Кіріспе

Пулавы (сондай-ақ Пулавы деп жазылады) – Польшаның шығысындағы қала, Кіші Польшаның Люблин воеводтығында, Висла және Куровка өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Пулавы – Пулавы ауданының орталығы. 2019 жылғы халық саны 47 417 адамды құрады деп есептеледі. Қаланың елтаңбасы Погонияға негізделген. Пулавы туралы алғашқы жазбалар 15 ғасырдағы құжаттарда кездеседі. Сол кезде ол Полави деп аталып, қаланың аты жақын жердегі Висла өзеніндегі арқаудан шыққан болуы мүмкін. Пулавы, жақын орналасқан Наленчув және Казимеж-Дольнымен бірге, ғылым, өнеркәсіп және туризмнің ірі орталығы болып табылады. Пулавыда Польшаның тұрақты мұражайы алғаш рет ашылды және Висла өзеніндегі порты бар. Қалада екі көпір және төрт теміржол стансасы орналасқан, сонымен қатар автомобиль жолдарының торабы ретінде де қызмет етеді. Жақын маңдағы Демблин қаласында әскери әуежай бар.

Орналасу және тасымалдау

Пулави Люблин воеводствосының батыс бөлігінде, Висланың көркем Кіші Польша шатқалының жиегінде және Висла өзенінің ең шығыс нүктесіне жақын орналасқан. Тарихи тұрғыдан қала Кіші Польшаға жатады, ал географиялық тұрғыдан Мазовия жазығы мен Люблин жотасының шекарасында жатыр. Пулави қаласы Польшаның S12 тас жолында (көлік магистралі) орналасқан, ал S17 және S12 тас жолдарының қиылысы қаланың шығысында орналасқан. Бұдан өзге, қалада төрт теміржол станциясы бар (Пулави, Пулави Азоты, Пулави Химия және Пулави Миасто). Алыс қашықтыққа жүзе тасымалын Пулави Миасто станциясы қамтамасыз етеді, ол Польшаның барлық қалаларымен байланысқан.

Тарих

Пулавидің тарихы 15 ғасырда Висла өзенінің жанындағы бродының жанындағы елді мекеннің құрылуымен басталады. 17 ғасырдың соңында ол Любомирскийлер мен Сиенявскийлердің ақсүйек отбасыларының ауылдық резиденциясы ретінде қалыптасты, ал 1676–1679 жылдары князь Станислав Гераклиус Любомирский жазғы сарай салды, ол қазір Палац Чарториски немесе Чарториски сарайы деп аталады. 1687 жылы Любомирскийдің қызы Эльжбета (Польшаның тәжсіз патшайымы деп аталды) Адам Миколай Сиенявскийге үйленіп, Пулавиге оның құдайына тиесілі мүлікті әкелді. 1706 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде Эльжбета патша II Августты қолдағандықтан, швед әскері қаланы сараймен бірге қиратты. 1731 жылы Мария Зофия Сиенявска (Эльжбета мен Адам Сиенявскийдің қызы) Август Александр Чарторискиге үйленді. Осының нәтижесінде Пулави келесі 100 жыл бойы Чарториски отбасының қолында болды. Елді мекен гүлденді, ал 1784 жылы ханзада Адам Казимеж Чарториски мен оның әйелі Изабелла Чарториска (туған тегі Флеминг) меншігіне өтті. Олардың басшылығымен және 1795 жылы Польшаның тәуелсіздігін жоғалтудан кейін (Польшаның бөлінісін қараңыз) сарай поляк ұлттық естеліктерінің мұражайына және маңызды мәдени және саяси орталыққа айналды. 1784 жылы Адам мен Изабелла сарайға тұрақты көшіп келді, көп ұзамай Пулави Польшаның Афинасы ретінде танылды. 18 ғасырдың соңында Польшаның барлық маңызды мәдени қайраткерлері сарайға келді. Олардың арасында Грегож Пирамович, Франциск Дионизи Князнин, Юлиан Урсин Ньемевич, Адам Нарушевич, Ян Павел Воронич, Франциск Карпинский, Франциск Заблоцкий, Ян Пётр Норблин, Марчелло Баччарелли болды. 1794 жылы Костюшко көтерілісі кезінде Пулави орыстар тарапынан тоналып, өртелді, бұл Чарториски отбасының көтерілісшілерді қолдағандығы үшін жаза болды. Сарайды қайта құру 1796 жылы әйгілі сәулетші Христиан Пётр Айгнерді жұмысқа алған ханшайым Изабелла бастады. 1801 жылы ханшайым Пулавидегі Сибилла ғибадатханасында Польшадағы алғашқы мұражайды ашты. Пулавидің алтын ғасырының соңы қараша көтерілісімен (1830–31 жж.) белгіленді, оны басып алғаннан кейін, мүлік Ресей үкіметінің бақылауына өтті. Мұражайда сақталған коллекциялар кейіннен Краковтағы қазіргі Чарториски мұражайының ядросын құрады. 1830 жылдары Чарториски отбасы Ресей бақылауындағы Польшадан кетуге мәжбүр болды (Ұлы эмиграцияны қараңыз), ал Пулави шағын провинциялық ауылға айналды. 1842 жылы поляк мәдениетінің іздерін жою мақсатымен ресейліктер Пулавидің атын Новая Александрия деп өзгертті. 1869 жылы мұнда ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы институты құрылды. Оның алғашқы студенттерінің бірі болашақ поляк жазушысы Болеслав Прус болды (ол балалық шағының бір бөлігін де Пулавиде өткізді). Прус өзінің 1884 жылғы «Жердің қабыршағы» атты шағын әңгімесін Сибилла ғибадатханасында өткізеді.

20 ғасыр

Пулави 1906 жылы қала мәртебесін алды. 1915 жылы оны австро-венгр армиясы басып алды, және 1918 жылдың қараша айына дейін олардың билігінде болды. 1920 жылдың 13 тамызында Польша мемлекетінің басшысы Юзеф Пилсудский Варшавадан шығып, Пулавиде әскери штаб орнатып алды. Кеңес Одағының Қызыл Армиясы Польшаның шығыс бөлігін басып алып, Варшаваны қоршауға алды (Польша-Кеңес соғысын қараңыз). Пилсудскийдің радиобайқау, криптографиялық және барлау қызметтері Пулави аймағында кеңес әскерлерінің қатарларындағы үзілісті анықтады, содан кейін ол Вейпрч өзені маңындағы аймақта поляк әскерлерін шоғырландыруға бұйрық берді. 1920 жылдың 18 тамызында поляк армиясы Пулавиден қарсы шабуылға көшіп, 177 000 сарбаздық кеңес әскерін қоршап алды. Бұл шабуыл Қызыл Армияны Польшадан ығыстырып, 1939 жылғы неміс басқындығына дейін екі онжылдыққа Польшаның қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Екінші Польша Республикасында Пулави жайлап, баяу жаңғыру процесін бастады. 1934 жылы бірнеше жергілікті ауылдардың қосылуынан кейін қаланың аумағы едәуір кеңейді. Сонымен қатар, 1930 жылдардың соңында Пулави Орталық өнеркәсіптік аймақтың мүмкіндіктерін пайдаланды. 1939 жылдың қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғыстың бастауы болған Германия мен Кеңес Одағының Польшаға бірлескен шабуылы кезінде Пулавиді Вермахт басып алды, содан кейін Германияның оккупациясы астына көшті. Пулави маңында үш неміс концлагері жұмыс істеді. 1940 жылы немістер жергілікті поляк зиялыларын жаппай тұтқындады, олар Люблинге қамалды, содан кейін көбінесе концлагерлерге жер аударылды немесе Люблиндегі Руриде өлімге ие болды. Оккупация жылдарында поляк ақыны Кристина Крахелска 1940-1942 жылдары қалада тұрып, поляк астыртын қарсылық қозғалысына қатысты. Ол поляк қарсылық қозғалысының ең танымал әнінің ("Hej chłopcy, bagnet na broń") авторы ретінде белгілі, оның тұсаукесері 1943 жылы Варшавада өтті, онда ол 1944 жылғы Варшава көтерілісінде қаза тапты. Қала 1944 жылдың 25 шілдесіне дейін неміс оккупациясы астында болды, содан кейін Отандық Армия мен Қызыл Армия оны азат етті. Бір жылдан кейін, 1945 жылдың 24 сәуірінде Мариан Бернацяк басқаратын коммунистерге қарсы "Азаттық және тәуелсіздік" ұйымының жергілікті бөлімшесі коммунистік құпия қызметтердің жергілікті кеңсесін уақытша басып алды. Пулавидің соғыстан кейінгі тарихы Польша Халық Республикасы үкіметінің 1960 жылы қаланың солтүстігінде ірі химия зауытын салу туралы шешімімен (Zakłady Azotowe Puławy) басым болды. 1966 жылы ашылған ол нитратты тыңайтқыштарды өндірді. Нәтижесінде 1960-1970 жылдары Пулавидің аумағы тез өсті, жұмысшылардың көптеп келуіне байланысты жаңа аудандар салынды. Соңғы жылдары зауыт меламин өндірісінде әлемдегі ең ірі кәсіпорынға айналды. 1980 және 1981 жылдары Zakłady Azotowe Puławy Люблин облысындағы "Солидарлық" қозғалысының ең ірі орталықтарының бірі болды. Польшада әскери жағдай жарияланғаннан кейін (1981 жылдың 13 желтоқсаны) зауытта ереуіл басталды, ол 19 желтоқсанда ZOMO күштерімен жаншылды, нәтижесінде 20 адам тұтқындалды.

Спорт

Пулавыда бірнеше спорт клубтары бар, олардың ең танымалдары – «Висла Пулавы» (футбол, жүзу, жеңіл атлетика, ауыр атлетика) және Польша Суперлигасында ойнайтын «КС Азоты Пулавы» қол добы командасы. Бұл команда 2015, 2016, 2017 және 2018 жылдары елдің жоғары дивизионында үшінші орынды иеленді.