Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша, Беларусь және Ресейдің Калининград облысы арасындағы стратегиялық маңызды аймақ. Подляск воеводиясындағы қала, Польша.
the strategically important area that lies between Poland, Belarus and Russia's Kaliningrad exclave
City in Podlaskie Voivodeship, Poland
Сувалки (;; немесе סוּוואַלק) – Польшаның солтүстік-шығысында орналасқан, 69 206 тұрғыны бар қала (2021). Сувалки – тарихи Сувалки аймағының ең ірі қаласы және астанасы. 1999 жылға дейін Сувалки воеводиясының астанасы болды. Сувалки Литваның оңтүстік-батыс шекарасынан шамамен қашықтықта орналасқан және оның атымен Сувалки ландшафты паркі деп аталатын поляк қорғалатын аймағы аталған. Қаладан Czarna Hańcza өзені ағып өтеді.
Suwałki (; ; or סוּוואַלק) is a city in northeastern Poland with a population of 69,206 (2021). Suwałki is the largest city and the capital of the historical Suwałki Region. Until 1999 it was the capital of Suwałki Voivodeship. Suwałki is located about from the southwestern Lithuanian border and gives its name to the Polish protected area known as Suwałki Landscape Park. The Czarna Hańcza river flows through the city.
Этимология
Аты литва тіліндегі su (жанында) және valka (арна, батпақ) сөздерінен шыққан, біріктірілген мағынасы – "кішкентай өзен немесе батпақты жерге жақын орналасқан жер".
The name derives from Lithuanian su (near) and valka (creek, marsh), with the combined meaning "place near a small river or swampy area".
Тарих
Сувалки аймағында ерте орта ғасырдан бері жергілікті йотвинг және пруссия тайпалары қоныстанған. Бірақ, Тевтон ордені Йотвингке келгеннен кейін, олардың жерлері басып алынып, келесі ғасырларда көбінесе адам қоныстанбаған болып қалды.
The area of Suwałki had been populated by local Yotvingian and Prussian tribes since the early Middle Ages. However, with the arrival of the Teutonic Order to Yotvingia, their lands were conquered and remained largely depopulated in the following centuries.
17 ғасыр
Ауыл 1667 жылы Литваның Ұлы князі және Польша королі Ян II Казимир болашақ қаланы қоршаған жерді Камальдоле монахтарына берген кезде негізделді. Осыдан кейін монахтар ордені Вигриде өздерінің бас кеңсесін салды, онда монастырь мен шіркеу бой көтерді. Аймақтың жаңа иелері орманды қарқынды экономикалық пайдалануға және дамытуға кірісті; олар аймақта бірнеше жаңа ауылдар салу үшін жеткілікті көшпендерді (көбінесе халық тығыз қоныстанған Мазовиядан) әкелді. Сонымен қатар, ағаш, тікелей ағаш, шайыр және темір кенінің өндірісі басталды. Ауыл туралы алғашқы жазба 1688 жылға дейін барады; екі жыл өткен соң онда бар болғаны екі үй болған.
The village was founded by Camaldolese monks, who in 1667 were granted the area surrounding the future town by the Grand Duke of Lithuania and the King of Poland John II Casimir. Soon afterwards the monastic order built its headquarters in Wigry, where a monastery and a church were built. The new owners of the area started rapid economic exploitation and development of the forests; they brought enough settlers (mainly from an overpopulated Masovia) to build several new villages in the area. Also, production of wood, lumber, tar and iron ore was started. The village was first mentioned in 1688; two years later it was reported to have just two houses.
18 ғасыр
Алайда, ауылдың өсімі жылдам болды және 1700 жылы Кіші және Үлкен Сувалкиге бөлінді. Ауыл Камальдоле иеліктерінің шамамен ортасында орналасқан және Гродно мен Меркине қалаларын Кенигсбергпен байланыстыратын маңызды сауда жолында жатқан. 1710 жылы король Август II Қуатты ауылға жәрмеңкелер мен базарлар ұйымдастыру құқығын берді. Бес жыл өткен соң, 1715 жылы, орденнің ұлы магистрі Ильдефонс ауылға қала құқығын берді. Қала келешектегі үйлер үшін 300 учаскеге бөлінді, ал тұрғындарына азаматтық құқықтар беріліп, жеті жылға салықтан босатылды. Бұған қоса, қалаға егістікке айналдыруға арналған орман да берілді. 1720 жылдың 2 мамырында король Август II қала құқығын бекітті, сондай-ақ қалаға аптасына бір жәрмеңке және жылына төрт базар ұйымдастыруға рұқсат берілді. Сонымен қатар, Әйіп Рох және Әйіп Ромуальд бейнеленген қаланың гербі бекітілді. 1795 жылы Польшаның бөлінісінен кейін аймақ Пруссияға қосылды. 1796 жылы Вигридегі монастырь жабылып, оның мүлігі Пруссия үкіметімен тәркіленді. Келесі жылы қалаға жергілікті уезд әкімшілігінің орталығы және әскери гарнизон көшірілді. 18 ғасырдың соңында Сувалкиде 1184 тұрғын және 216 үй болды. Халықтың көп бөлігі еврейлерден тұрды.
However, the growth of the village was fast and by 1700 it was split into Lesser and Greater Suwałki. The village was located almost exactly in the center of Camaldolese estates and lay on the main trade route linking Grodno and Merkinė with Königsberg. In 1710 King Augustus II the Strong granted the village a privilege to organize fairs and markets. Five years later, in 1715, the village was granted town rights by the grand master of the order, Ildefons. The town was divided into 300 lots for future houses and its inhabitants were granted civil rights and exempted from taxes for seven years. In addition, the town was granted of forest that was to be turned into arable land. On May 2, 1720, the town rights were approved by King August II, and the town was allowed to organize one fair a week and four markets a year. In addition, a coat of arms was approved, depicting Saint Roch and Saint Romuald. After the Partitions of Poland in 1795, the area was annexed by Prussia. In 1796 the monastery in Wigry was dissolved and its property confiscated by the Prussian government. The following year a seat of local powiat authorities was moved to the town, as well as a military garrison. By the end of the 18th century, Suwałki had 1,184 inhabitants and 216 houses. A large part of the population was Jewish.
19 ғасыр
1807 жылы Сувалки жаңа құрылған Варшава герцогтығының және Ломжа департаментінің орталықтарының біріне айналды. Наполеон Бонапарттың жеңілісінен және Вена конгресінен кейін, бұл аймақ Ресей империясының бөлігі ретінде Польша конгресіне ("Ресейлік Польша") қосылды. Повиат орталығының мәртебесі уақытша алынып тасталды, бірақ 1816 жылдың 16 қаңтарында Августов воеводствосы құрылғанда және оның басқару орталығы біртіндеп Сувалкиге көшірілгенде қайта жаңартылды. Ұзақ өтпей, ескі ратуша бұзылып, оның орнына жаңасы салынды, ал генерал Йозеф Зайчек қала көшелерінің көп бөлігін молақтауға қаржы бөлді. Қалалық зират қала орталығынан шетке көшірілді, ал бұл жер қалалық саябаққа айналды. Сонымен қатар, Ресей билігі Санкт-Петербург – Варшава теміржолын салды, бұл қаланың дамуына оң әсер етті. 1820 жылы жаңа шіркеу салынды. 1821 жылы алғашқы синагога ашылды. 1829 жылы Сувалкиде тұрақты почта кеңсесі құрылды. 1806 мен 1827 жылдар аралығында қала халқы үш есеге жуық өсіп, 357 үйde 3753 адамға жетті. 1831 жылғы қараша көтерілісі кезінде қала тұрғындары Ресейге қарсы күреске қатысты, бірақ 1830 жылдың 11 ақпанында қала ресей әскерімен басып алынды. 1835 жылы патша Николай I үкіметі воеводствоның орталығын Августовқа көшірмеу туралы шешім қабылдады. Екі жылдан кейін Польша воеводстволары губернаторлықтарға қайта бағынышты болды, ал қала Августов губернаторлығының орталығына айналды. 1826 жылы ресейліктер инвестициялық жоспарды бекітті және билік жаңа қоғамдық ғимараттардың құрылысын бастады. 1835 жылы полиция бөлімі, 1844 жылы жаңа ратуша, православие және протестант шіркеулері салынды. Ұзақ өтпей, жаңа базар, Санкт-Петербург және Павел ауруханасы мен гимназия ашылды. Сонымен қатар, 1840 және 1849 жылдар аралығында негізгі католик шіркеуі, сол заманғы Польшаның көрнекті сәулетшілері, оның ішінде Пётр Айгнер, Антонио Корацци және Энрико Маркони қатысуымен қайта жаңартылды. Қаланың сәулетін өзгерту және ауылдық өткенмен байланысты үзу үшін 1847 жылы қалалық кеңес жаңа ағаш үйлер салуға тыйым салатын қаулы қабылдады. Қала халқының саны жылдам өсуін жалғастырды. 1857 жылы онда 11 273 тұрғын, ал 1872 жылы шамамен 20 000 адам тұрды. Жаңадан салынған фабрикалар жұмысшыларға мұқтаж болды, олар Еуропаның түкпір-түкпірінен жұмысқа тартылды. Жақын арада поляктар, еврейлер және литвалықтар қатарына Ресей империясындағы барлық діндердің өкілдері қосылды. Ұзақ өтпей Сувалки Польша конгресіндегі халық саны бойынша төртінші қалаға айналды. 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен кейін Польша жерлерін Ресеймен толық біріктіру мақсатында әкімшілік реформа қабылданды. 1866 жылы Августов губернаторлығы Сувалки губернаторлығы болып өзгертілді. Алайда, жаңадан салынған Санкт-Петербург – Варшава теміржолы Сувалкиді айналып өтіп, оның дамуына кері әсер етті. 20 ғасырдың басында ғана жаңа орыс әскері гарнизонының құрылуы экономиканы жандандырды. Сонымен қатар, Сувалкиді Гродномен байланыстыратын теміржол желісі аяқталды.
In 1807 Suwałki became a salient of the newly formed Duchy of Warsaw and one of the centres of the department of Łomża. After the defeat of Napoleon Bonaparte and the Congress of Vienna, the area was incorporated into the Congress Poland ("Russian Poland"), as a part of the Russian Empire (Russian partition). The status of a powiat capital was briefly withdrawn, but it was reintroduced on January 16, 1816, when the Augustów Voivodeship was created and its government was gradually moved to Suwałki. Soon afterwards the older town hall was demolished and replaced with a new one, and General Józef Zajączek financed the paving of most of the town's streets. The cemetery was moved to the outskirts from the town centre, and that area became a town park. Also, the Russian authorities built the Saint Petersburg–Warsaw Railway, which added to the town's prosperity. In 1820 a new church was built. In 1821 the first synagogue was opened. In 1829 a permanent post office was opened in Suwałki. Between 1806 and 1827 the town's population almost tripled and reached 3,753 people living in 357 houses. During the November Uprising of 1831, the town's population took part in the struggles against Russia, but the town was pacified by the Russian army on February 11, 1830. In 1835 the government of Tsar Nicholas I decided not to move the capital of the voivodeship to Augustów. Two years later the Voivodeships of Poland were re designated as gubernias, and the town became the capital of the Augustów Gubernia. In 1826 the Russians passed an investment plan and authorities initiated the construction of new public buildings. In 1835 a police station was built, in 1844 a new town hall and Orthodox and Protestant churches were completed. Soon afterwards a new marketplace was opened, as well as St. Peter's and Paul's hospital and a gymnasium. In addition, between 1840 and 1849 the main Catholic church was refurbished by many of Poland's most notable architects of the era, including Piotr Aigner, Antonio Corazzi and Enrico Marconi. To change the town's architecture and break with its rural past, in 1847 the town council passed a decree banning the construction of new wooden houses. The town's population continued to grow rapidly. In 1857 it had 11,273 inhabitants and in 1872 almost 20,000. Newly built factories needed workers and these were brought from workers recruited widely in Europe. The mixed Polish Jewish Lithuanian population was soon joined by people of almost all denominations that worshipped in the Russian Empire. Soon Suwałki became the fourth most populous town in Congress Poland. After the January Uprising of 1863, administration reform was passed to unify the Polish lands with Russia completely. In 1866 the gubernia of Augustów was renamed to Suwałki Gubernia. However, the route of the newly built Saint Petersburg Warsaw railway bypassed Suwałki, adversely affecting its prosperity. It was not until the early 20th century that the establishment of a new Russian army garrison revived the economy. Also, a railway line linking Suwałki with Grodno was finally completed.
ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін
1905 жылдың көктемінен кейін, ресейліктер шектеулі либерализацияны қабылдауға мәжбүр болғаннан бастап, поляк мәдени жаңғыру кезеңі басталды. Польша тіліне әлі де ресми қолдануға тыйым салынғанмен, жаңа поляк мектептері ашылды, сондай-ақ "Tygodnik Suwalski" апталығы мен кітапхана құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, аймақ үшін қызу шайқастар өтті. 1915 жылы неміс әскері Ресей майданын бұзып, Сувалкиді басып алды. Қала мен айналасындағы аумақтар қалған поляк жерлерінен бөлініп, тікелей Германияның "Ober Ost" армиясының әскери қолбасшысының басқаруына көшті. Неміс әскери қолбасшылығының қатаң заңдары мен азаматтардың ауыр экономикалық жағдайы түрлі құпия әлеуметтік ұйымдардың құрылуына себеп болды. Соңында, 1917 жылы "Polska Organizacja Wojskowa" ұйымының жергілікті бөлімдері құрылды. 1918 жылдың қарашасында Орталық державалардың күйреуінен кейін, "Ober Ost" әскери қолбасшысы Сувалки аймағының Уақытша кеңесімен келісімге келді және аймақтың Польшаға қосылуына де-факто рұқсат берді. Алайда, неміс әскері аймақта қалып, экономикалық пайдалануын жалғастырды. 1919 жылдың ақпанында жергілікті тұрғындар поляк сейміне алғашқы бос сайлауға қатысты, бірақ көп ұзамай неміс командирлері өз шешімдерін өзгертті. Олар поляк әскери бөлімдерін аймақтан қуды да, мамыр айында аумақты Литва билігіне тапсырды.
After the spring of 1905, when the Russians were forced to accept a limited liberalization, the period of Polish cultural revival started. Although the Polish language was still banned from official use, new Polish schools were opened, as well as a Polish language Tygodnik Suwalski weekly and a library. After World War I broke out, heavy fights for the area erupted. Finally in 1915, the Germans broke the Russian front and Suwałki was under German occupation. The town and surrounding areas were detached from the rest of the Polish lands and were directly administered by the German military commander of the Ober Ost Army. Severe laws imposed by the German military command and the tragic economic situation of the civilians led to the creation of various secret social organisations. Finally, in 1917, local branches of the Polska Organizacja Wojskowa were created. After the collapse of the Central Powers in November 1918, the local commander of the Ober Ost signed an agreement with the Temporary Council of the Suwałki Region and de facto allowed for the region to be incorporated into Poland. However, the German army remained in the area and continued its economic exploitation. In February 1919 the local inhabitants took part in the first free elections to the Polish Sejm, but soon afterwards the German commanders changed their mind. They expelled the Polish military units from the area and in May passed the territory to Lithuanian authority.
Тәуелсіз Польша
1919 жылдың шілдесінің соңында Париж бейбітшілік конференциясы қаланы Польшаға берді. Жаңа құрылған шекараны Польша үкіметі бекітпегендіктен, 1919 жылдың 23 тамызында Сейни көтерілісін ұйымдастырды. Польша-Литва соғысы басталды және бірнеше күн бойы Сувалки, Сейни және аймақтағы басқа қалалар үшін шайқас жүрді. Соғыс қыркүйек айының ортасында Антантаның талабымен аяқталды. Қазан айының басында Сувалкиде келіссөздер өтті. Польша-большевик соғысы кезінде қала коммунистер басып алды, ал Варшава шайқасынан кейін литвалықтарға қайтарылды. Оны Польша армиясы қайта басып алды. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында Сувалки Белосток воеводиясының (1919-1939) құрамындағы автономиялы қалаға айналды. Бұл қаланың дамып өркендеуіне себеп болды, халқы 1921 жылы 16 780 адамды құраса, 1935 жылы шамамен 25 000 адамға жетті. Кірістің басты көзі ауыл шаруашылығынан сауда-саттыққа және коммерцияға ауысты. Сондай-ақ, 1931 жылы жаңа су тарту жүйесі мен электр станциясы салынды. Сувалки Польшадағы ірі гарнизондардың бірі болып қала берді, онда Польшаның 29-шы жаяу әскер дивизиясының екі полкі және Сувалки кавалерия бригадасының жартылай құрамы орналасқан. 1928 жылдан бастап Сувалки шекара қорғаныс корпусының бірінің штабы ретінде бекітілді.
By the end of July 1919, the Paris Peace Conference granted the town to Poland. As the newly established border was disapproved of by the Polish government, it organised the Sejny Uprising on August 23, 1919. The Polish Lithuanian War erupted and for several days fighting for control over Suwałki, Sejny and other towns in the area took place. The war ended on the insistence of the Entente in mid September. Negotiations took place in Suwałki in early October. During the Polish Bolshevik War, the town was captured by the Communists and, after the Battle of Warsaw, it was again passed to the Lithuanians. It was retaken by the Polish Army. In the inter war period, Suwałki became an autonomous town within the Białystok Voivodeship (1919 1939). This resulted in another period of prosperity, with the town's population rising from 16,780 in 1921 to almost 25,000 in 1935. The main source of income shifted from agriculture to trade and commerce. Also, in 1931 the new water works and a power plant were built. Also, Suwałki continued to serve as one of the biggest garrisons in Poland, with two regiments of the Polish 29th Infantry Division and almost an entire Suwałki Cavalry Brigade stationed there. Beginning in 1928, Suwałki was established as the headquarters of one of the battalions of the Border Defence Corps.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылғы Польша қорғаныс соғысының соңғы кезеңдерінде қала қысқа мерзімге Қызыл Армияның бақылауына өтті. Алайда, сол жылдың 12 қазанында кеңес әскері Молотов-Риббентроп келісіміне сәйкес аймақты немістерге қайтарды. Қала Судауэн деп аталды және тікелей нацистік Германияның Шығыс Пруссия провинциясына қосылды. 1939 жылдың күзінде және 1940 жылдың көктемінде немістер Intelligenzaktion іс-шарасы аясында поляктарды жаппай тұтқындады. Тұтқындалған поляктар Дзяльдоводағы транзиттік лагерьге депортацияланды немесе сол жерде атқыланды. Нацистік Германияның қатаң заңдары мен терроры нәтижесінде бірнеше қарсылық ұйымдары құрылды. Гестапоның алғашқы әрекеттерімен жойылғандарымен, 1942 жылға қарай аймақта ZWZ және AK желілерінің ең күштілерінің бірі болды. Швейцария ауданында 1940 жылдың 26 сәуірі мен 1944 жылдың 1 сәуірінде немістердің қолынан қаза тапқан Польша қарсылық қозғалысының мүшелерінің жаппай қабірлері табылды. Қарсылық көрсетілгеніне қарамастан, қаланың бір кезде 7 мыңнан астам тұрғыннан тұратын еврей қауымының көбісі депортацияланды және қаза болды. 1939 жылдың желтоқсанынан бастап неміс әскері қарттарды, науқастарды және мүгедектерді жақын жердегі орманға алып барып, автоматтан атып тастады. Немістер жергіліктік әріптестерінің көмегімен аман қалған еврейлерді басқа қалалардағы геттоларға депортациялады. Олардың көпшілігі сонда немесе нацистік концлагерьлерде қайтыс болды. Оккупациялық немістер қаладағы еврей тарихы мен мәдениетінің барлық іздерін жоюға тырысты, синагогаларды қиратты және Сувалкидегі еврей зиратын қорлады, онда қазір ескерткіш және қабір тастарының сынықтарынан тұрғызылған қабырға бар. Сонымен қатар, Сувалкидің Крюволька қалашығында немістер шамамен 120 000 совет әскери тұтқынына арналған тұтқын лагерін құрды. 1944 жылдың 23 қазанында қала Совет Одағының 3-Белоруссия майданының күштерімен басып алынды. Қала мен оның айналасындағы шайқастар бірнеше күнге созылды және немістерді жеңгенге дейін шамамен 5 000 совет әскерінің өмірін құрбан етті. Бұрынғы Армия Крайова мүшелерінің кеңеске қарсы қозғалысы қала маңындағы ормандарда 1950 жылдардың басына дейін жалғасты. Сувалки Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көп зардап шекпеді, тарихи ғимараттардың көпшілігі сақталды және қаланың зақымдану деңгейі 5-10% деп бағаланды, ол тез арада қалпына келтірілді.
During the later stages of the Polish Defensive War of 1939, the town was briefly captured by the Red Army. However, on October 12 of the same year, the Soviets withdrew and transferred the area to the Germans, in accordance with the Molotov–Ribbentrop Pact. The city was renamed Sudauen and annexed directly into Nazi Germany's province of East Prussia. Germans carried out mass arrests of Poles as part of Intelligenzaktion in the fall of 1939 and spring of 1940. Arrested Poles were deported to a transit camp in Działdowo or murdered on the spot. Nazi German severe laws and terrorism led to the creation of several resistance organisations in response. Although most initially destroyed by the Gestapo, by 1942 the area had one of the strongest ZWZ and AK networks. In the Szwajcaria district there are mass graves of members of the Polish resistance movement murdered by the Germans on April 26, 1940 and April 1, 1944. Despite the resistance, almost all of the town's once 7,000 strong Jewish community was deported and murdered, beginning in December 1939, when German troops brought the elderly, sick, and disabled into a nearby forest and machine gunned them en masse. The Germans, with help from local collaborators, deported the community's surviving Jews to ghettos in other towns. Nearly all either perished there or were murdered in Nazi concentration camps. The occupying Germans also systematically destroyed all traces of Jewish history and culture in the town, demolishing synagogues and desecrating Suwałki's Jewish cemetery, where a memorial and wall of gravestone fragments stand today. Also, in Suwałki's suburb of Krzywólka, the Germans established a POW camp for almost 120,000 Soviet prisoners of war. On October 23, 1944, the town was captured by the forces of the Soviet 3rd Belarusian Front. The fights for the town and its environs lasted for several days and took the lives of almost 5,000 Soviet soldiers before they defeated the Germans. The anti Soviet resistance of former Armia Krajowa members lasted in the forests surrounding the town until the early 1950s. Suwałki did not suffer much damage during World War II, most of the historic buildings survived the war, and the damage to the city was estimated at only 5 10%, which was quickly rebuilt.
Польша Халық Республикасы
Польшаның Ұлттық азаттық комитетінің аппараты Сувалкиде билікті үлкен қиындықсыз иеленді. Қала Қызыл Армия бөлімдерімен азат етілгеннен кейін, 1944 жылғы 23 қазанда Польшаның бұрынғы Коммунистік партиясының мүшесі, Белостоктағы Польша жұмысшы партиясын ұйымдастырушылардың бірі Станислав Лапот Сейниден Сувалкиге келді. Оған Сейниде бұрынғы бас директордың орынбасары Эдмунд Прибыльский және уақытша Повиат Кеңесінің президенті Тадеуш Соболевскиймен бірге бірнеше лауазымды тұлғалар еріп келді. Сол күні Мицкевич алаңында, жаңа билік пен бес мыңнан астам қала тұрғындарының қатысуымен, содан кейін "Русалка" кинотеатрында халық өкілдерінің Польша Ұлттық азаттық комитетінің өкілдерімен кездесуі ұйымдастырылды. Сувалки билігін ұйымдастыруға бағытталған шаралар азат етілгеннен кейін көп ұзамай басталды. 1944 жылғы 24 қазанда староста билікті уақытша мэр Тадеуш Соболевскийге тапсырды. Сувалки комиссариаты құрылды. 7 қарашада облыстық және жергілікті билік өкілдерімен конференция өтті. Келісілгендей, келесі күні Сувалки қалалық кеңесінің алғашқы отырысы өтті. 1944 жылғы 20 қарашада кеңес өз кеңсесін жеке, еврей ғимаратында орналастыруға шешім қабылдады, ол жартылай тасталып қалған, Костюшко көшесінде 62/64 нөмірде, себебі қала әкімшілік ғимараты қирап қалған еді. 1944 жылғы желтоқсан айында қалалық кеңес жиналмады, оның функцияларын Соболевский атқарды. Сувалки билігінің ұйымдастырылуы мен жұмыс істеуінің ауыспалы кезеңі 1945 жылғы қаңтарда аяқталды. Осы кезде немесе ақпан айының басында староста С. Лапот Сувалкиді повид деңгейіндегі әкімшілікке бағындыру туралы ауызша, бірақ маңызды бұйрық берді. Осылайша, ол оларды 1939 жылғы қыркүйекке дейін болған мәртебесінен айырды, яғни повидтің муниципалдық бірлестігінен бөлінген қала. Келесі бірнеше жылда бұл мәселені әртүрлі органдар, муниципалитеттер мен орталық билік қарастырды. Бұл даулы мәселе 1945 жылғы 27 наурызда қала әкімі Соболевскийдің бастамасымен қалалық Ұлттық кеңестің үшінші отырысында көтерілді. Оған қатысқан губернатор Вацлав Крашко қаланы повидтен бөлуді ұсынды және ең алдымен, муниципалдық кәсіпорындардың жағдайы мен жағдайын жақсарту қажеттігін атап өтті. Кеңес мәселені кейінге қалдыру туралы шешім қабылдады. Сувалкидің 1939 жылғы 1 қыркүйекке дейінгі заңды мәртебесін қалпына келтіруді талап еткен тағы бір саясаткер - мэр Вацлав Рудзки. 1946 жылғы 25 наурыздағы Ұлттық муниципалдық кеңес отырысында ол қаланың повидтен бөлінуіне алғашқы ұсыныс енгізді, оны беделді, тарихи және қаржылық факторлар түрткі берді. Кеңес ұсынылған аргументтермен келісті және Повиаттық Ұлттық кеңес арқылы Белостоктағы Воеводстволық Ұлттық кеңеске повидтен бөлінген қаланы қосу туралы өтінішпен жүгінуді шешті. МРН 1946 жылғы 27 мамырда өткен отырысында, әрине, В. Рудзкинің ықпалымен де, одан да радикалды шешімдер қабылдады. Ол Ішкі істер министрлігінің 1919 жылғы желтоқсандағы Сувалкиді повидтен бөлу туралы жарлығы күшінде қалатынын шешті, сондықтан ол бөлінген қаланың кеңесі болып табылады және Белостоктағы облыстық Ұлттық кеңеске есеп береді. Сонымен қатар, Кеңес талқылаусыз және дауыс беру арқылы қаланың қазіргі мэрі Рудзкиді сайлады. Бұл көтеріліске жауап ретінде жоғары билік тез әрекет етті. 1946 жылғы маусымның ортасында воевода Сувалки Повиат бөлімінің (староста) төрағасынан 27 мамырдағы Муниципалдық Ұлттық Кеңестің қаулыларын орындауды тоқтатуды талап етті, сонымен қатар Сувалкидің жеке қала ретінде құқықтарын қалпына келтіру мәселесінде ол Мемлекеттік басқару министрлігіне жүгінгенін хабарлады. Шындығында, воевода Сувалки туралы жақсы пікір білдіріп, олардың дамуы мен биліктің жетістіктері, әсіресе Рудзкидің еңбектерін бағалап, министрліктен нұсқаулар мен оң шешімді ұсынуды сұрады, бірақ тиісті ережелер бұған жол бермеді, себебі қала тұрғындарының саны 25 000-ға жетпеді. Ай өткеннен кейін Рудзки президент болмады, сонымен қатар мэр лауазымынан да кетті. Дегенмен, 1946 жылғы 25 шілдеде МРН Леон Брацлавски, Юзеф Вишниевски және Антони Залевскиден тұратын кеңесшілер делегациясын Ішкі істер министрлігіне ағымдағы шараларды қолдау және Сувалкидің бөлек қала құқығын қалпына келтіруді жеделдету үшін жіберуге шешім қабылдады. Соғыстан кейін Сувалки повидтің астанасы болып қалды. Алайда, қирап қалған қала өте баяу қалпына келді, ал коммунистік экономикалық жүйе қажетті қайта инвестицияларды қолдауға шамасы келмеді. 1975 жылы жаңа әкімшілік реформасы қабылданды, Сувалки жеке Сувалки воеводствосының астанасы болып тағайындалды. Тұрғындар саны жылдам өсті, 1970 жылдардың соңына қарай халық саны 36 000-нан асты. Қалада ірі зауыттар салынды, ол Шығыс Польшаның маңызды өнеркәсіптік және сауда орталықтарының біріне айналды.
The apparatus subordinate to the Polish Committee of National Liberation took power in Suwałki without major problems. Immediately after the city's liberation by units of the Red Army, on October 23, 1944, Stanisław Łapot, a member of the former Communist Party of Poland, one of the organizers of the Polish Workers' Party in Bialystok, came from Sejny to Suwałki. He was accompanied by several officials previously organized in Sejny with the deputy head Edmund Przybylski, as well as Tadeusz Sobolewski the president of the interim Poviat Council. On the same day, at Mickiewicz Square, supposedly spontaneously organized, so with the participation of new authorities and over five thousand inhabitants of the city, and then in the "Rusałka" cinema hall a meeting of representatives of the population with the envoys of the Polish Committee of National Rebirth. Actions aimed at organizing the Suwałki authorities were taken shortly after the liberation. The Starosta handed over the power in the city to the temporary mayor Tadeusz Sobolewski on October 24, 1944. The commissariat of Suwałki was established. In turn, on November 7, a conference of representatives of provincial authorities with local authorities was held. As agreed, the first meeting of the Suwałki City Council took place the next day. On November 20, 1944, the board decided to locate its office in a private, Jewish building, partly abandoned, at 62/64 Kościuszki street, as the town hall building was severely damaged. In December 1944, the City Board did not gather, and its functions were performed by Sobolewski. The transitional state in the organization and functioning of the Suwałki authorities was properly completed in January 1945. Most probably then or at the beginning of February, the staroste S. Łapot issued an oral but very important order to subordinate Suwałki to the administration of the poviat level. In this way, he deprived them of the status they had until September 1939, a city separated from the poviat municipal association. Over the next few years, this matter was dealt with by various authorities, from municipal to central. This controversial problem appeared on March 27, 1945, on the initiative of the mayor Sobolewski, at the third meeting of the City National Council. The governor Wacław Kraśko, who was present at it, was rather reluctant to propose separating the city from the poviat and pointed to the need to improve, first and foremost, the situation and condition of municipal enterprises. The Council decided to postpone the case. Another politician calling for restoring Suwałki to the legal status of before September 1, 1939 was mayor Wacław Rudzki. At the Municipal National Council meeting on March 25, 1946, he submitted the first motion to separate the city from the poviat, which was motivated by prestigious, historical and financial considerations. The Council shared the submitted arguments and decided, through the Poviat National Council, to apply to the Voivodeship National Council in Bialystok with a request to include the city separated from poviat self government associations. Much more radical decisions, undoubtedly also under the influence of W. Rudzki, MRN made at its meeting on May 27, 1946. She decided that the rescript of the Ministry of Internal Affairs of December 1919 about the separation of Suwałki from the poviat remains in force, therefore she is the council of the separated city and reports to the Provincial National Council in Bialystok. The Council also elected, without discussion and by acclamation, the incumbent mayor of the city, Rudzki. After this revolt, the reaction of the superior authorities was swift. Already in mid June 1946, the voivode demanded that the chairman of the Suwałki Poviat Department (staroste) suspend the implementation of the Municipal National Council resolutions of 27 May, while informing that in the matter of restoring Suwałki's rights as a separate city, he turned to the Ministry of Public Administration. And indeed the voivode, writing favorably about Suwałki, their development and the achievements of the authorities, mainly Rudzki, asked the ministry for guidelines and a suggestion of a positive resolution of the case, although the relevant regulations did not allow it, mainly because the number of inhabitants of the city did not reach 25,000. After the lapse of the month, Rudzki not only did not become president, but also resigned from the position of mayor. Nevertheless, on July 25, 1946, the MRN decided to send a delegation of councilors composed of Leon Bracławski, Józef Wiszniewski and Antoni Zalewski to the Ministry of the Interior to support current activities and accelerate the restoration of Suwałki's rights of a separated city. After the war, Suwałki was retained as the capital of the powiat. However, the heavily damaged town recovered very slowly, and the Communist economic system could not support the reinvestment needed. In 1975 new administrative reform was passed; Suwałki was designated as the capital of a separate Suwałki Voivodeship. The number of inhabitants rose rapidly, and by the end of the 1970s, the population was over 36,000. Large factories were built in the town, and it became one of the important industrial and commercial centres of Eastern Poland.
Әскери жағдай
Польшада соғыс жағдайы орнаған және 1980-ші жылдардың басында "Солидарность" қозғалысының күшеуі кезінде, "Солидарность" Польша Біріккен Жұмысшылар партиясы мен Азаматтық милиция ғимараттарын әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту үшін, ең алдымен мектептерге, балабақшаларға және ауруханаларға беруді талап етті. Бұл позицияны "Солидарность" тәуелсіз кәсіподағының Гижичко мен Сувалкидегі кәсіподақаралық құрылтай комитеті Noniewicza көшесіндегі 83-ші үйдің партия кешеніне қатысты қабылдады. Бұл мәселе бойынша билік өкілдерімен (оның ішінде орталық билік өкілдерімен) алғашқы келіссөздер 1981 жылдың 28 қаңтарында өтті. "Солидарность" жаңа ғимараттарды медициналық пункттерге, жастарға арналған қоғамдық орталыққа және музыка мектебіне айналдыру мүмкіндігін атап өтті. Олар аймақ тұрғындарының 18 мыңнан астам қол қойған қолдауын жинады. Бірақ келісімге қол жеткізілмеді, себебі билік ғимаратты беруге келіспеді. Келесі келіссөздерге дейін, 14-15 ақпан түнде Азаматтық милиция мен Қауіпсіздік қызметінің күзетуімен ПЗПР КВ жаңа ғимаратқа көшірілді. Бұл әрекет "Солидарность" мүшелері ғана емес, бүкіл провинцияда кеңінен наразылық тудырды. 1989 жылы коммунистік үкімет құлағаннан кейін Сувалкиде жаңа экономикалық жүйеге өту қиын болды. Қаланың көптеген ірі зауыттары тиімсіздіктен банкротқа ұшырады. Сувалки арнайы экономикалық аймағының құрылуы және Ресей мен Литва шекарасына жақын орналасуы жергілікті сауда мен кәсіпкерлікке жаңа мүмкіндіктер ашты. Сонымен қатар, аймаққа әлемнің түкпір-түкпірінен көптеген туристер келе бастады. XXI ғасырда Сувалки тұрғындары көбінесе Ресей мен Литва шекарасы арқылы сауда жасау үшін және екі елде де ұсынылатын әртүрлі көрікті жерлерді тамашалау үшін сапар шегеді. НАТО-ның әскери жоспарлаушылары үшін Литва-Польша шекарасының бір бөлігі Сувалки аймағы деп белгілі, себебі ол әскери қиындықтар тудырады. Бұл Беларусь пен Ресейдің Калининград облысы арасындағы тар, тегіс жер, ол НАТО-ға мүше Балтық елдерін Польшамен және НАТО-ның қалған бөлігімен байланыстырады.
During the period of martial law in Poland and rise of Solidarność in the early 1980s, Solidarność demanded that the buildings of the Polish United Workers' Party and the Citizens' Militia be handed over to be used for social infrastructure, primarily schools, kindergartens and hospitals. This position was taken by the Inter Enterprise Founding Committee of the Solidarity Independent Trade Union in Giżycko and Suwałki in regards to the party complex in 83 Noniewicza street. The first round of talks on this matter with representatives of authorities (including central authorities) took place on January 28, 1981. Solidarność emphasized that the new buildings could be turned into medical clinics, a community center for youth and a music school. It strengthened its position with over 18 thousand signatures from the inhabitants of the region. No agreement was reached, because the authorities did not want to hand over the building. Before the next round of talks on the night of February 14–15, under the cover of the Citizens' Militia and Security Service, the PZPR KW was moved to new buildings. This action caused widespread indignation in the whole province, not only among the members of Solidarity. Following the end of Communist rule in 1989, Suwałki had a difficult period in transitioning to a new economic system. Most of the town's major factories were inefficient and went bankrupt. Creation of the Suwałki Special Economic Zone and the proximity of the Russian and Lithuanian borders opened new possibilities for local trade and commerce. In addition, the region began to attract many tourists from all around the world. In the 21st century, residents of Suwałki frequently travel across the Russian and Lithuanian borders for shopping trips as well as to make use of the various attractions both countries offer. To the military planners of NATO, an area of the Lithuania–Poland border area is known as the Suwałki Gap because it represents a military difficulty. It is a flat narrow piece of land, a gap, that is between Belarus and Russia's Kaliningrad exclave and that connects the three NATO member Baltic States to Poland and the rest of NATO.
Климат
Сувалкиде ауа райының өзгермелі үлгілерімен сипатталатын климат бар. Қаланың жазғы жылулы ылғалды континенттік климаты (Köppen: Dfb) және Польшаның қалған бөлігімен салыстырғанда, Балтық теңізінің әсеріне қарамастан, қаланың климаты айқын континенттік ерекшеліктерге ие. Сувалкиде Польшадағы ең үлкен температура амплитудасы тіркелді: ең төменгі температура 1950 жылдың 12 қаңтарында, ал ең жоғары температура 1946 жылдың 11 шілдесінде тіркелді. Бұдан өзге, 1907 жылдың 23 қаңтарында тіркелген елдегі ең жоғары атмосфералық қысымның рекорды да осында. Төмен қысым аймақтарынан пайда болатын фронттардың жиі өтуіне байланысты ауа райының өзгеруі жиі кездеседі, бұл Польшаның басқа аймақтарында да орын алады. 1995-2019 жылдардағы деректерге сәйкес, орташа тәуліктік температураның тұрақты түрде жоғарылау кезеңі 200 күнге созылды, бұл Польшаның орталық және оңтүстік бөліктерінен 20-30 күнге қысқа. (Суықтың нақты "орталығы" қаладан солтүстікке қарай, Вижайны ауылында орналасқан). Егер белгілі бір изотерма қабылдаса, қыстар мұхиттық климатқа жатпайды (Köppen: Cfb). Аспан көбінесе бұлтты, қар жиі жауады, бірақ қыс айларында жауын-шашын жазғы күндізгі айларға қарағанда әлдеқайда аз болады. 2019/2020 жылғы ерекше қыс Сувалкиде мұндай жағдайлардың болмағанының алғашқы жағдайы болды.
Suwałki has a climate that is characterised by changeable weather patterns. The city has a warm summer humid continental climate (Köppen: Dfb) and, relatively to the rest of Poland, the city's climate has markedly continental characteristics even though there is some moderation from the Baltic Sea. Suwałki has among the greatest record temperature amplitudes in Poland: the lowest temperature was recorded on 12 January 1950 , while the highest was , on 11 July 1946. It also holds the record for the highest atmospheric pressure ever registered in the country, at on 23 January 1907. The weather changes are common due to the fact that, like in the rest of Poland, weather fronts generated by low pressure areas come along frequently. according to the data from 1995 2019, the period of sustained average daily temperatures exceeding was only 200 days long, about 20–30 days shorter than in central and southern Poland. (the actual "pole of cold" is located about north of the city, in the village of Wiżajny). Winters are just cold enough, if the isotherm is accepted, not to be classified as oceanic (Köppen: Cfb). The skies are often overcast and snow is frequent in the season, but there is much less precipitation in the winter months than in the sunnier summer months. the extremely anomalous winter of 2019/2020 was the first in which Suwałki did not experience such conditions.
Спорт
Сувалки қаласында "Слепск Сувалки" волейбол командасы орналасқан. Олар Польшаның жоғары дивизионы – ПлюсЛигада ойнайды. Бұл қалада "Вигри Сувалки" футбол клубы да бар. Қазіргі таңда олар IV лигада, Польша футбол лигасы жүйесінің бесінші деңгейінде өнер көрсетеді. 2022 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты II лигадан төмен деңгейге түсті.
The volleyball team Ślepsk Suwałki is based in Suwałki. It plays in the PlusLiga, Poland's top division. The football club Wigry Suwałki is based in the town. They currently play in the IV liga, the fifth tier of the Polish football league system. They dropped from II liga in 2022 for financial reasons.