Кіріспе

Беджин (сонымен қатар ағылшын тілінде Bendzin) – Польшаның оңтүстігіндегі Даброва алабындағы қала. Ол Силезия жоталарында, Черна Пшемса өзенінің (Висланың саласы) жағасында орналасқан. Беджин Силезия воеводшалығының құрамына кіргенімен, тарихи Кіші Польшаға жатады және бұл аймақтың ең көне қалаларының бірі. Беджин өнеркәсіптік Даброва алабының астанасы деп есептеледі. 1999 жылы құрылған Силезия воеводшалығында 1999 жылдан бері орналасқан. 1999 жылға дейін Катовице воеводшалығында болған. Беджин – 2,7 миллион тұрғыны бар Катовице қалалық агломерациясының және шамамен 5 294 000 адам тұратын Үлкен Үстіңгі Силезия-Моравия мегаполистік аймағының қалаларының бірі. 2021 жылдың желтоқсанына қарай қаланың халқы 55 183 адамды құрайды. Беджин электр станциясы 1913 жылы ашылды. Беджин Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1918 жылы Польша тәуелсіздік алғаннан кейін қайта Польша құрамына енді. Екінші Польша Республикасында Беджин жергілікті басқару және өнеркәсіптің маңызды орталығы болды. Жаңа теміржол станциясы, су тарту жүйесі, мектептер мен кеңселер салынды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғысты басталған Польшаға неміс басқыншылығы кезінде, Вермахт 1939 жылдың 4 қыркүйегінде Бэджин қаласына кірді, ал келесі күндері немістер қалада алғашқы қатыгездіктерді жасады. 6 қыркүйекте немістер 20 полякты өлтірді, ал 9 қыркүйекте 100 еврейді өлтірді, синагогты және еврейлердің үйлерін өртеп жіберді, содан кейін поляктарды кінәлауға тырысып, 42 полякты тұтқындап, атып тастады. Жергілікті поляк шіркеуінің діни қызметкері неміс қырғынынан құтылған еврейлердің тобын құтқарып, оларға Киелі Үштік шіркеуінің есіктерін ашып, пана берді. 1940 жылдың маусым айында Целинада қаза тапқан поляктардың арасында Бэджин тұрғындары да болды. Бэджин геттосы 1940 жылдың шілдесінде неміс оккупациялық билігі тарапынан құрылды. Оккупация кезінде қаланың атауы неміс тілінде Бэндсбург деп өзгертілді және ол Жоғарғы Силезия провинциясының құрамына, Бэндсбург округінің астанасы ретінде кірді. Соғыс кезінде қала британдық және Достас елдерінің әскери тұтқындарынан құралған жұмыс тобының (E716) базасы болды, ол Łамбиновицедегі (сол кезде Ламсдорф деп аталған) Stalag VIII B/344 басқаруында болды. 1945 жылдың қаңтар айында кеңес әскерлері шабуылды жаңартқанда және шығыстан ілгері жылғанда, тұтқындар «Ұзын жорық» немесе «Өлім жорығы» деп аталатын жорықпен батысқа қарай аттанды. Көптегені қатыгез суықтан және шаршаудан қайтыс болды. Ұсқынсыздықпен сақталғандар батысқа жетіп, шамамен төрт айлық жаяу саяхаттан кейін одақтас әскерлер тарапынан босатылды. Олардың азаптары ауыр болғанымен, Бэджин еврейлерінің тағдырымен салыстырғанда (төменде қараңыз) бәсекелесе алмайды. 1943–1944 жылдары немістер қазіргі Лагиша ауданында Освенцим концлагерінің қосалқы лагерін де пайдаланды, онда 300-ден 700-ге дейін тұтқындарды күштеп жұмыс істеуге мәжбүрледі. 1943 жылдың тамызында немістер Бэджиндегі соңғы еврейлерді ұстауға тырысқанда, еврей қарсылық күресшілері бірнеше күнге созылған қарулы көтеріліс ұйымдастырды. Көтерілісшілердің бірі Фрумка Плотницкая болды, ол бұрын Варшава геттосындағы көтерілісте қатысқан. Барлық қарсылық күресшілері оқиға кезінде қаза тапты. 1000-нан астам Бэджин еврейлері соғыстан аман қалды, олардың кейбіреулеріне жергілікті поляктар көмектесті. 1945 жылдың 27 қаңтарында қала Қызыл Армия тарапынан басып алынды. Кейіннен қамал қайта салынды, қазір ол Загленбие мұражайына ие. Жаңа аудандар салынды, пәтерлерден тұратын үйлер бой көтерді және Лагиша электр станциясы сияқты жаңа зауыттар ашылды.

Яһуди қауымы

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Беджинде жарқын еврей қауымы өмір сүрді. Бедзин "Ерушалайим де Зеглембие" ("Загленбияның Иерусалимі") деп белгілі болды. 1897 жылғы Ресей халық санағына сәйкес, 21 200 тұрғынның ішінде 10 800-і (шамамен 51 пайызы) еврейлерді құрады. 1921 жылғы Польша халық санағы бойынша қалада 17 298 адамнан тұратын еврей қауымы болды, бұл оның жалпы халқының 62,1 пайызын құрады. 1939 жылдың қыркүйегінде неміс әскері (Вермахт) бұл аймақты басып алды, одан кейін СС өлім отрядтары (Айнзацгруппен) Беджин синагогасын өртеп, 200 еврейді өлтірді. 1942 жылы Беджин геттосы құрылды. Соңында, 1943 жылдың жазында Беджиндегі еврейлердің көп бөлігі Аушвиц концлагеріне депортацияланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Мизрахи синагогасы ғимарат тұрғындары үшін қойма ретінде пайдаланылды, қалалық кеңестің мүшесі қаланың еврей мұрасын сақтауға қызығушылық танытқанға дейін оны тапты. Синагог қазір қайта жаңартылған және алдын ала тіркелген келушілерге ашық. Жақын жерде тағы бір синагог бар, ол Брама Кукерман (Кукерман қақпасы) деп аталады, ол тұрғын үйге айналдырылған және қайта қалпына келтірілген.

Көлік

Беджин екі ұлттық жолдың қиылысында ыңғайлы түрде орналасқан: 94-ші (Згожелец – Краков) және 86-шы (Катовице – Варшава). Катовице халықаралық әуежайы Пирзовицеде орналасқан. Қала сонымен қатар екі бағыттың тоғысатын теміржол торабы болып табылады. Беджиннің үш теміржол станциясы бар (Беджин Миасто, Беджин және Беджин Ксавера), сондай-ақ көршілес қалаларға қолайлы автобус және трамвай қатынастары бар. Алғашқы трамвай желісі 1928 жылы ашылды. Сол кезде қаладан өтетін Қара Пшемша өзені де маңызды көлік торабы болды. "Қара" Пшемша өзені осылай аталған, себебі Беджин арқылы ағып өтетін өзеннің түбінде көмір қабаты жатыр, сондықтан үстіндегі су қара түсті болып көрінеді.

Спорт

Қаланың ең танымал спорт клубы – ПлюсЛигада (Польшаның жоғары дивизионы) өнер көрсететін МКС Беджин волейбол командасы. Басқа клубтардың ішінде төменгі лигаларда ойнайтын футбол командалары және Zagłębie Steelers американдық футбол командасы бар.