Кіріспе

Жоры (; Sohrau, ,) - Польшаның Силезия воеводтығындағы қала және қалалық округ. 2021 жылы 62 848 тұрғыны бар. 2013 жылдың 31 желтоқсанында қалада 59 960 адам тұрды. 2014 жылдың 1 қаңтарында Жоры қаласы Рыбник есебінен 0,26 га аумағын кеңейтті. Жоры Миколув, Пшчина және Рыбник округтерімен, сондай-ақ Ястржембие-Здруй және Рыбник қалаларымен шектеседі. 2016 жылдың 30 маусымында қалада 61 942 адам тұрды.

Атауы

Қала атауының мағынасы нақты емес және осыған қатысты екі теория бар. Біріншісі, ескі поляк тілінен шыққан, орманды өртеу, жағып алу, белгілі бір жерде тұрақты елді мекен құрудың бастапқы кезеңі. Бұл нұсқа, елді мекендерді құру үшін орманды жоюдың бір бөлігі болған, алғашқы шаруашылыққа байланысты. 1865 жылғы Жоғарғы Силезияның топографиялық сипаттамасы, оны поляк тіліндегі атынан шығарған. Онда былай делінген: "In den verscheidenen Urkunden wird Sohrau einmal Żoraw, dann Żora und auch Sora genannt. Der Name ist polnischen Ursprungs.", яғни, ағылшын тілінде "Түрлі құжаттарда Żoraw, кейін Żora және тіпті Sora деп аталады. Атаудың шыққан тегі – поляк тілі." 1295-1305 жылдарға жатқан "Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis" латын кітабында қала Zary civitate, яғни Зары қаласы деп тілге алынған. Жылнамада сонымен қатар, поляк заңы бойынша (iure polonico) құрылған ауылдар да тізімделген, олар қала дамуының барысында қала құрамына енген. Бұл қазіргі аудандар немесе Żory қаласының бөліктері, мысалы, "Rogosina in una parte decima solvitur more polonico" үзіндісіндегі Rogoźna, "Rovona [Hs. Ronoua.] decima solvitur more polonico" үзіндісіндегі Rowień, Rój – Ray ретінде, "Brodek similiter solvitur decima more polonico" үзіндісіндегі Brodek. Польшалық Żory және немісше Sohrau атауларын 1847 жылы Глоговецте жарық көрген Йозеф Ломпаның "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" кітабында атап көрсеткен. Польша Корольдігінің 1880-1902 жылдардағы географиялық сөздігінде қала полякша Żary және немісше Sohrau деп тіркелген. Польшаша Żary және Жоғарғы Силезия диалектісінде Żory, сондай-ақ немісше Sohrau атаулары 1896 жылы Жоғарғы Силезияның жазушысы, дін қызметкері Константи Дамроттың Жоғарғы Силезиядағы жергілікті атаулар туралы кітабында да айтылған. Ол латын құжаттарында кездесетін латынша атауларды да атады, мысалы, Sary және Sari. 1898 жылы Франкфурт-на-Майнеде жарық көрген неміс елді мекендерінің гербтерінің каталогында поляк атауы Zar деп көрсетілген.

Тарих

Цезьиннен Краковқа дейінгі жолда орналасқан елді мекен алғаш рет 1258 жылғы құжатта еске алынды, ол бөлінген Пяст Польшасының бір бөлігі болған кезде. Жоры – Силезиядағы ең көне қалалардың бірі, 24 ақпан 1272 жылы Магдебург құқығы бойынша қала мәртебесі берілді. 1327 жылдан бастап Богемияның вассалдық иелігі болған қала, 1532 жылы Богемия жерінің құрамына енді. 1645 жылы Ополе және Рациборц герцогтықтарымен бірге Ваза әулеті тұсында Польшаға қайта келді, ал 1666 жылы Богемияға қайта қарады. 18 ғасырда мата өндірісі, кейін металлургия және машина жасау өнеркәсібінің орталығы болды. Бірінші Силезия соғысынан кейін 1742 жылы Пруссияға қосылды, ал 1871 жылдан бастап Германияның құрамына кірді. 18 ғасырда Жоры Прудник салық инспекциясының аймағына қарады. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша тәуелсіздігін қайта алды, ал 1921 жылғы Жоғарғы Силезиядағы референдум нәтижесі бойынша Жоры Екінші Польша Республикасына өтті және әкімшілік тұрғыдан Силезия воеводтығының құрамына енді, бірақ азаматтардың 69,4% Германия үшін дауыс берді. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші күні, Жоры қаласында поляктар мен неміс басқыншылары арасында шайқас болды. Содан кейін қала нацистік Германия тарапынан басылып алынды. 1942 жылдан 1945 жылға дейін қалада поляктарға арналған "Polenlager" мәжбүрлі еңбек лагері жұмыс істеді. Лагерьде ата-аналары тұтқындалған немесе Германияға жер аударылған балалар да болды. Соғыстың соңғы кезеңінде, 1945 жылдың қаңтарында, немістер қалада Аушвиц концлагерінің 40 тұтқынын өлтірді. 1945 жылдың наурызында қала совет және чехословакия әскерлері тарапынан жаулап алынды, неміс халқы жер аударылды және қала Польшаға қайтарылды.

Қоршаған ортаны қорғау

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2016 жылғы баяндамасына сәйкес, Жорь Еуропалық Одақтағы ең ластанған қалалардың 49-шысы ретінде тіркелді.

Экономика

Орташа айлық жалақы (2020) 4 781,16 PLN, немесе ұлттық орташа көрсеткіштің 86,6%-ы. 2013 жылдың желтоқсанының соңында Жор қаласында тіркелген жұмыссыздардың саны шамамен 2,0 мың тұрғынға жетті, бұл экономикалық жағынан белсенді халыққа шаққанда жұмыссыздық деңгейінің 10,9%-ын құрайды.

Қалалық көлік

Қаланың Bezpłatna Komunikacja Miejska (BKM) деп аталатын тегін қалалық көлігі бар, оны Жоры қаласы әкімдігі ұйымдастырады. Сонымен қатар, Жорыны көршілес қалалармен байланыстыратын MZK Jastrzębie Zdrój, ZTZ Rybnik және ZTM ақылы желілері де бар.

Техникалық инфрақұрылым

Базар алаңындағы ыстық нүкте. Автобус аялдамаларындағы (БКМ) электрондық дисплейлер келіп-кету уақыттары мен кешігулер туралы ақпарат береді. Қаланың көп қозғалыс орындарындағы сыртқы бейнеэкрандар.

Қалалық велосипедтер

2018 жылдың қыркүйегінде Жорь қаласында GeoVelo қалалық велосипедтерді жалға беру қызметі іске қосылды. Жорьде «төртінші буын» деп аталатын 80 заманауи велосипедті пайдалануға болады. GeoVelo велосипедтерін 26 пунктіде жалға алуға және қайтаруға болады.

Мәдениет

Қалада концерттер мен театрлық қойылымдар өткізілетін аудиториясы бар Miejski Ośrodek Kultury (MOK) деп аталатын муниципалдық мәдени орталық бар. Орталықтан басқа, қаланың жекелеген аудандарында көркемдік іс-шаралар өтетін күндізгі күтім бөлмелері де бар. Қалада екі кинотеатр бар: бір көрсету залы бар "На Старовце" және Galeria Wiślanka сауда орталығында төрт көрсету залы бар Helios кинотеатры. Жорьде 7 бөлімшесі бар қалалық қоғамдық кітапхана (Miejska Biblioteka Publiczna) орналасқан. Қалалық мұражай (Muzeum Miejskie) тарихи Hearinga вилласында орналасқан және екі тұрақты көрмесі бар: "Біздің үлгіміз" (Nasza toższamość) және "Поляктардың әлемді тануы" (Polskie poznawanie świata). Екінші мұражай – 2014 жылы салынған және заманауи архитектураның көрнекті туындысы саналатын Өрттен қорғау мұражайы.

Спорт

1920 жылдың 28 наурызында Польшаның ең көне спорт ұйымы – «Сокол» польша гимнастика қоғамының ошағы Жоры қаласында құрылды. Бұл шеңбер Польшаның «Сокол» гимнастика қоғамының Силезия аймағының VIII Рыбник округіне ұйымдық тұрғыдан бағынышты болды және Силезиялық «Сокол» гимнастика бөлімшелерінің біріне кірді. 1920 жылы осы ұйымның Жоры шеңберінде 39 мүше болды.

Орлик 2012 жылы

Қазіргі уақытта Зориде "Орлик 2012" бағдарламасы шеңберінде салынған бес спорт алаңы бар.