Кіріспе

Елек (; бұрынғы Łek; Lyck; Ескі пруссиялық: Luks; Йотвингілік: Лукас), сондай-ақ, поляк диакритикасы жоқ жағдайда Елек деп те аталады, – Польшаның солтүстік-шығысындағы 61 677 тұрғыны бар қала (2021 жылғы желтоқсан айының мәліметі бойынша). Қаланың ежелгі полякша атаулары Łek, Łęg және Łęk болған. 1445 жылы қала құқығын алды. 1454 жылы он үш жылдық соғыс басталғаннан кейін, қала Пруссия конфедерациясының жағына шықты. 1455 жылы қала қысқа мерзімге Тевтон орденінің бақылауына өтті, содан кейін поляктар мен Тевтон ордені оны кезекпен жаулап алды. 1466 жылдан бастап Польшаның вассалдық аймағына кірді.

Ерте заманауи дәуір

1537 жылы Пруссияның Альберт герцогы Краковтан келген польшалық баспагер Ян Малецкийге, материалдық жағдайларға байланысты Пруссияға қашқан немесе көшіп келген, баспахана құру үшін мүлік сыйлады. Лютеран дініне өткеннен кейін Малецкий Мартин Лютердің Кішкентай катехизисін польша тіліне аударып басылымға шығарды. 1546 жылы қалада Мазуриядағы орта білім беретін алғашқы мектеп ашылды, онда Польша-Литва одағынан келген польша ақсүйектері, сондай-ақ Пруссиядан келген поляктар мен немістер польша тілінде оқытылды; польша тілінен сабақ беретін мұғалім лауазымы 1819 жылға дейін сақталды. Мектептің алғашқы ректоры – польша пасторы, аудармашы, баспагер және польша әдеби тілінің қалыптасуына үлес қосқан Иероним Малецкий болды. 16 ғасырдың ортасында Елк польша тілінде басылатын кітаптардың ең дамыған орталықтарының біріне айналды. 1639 жылы Польша королі Владыслав IV Ваза қалаға сапар жасады. 1660 жылға дейін Польшаның бағыныштылығында қалды.

18-19 ғасырлар

1709-1710 жылдары осы обадан 1300 адам қаза тапты. 1831 жылы 300 адам, яғни халықтың шамамен 10 пайызы холерадан қайтыс болды, 1837 жылы тағы 80 адам, ал 1852 жылы 333 адам көз жұмды. 1825 жылы Лыкта 1748 неміс және 1394 поляк тұрды. 19 ғасырдың басында қалада Тимотеуш Гизевиуш поляк тіліндегі мектеп ашты. 1820 жылы Фредерик Тимотеуш Кригер мектеп директоры болып тағайындалды және жергілікті поляктардың поляк тілін қолдану құқығын қорғады. Кригер сондай-ақ пруссиялық биліктің германизация әрекеттеріне қарсы поляк білім беру бағдарламаларын әзірледі. 1840 жылы неміс тіліндегі "Lycker gemeinnütziges Unterhaltungsblatt" газеті, кейін "Lycker Zeitung" деп аталды, жарық көрді. 1842 және 1845 жылдар аралығында қалада "Przyjaciel Ludu Łecki" ("Лек халқының досы") атты поляк газеті басылды, оның мақсаты германизацияға қарсы тұру, поляк халықтық дәстүрлерін дамыту және жергілікті шаруаларды біліммен қамту болды. 1845 жылдың мамырында Казьмиерц Шулц қалада поляк қарсылық қозғалысын ұйымдастырды, мақсаты – жергілікті поляк жастарын көтеріліске дайындау еді. Қаңтар көтерілісі кезінде қала арқылы Ресейлік Польшаға қару-жарақ контрабандалық жолмен жеткізілді, ал Ресейлік Польшадан қашқан поляк көтерілісшілері қалада пана тапты; олардың ішінде полковниктің жасағы да болды. 1885 жылы қала, қазіргі атауы Елк, Польша Корольдігінің географиялық сөздігінде Мазурияның астанасы деп аталды. 19 ғасырдың соңында бұл аймақтағы ең ірі қала болды (1880 және 1890 жылдардағы мәліметтер бойынша), бірақ кейін Остероде (Острода) (1905 және 1925 жылдардағы мәліметтер бойынша) одан басып өтті. 1896-1902 жылдары қалада "Gazeta Ludowa" поляк тіліндегі газеті жарық көрді, ол Мазуриядағы поляк ұлттық қозғалысын ұстап тұрған Ұлы Польша банктерінің үлкен қаржылық қолдауына ие болды. Газет тез арада неміс билігінің қысымы мен кемсітуіне ұшырады, бұл оның жабылуына әкелді; оның таралған саны 1896 жылы 357 данадан ғасыр басында 250-ден азыраққа дейін төмендеді. Немец-американдық автор Ричард Бланке атап көрсеткендей, "жабылу Мазурияда журналистикалық бекініс құруға жасалған поляк ұлтшылдарының екінші маңызды әрекетінің аяқталуын білдірді". 1896 жылы поляк және мазурлық белсенділер қалада Мазурлық халық партиясын құрды, ол неміс билігінің мәжбүрлі германизация әрекеттеріне қарсы тұруға тырысты. Партияның негізін қалаушыларының бірі ақын Михал Кайка болды, ол бүгінде Елк қаласында қала орталығында орналасқан ескерткішпен құрметтеледі. Партия құрылғаннан бастап пруссиялық биліктің қатаң қуғын-сүргіні мен шабуылдарына ұшырады. Германиядағы парламент сайлауларында МХП Лик сайлау округінде 1898 жылы 229 дауыс, ал 1912 жылы 20 дауыс алды.

20 ғасыр

1910 жылы Лайк қаласында 13 000-нан астам тұрғын болды. Матеуш Сиушниньский 1900 жылы поляктардың үлесі 35,7% болғанын айтады, бірақ бұл көрсеткіштер неміс тарапынан келген төмен бағалауларға негізделгенін ескертеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей әскерлері аймаққа шабуыл жасағанда көптеген тұрғындар қашып кетті, бірақ Танненберг және Мазур көлдері шайқастарынан кейін қайта оралды. Версаль келісімінен кейін Англия мен Италия әскерлері Шығыс Пруссиядағы халық қадағалау мақсатымен қалаға орналастырылды. Халық қадағалауға дейін немістер поляктарға, тіпті одақтас әскерлерге қарсы зорлық-зомбылық пен террорлық науқан жүргізді. Немістер поляктардың ақпараттық тақталарын қиратты және поляктарға қарсы митинг ұйымдастырып, оларды ұрып-соғуға және үйлерін, мүлкін жоюға шақырды. 1920 жылдың сәуір айында неміс Sicherheitswehr итальяндық сарбаздарды қорқытып, екеуін қаза таптырды. Мұндай жағдайда өткен дауыс беруде Германия үшін 8339, ал жаңа ғана тәуелсіздік алған Польша үшін 8 дауыс берілді. 1922 жылы Польша консулдық агенттігі ашылды, келесі жылы вице-консулдыққа дейін мәртебесі көтерілді. Лик қаласында 1856 жылы жергілікті раввин Елиезер Липманн Сильберманн еврей тіліндегі алғашқы апталық газет – «Ха Магид» («уағызшы») газетін шығарды. Кейін газет Берлинге көшірілді. 1932 жылы жергілікті фармацевт Лео Франкенштейнге шабуыл жасалды, оның үйіне қол гранатасы лақтырылды. 1933 жылы Германияда нацистер билікке келгеннен кейін антисемиттік репрессиялар күшейді, көптеген жергілікті саудагерлер мен еврей тегінен шыққан зиялылар тұтқындалды. Польша қарсылық қозғалысы белсенді болды және қаладағы жер асты поляк баспасөзінің аймақтағы маңызды контрабандалық орталығы болып табылды. Қала бомбалаудан қатты зақымдалды. 1945 жылдың қаңтар айында Кеңес әскері қалаға жақындады. 1945 жылдың сәуір айында қала Польша әкімшілігіне берілді және Потсдам келісіміне сәйкес қалған неміс тұрғындары қуылды. Қала қайтадан жаңартылды және оның қазіргі полякша атауы – Елк ресми түрде бекітілді.

Қазіргі заман

1999 жылы Ельк қаласына Рим папасы Иоанн Павел II келді. Папаның миссасына шамамен 300 мың адам қатысты. 2017 жылы мұсылмандарға қарсы Ельк төңкерісі, мұсылман кебабшысының 21 жастағы жігітті қанымен өлтіруінен кейін болды. Бірнеше жүз адам «Принц Кебаб» мейрамханасын қоршап алып, дүкенге фейерверктер, тастар және «Молотов коктейлі» лақтырды. 2018 жылы Польшаның тәуелсіздігінің 100 жылдығына арналған шаралар аясында қала әкімдігі алдында Юзеф Пилсудскийге ескерткіш орнатылды. Польша маршалының құрметіне қала орталығындағы үйлердің біріне сурет салынды.

Спорт

Жергілікті спорт клубтарына футбол клубы «Мазур Елк», бокс клубы «Мазур Елк», велосипед спорты клубы «ЛУКК Елк», дзюдо клубы «МКС Жак Елк» және баскетбол клубы «Вилки Елк» кіреді. Польша велокросс чемпионаты 1998, 2005 және 2012 жылдары Елк қаласында өткізілді.

Дін

Орта ғасырларда аймақтың христиан қабылдауынан бастап қала тұрғындары Рим католиктері болды, ал Реформациядан кейін Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін олар негізінен лютеран дінін ұстанды. Соғыстан кейін Елктегі басты дін қайтадан Рим католик дініне айналды, бірақ бірнеше протестант шіркеулері де бар және олар халықтың діни өмірінде маңызды рөл атқарады. Оларға методист, баптист, пентикостал (Құдайлар жиналысы – Косцел Зеленошвятковы) және басқа да шіркеулер жатады. Елк – Католик Елк епархиясының орталығы, оның епископы Ежи Мазур.

Елтаңба

Эльк қаласының қазіргі елтаңбасы 1999 жылы, қалаға Иоанн Павел II Папа келгеннен кейін бекітілді. Түстер өзгертілді (жасылдан сарыға), бұғы бұрынғы елтаңбадағыдан өзгеше. Соңында Папалықтың нышандары қосылды. 1967 жылға дейін екі беті бар Ян құдайының суреті бейнеленген басқа елтаңба қолданылды, бірақ оның пайда болу тарихы белгісіз.