ішінде желкендесу, каноэ және қайық жүзу үшін танымал.

Нагорцыдегі үңгірлер (Томашов ауданы)

Қаланың оңтүстігінде XVIII ғасырдағы кварц құм кені орналасқан – Нагорцыкский үңгірлері (поляк тілінде: Groty Nagórzyckie). Қазір бұл жер асты туристік маршруты. Кіреберісінде билет кассасы, тағам сату автоматтары және қоғамдық дәретханалар бар. Қала орталығынан қалалық автобуспен немесе жарықтандырылған велосипед жолымен осы жерге жетуге болады.

Польша қарулы күштері

25-ші әуе кавалерия бригадасы Томашов Мазовецкиде дислокацияланған. Штаб қала ішінде және басты казармада орналасқан. Томашов Мазовецкидегі Польша Қарулы Күштерінің гарнизоны 1918 жылдан бері сақталып келеді. Қаланың солтүстік-шығыс шекарасында, S8 тас жолының жанында Бригада әуежайы (Tomaszów Mazowiecki Airport) орналасқан.