Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жоры (; Sohrau, ,) - Польшаның Силезия воеводтығындағы қала және қалалық округ. 2021 жылы 62 848 тұрғыны бар. 2013 жылдың 31 желтоқсанында қалада 59 960 адам тұрды. 2014 жылдың 1 қаңтарында Жоры қаласы Рыбник есебінен 0,26 га аумағын кеңейтті. Жоры Миколув, Пшчина және Рыбник округтерімен, сондай-ақ Ястржембие-Здруй және Рыбник қалаларымен шектеседі. 2016 жылдың 30 маусымында қалада 61 942 адам тұрды.
Żory (; Sohrau, , ) is a town and city county in Silesian Voivodeship, Poland with 62,848 inhabitants (2021). As of 31 December 2013, the city had 59,960 inhabitants. On 1 January 2014, the city of Żory increased its area at the expense of Rybnik by 0.26 ha. Żory borders the counties of Mikołów, Pszczyna and Rybnik, as well as the cities of Jastrzębie Zdrój and Rybnik. As of 30 June 2016, the town had a population of 61,942.
Атауы
Қала атауының мағынасы нақты емес және осыған қатысты екі теория бар. Біріншісі, ескі поляк тілінен шыққан, орманды өртеу, жағып алу, белгілі бір жерде тұрақты елді мекен құрудың бастапқы кезеңі. Бұл нұсқа, елді мекендерді құру үшін орманды жоюдың бір бөлігі болған, алғашқы шаруашылыққа байланысты. 1865 жылғы Жоғарғы Силезияның топографиялық сипаттамасы, оны поляк тіліндегі атынан шығарған. Онда былай делінген: "In den verscheidenen Urkunden wird Sohrau einmal Żoraw, dann Żora und auch Sora genannt. Der Name ist polnischen Ursprungs.", яғни, ағылшын тілінде "Түрлі құжаттарда Żoraw, кейін Żora және тіпті Sora деп аталады. Атаудың шыққан тегі – поляк тілі." 1295-1305 жылдарға жатқан "Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis" латын кітабында қала Zary civitate, яғни Зары қаласы деп тілге алынған. Жылнамада сонымен қатар, поляк заңы бойынша (iure polonico) құрылған ауылдар да тізімделген, олар қала дамуының барысында қала құрамына енген. Бұл қазіргі аудандар немесе Żory қаласының бөліктері, мысалы, "Rogosina in una parte decima solvitur more polonico" үзіндісіндегі Rogoźna, "Rovona [Hs. Ronoua.] decima solvitur more polonico" үзіндісіндегі Rowień, Rój – Ray ретінде, "Brodek similiter solvitur decima more polonico" үзіндісіндегі Brodek. Польшалық Żory және немісше Sohrau атауларын 1847 жылы Глоговецте жарық көрген Йозеф Ломпаның "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" кітабында атап көрсеткен. Польша Корольдігінің 1880-1902 жылдардағы географиялық сөздігінде қала полякша Żary және немісше Sohrau деп тіркелген. Польшаша Żary және Жоғарғы Силезия диалектісінде Żory, сондай-ақ немісше Sohrau атаулары 1896 жылы Жоғарғы Силезияның жазушысы, дін қызметкері Константи Дамроттың Жоғарғы Силезиядағы жергілікті атаулар туралы кітабында да айтылған. Ол латын құжаттарында кездесетін латынша атауларды да атады, мысалы, Sary және Sari. 1898 жылы Франкфурт-на-Майнеде жарық көрген неміс елді мекендерінің гербтерінің каталогында поляк атауы Zar деп көрсетілген.
The meaning of the town's name is not clear and there are two theories about it. The first one derives it from Old Polish, from annealing, burning of forests, which was the first stage of establishing a permanent settlement in a given place. This version is related to the primitive economy of burning, which was an element of deforestation of the area for settlement. The topographic description of Upper Silesia from 1865, in turn, derives it from the Polish name of the crane bird (Polish: żuraw). It notes the following passage: "In den verscheidenen Urkunden wird Sohrau einmal Żoraw, dann Żora und auch Sora genannt. Der Name ist polnischen Ursprungs. ", that is, in English, "In various documents notated as Żoraw, later Żora, and even Sora. The name is of Polish origin." In the Latin book Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis written in 1295 1305, the town is mentioned as Zary civitate the town of Zary. The chronicle also lists villages founded under the Polish law iure polonico, which in the course of urbanization were absorbed by the town. These are the present districts or parts of the town Żory as Rogoźna in the fragment "Rogosina in una parte decima solvitur more polonico", Rowień in the fragment "Rovona [Hs. Ronoua.] decima solvitur more polonico", Rój as Ray, Brodek in the fragment "Brodek similiter solvitur decima more polonico." The Polish name Żory and the German name Sohrau were mentioned by the Silesian writer Józef Lompa in his book Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej published in Głogówek in 1847. The geographic dictionary of the Kingdom of Poland published in 1880 1902 lists the town under the Polish name Żary and the German name Sohrau. The Polish name Żary and in the Upper Silesian dialect Żory, as well as the German name Sohrau are also mentioned in 1896 by the Upper Silesian writer, priest Konstanty Damrot, in his book about the local names in Upper Silesia. He also mentions Latinized names noted in Latin documents, such as Sary and Sari. A catalog of coats of arms of German localities, published in 1898 in Frankfurt am Main, identifies the Polish name as Zar.
Тарих
Цезьиннен Краковқа дейінгі жолда орналасқан елді мекен алғаш рет 1258 жылғы құжатта еске алынды, ол бөлінген Пяст Польшасының бір бөлігі болған кезде. Жоры – Силезиядағы ең көне қалалардың бірі, 24 ақпан 1272 жылы Магдебург құқығы бойынша қала мәртебесі берілді. 1327 жылдан бастап Богемияның вассалдық иелігі болған қала, 1532 жылы Богемия жерінің құрамына енді. 1645 жылы Ополе және Рациборц герцогтықтарымен бірге Ваза әулеті тұсында Польшаға қайта келді, ал 1666 жылы Богемияға қайта қарады. 18 ғасырда мата өндірісі, кейін металлургия және машина жасау өнеркәсібінің орталығы болды. Бірінші Силезия соғысынан кейін 1742 жылы Пруссияға қосылды, ал 1871 жылдан бастап Германияның құрамына кірді. 18 ғасырда Жоры Прудник салық инспекциясының аймағына қарады. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша тәуелсіздігін қайта алды, ал 1921 жылғы Жоғарғы Силезиядағы референдум нәтижесі бойынша Жоры Екінші Польша Республикасына өтті және әкімшілік тұрғыдан Силезия воеводтығының құрамына енді, бірақ азаматтардың 69,4% Германия үшін дауыс берді. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші күні, Жоры қаласында поляктар мен неміс басқыншылары арасында шайқас болды. Содан кейін қала нацистік Германия тарапынан басылып алынды. 1942 жылдан 1945 жылға дейін қалада поляктарға арналған "Polenlager" мәжбүрлі еңбек лагері жұмыс істеді. Лагерьде ата-аналары тұтқындалған немесе Германияға жер аударылған балалар да болды. Соғыстың соңғы кезеңінде, 1945 жылдың қаңтарында, немістер қалада Аушвиц концлагерінің 40 тұтқынын өлтірді. 1945 жылдың наурызында қала совет және чехословакия әскерлері тарапынан жаулап алынды, неміс халқы жер аударылды және қала Польшаға қайтарылды.
The settlement on the road from Cieszyn to Kraków was first mentioned in a 1258 deed, when it was part of fragmented Piast ruled Poland. Żory is one of the oldest towns in Silesia, it was granted city rights according to Magdeburg Law on 24 February 1272 by Duke Władysław of Opole. It remained part of the Upper Silesian Duchy of Opole, since 1327 a Bohemian fief, until in 1532 it was incorporated into the Lands of the Bohemian Crown. In 1645 along with the Duchy of Opole and Racibórz it returned to Poland under the House of Vasa, and in 1666 it fell back to Bohemia. In the 18th century, it was centre of cloth manufacturing, later of metal and machining industry. After the First Silesian War it was annexed by Prussia in 1742, and from 1871 it was part of Germany. In the 18th century, Żory belonged to the tax inspection region of Prudnik. After World War I, in 1918, Poland regained independence, and upon the 1921 Upper Silesia plebiscite, Żory passed to the Second Polish Republic, and was administratively part of the Silesian Voivodeship, though 69.4% of the citizens had voted for Germany. Żory was the site of a battle between Poles and the invading Germans on the first day of World War II, September 1, 1939. Afterwards it was occupied by Nazi Germany. From 1942 to 1945, the Germans operated a Polenlager forced labour camp for Poles in the city. Among its prisoners were children whose parents were either arrested or deported to Germany. In the final stages of the war, in January 1945, the Germans murdered 40 prisoners of the Auschwitz concentration camp in the city during a death march. The city was conquered by Soviet and Czechoslovak troops in March 1945, the German population was expelled, and the city was restored to Poland.
Қоршаған ортаны қорғау
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2016 жылғы баяндамасына сәйкес, Жорь Еуропалық Одақтағы ең ластанған қалалардың 49-шысы ретінде тіркелді.
According to a 2016 report by the World Health Organization, Żory was ranked as the 49th most polluted city in the European Union.
Экономика
Орташа айлық жалақы (2020) 4 781,16 PLN, немесе ұлттық орташа көрсеткіштің 86,6%-ы. 2013 жылдың желтоқсанының соңында Жор қаласында тіркелген жұмыссыздардың саны шамамен 2,0 мың тұрғынға жетті, бұл экономикалық жағынан белсенді халыққа шаққанда жұмыссыздық деңгейінің 10,9%-ын құрайды.
The average gross monthly salary (2020) in PLN 4,781.16, or 86.6% of the national average. At the end of December 2013, the number of registered unemployed in Żory included about 2.0 thousand residents, which is an unemployment rate of 10.9% to the economically active population.
Қалалық көлік
Қаланың Bezpłatna Komunikacja Miejska (BKM) деп аталатын тегін қалалық көлігі бар, оны Жоры қаласы әкімдігі ұйымдастырады. Сонымен қатар, Жорыны көршілес қалалармен байланыстыратын MZK Jastrzębie Zdrój, ZTZ Rybnik және ZTM ақылы желілері де бар.
The town has free city transport called Bezpłatna Komunikacja Miejska (BKM), which is organised by the Town Hall in Żory. There are also toll lines of MZK Jastrzębie Zdrój, ZTZ Rybnik and ZTM, which connect Żory with neighbouring towns.
Техникалық инфрақұрылым
Базар алаңындағы ыстық нүкте. Автобус аялдамаларындағы (БКМ) электрондық дисплейлер келіп-кету уақыттары мен кешігулер туралы ақпарат береді. Қаланың көп қозғалыс орындарындағы сыртқы бейнеэкрандар.
Hotspot on the Market Square. Electronic displays at bus stops (BKM) informing about departures and delays. Outdoor video screens at busy places around the city.
Қалалық велосипедтер
2018 жылдың қыркүйегінде Жорь қаласында GeoVelo қалалық велосипедтерді жалға беру қызметі іске қосылды. Жорьде «төртінші буын» деп аталатын 80 заманауи велосипедті пайдалануға болады. GeoVelo велосипедтерін 26 пунктіде жалға алуға және қайтаруға болады.
In September 2018, GeoVelo urban bike rental service was launched in Żory. In Żory you can use 80 modern unicycles of the so called fourth generation. GeoVelo bikes can be rented and returned at 26 locations.
Мәдениет
Қалада концерттер мен театрлық қойылымдар өткізілетін аудиториясы бар Miejski Ośrodek Kultury (MOK) деп аталатын муниципалдық мәдени орталық бар. Орталықтан басқа, қаланың жекелеген аудандарында көркемдік іс-шаралар өтетін күндізгі күтім бөлмелері де бар. Қалада екі кинотеатр бар: бір көрсету залы бар "На Старовце" және Galeria Wiślanka сауда орталығында төрт көрсету залы бар Helios кинотеатры. Жорьде 7 бөлімшесі бар қалалық қоғамдық кітапхана (Miejska Biblioteka Publiczna) орналасқан. Қалалық мұражай (Muzeum Miejskie) тарихи Hearinga вилласында орналасқан және екі тұрақты көрмесі бар: "Біздің үлгіміз" (Nasza toższamość) және "Поляктардың әлемді тануы" (Polskie poznawanie świata). Екінші мұражай – 2014 жылы салынған және заманауи архитектураның көрнекті туындысы саналатын Өрттен қорғау мұражайы.
The city has a Municipal Cultural Center called Miejski Ośrodek Kultury (MOK) with an auditorium where concerts and theatrical performances are held. Apart from the center, there are also day care rooms in individual districts of the city where artistic activities take place. There are two cinemas in the city: Scena "Na Starówce" with one screening room and Helios cinema in Galeria Wiślanka shopping mall with four screening rooms. In Żory there is the Town Public Library (Miejska Biblioteka Publiczna), which has 7 branches. The Town Museum (Muzeum Miejskie) is located in the historic Hearinga Villa and has two permanent exhibitions: Nasza toższamość (Our Identity) and Polskie poznawanie świata (Polish Learning about the World). The second museum is the Museum of Fire, located in a building built in 2014 and considered to be an outstanding work of contemporary architecture.
Спорт
1920 жылдың 28 наурызында Польшаның ең көне спорт ұйымы – «Сокол» польша гимнастика қоғамының ошағы Жоры қаласында құрылды. Бұл шеңбер Польшаның «Сокол» гимнастика қоғамының Силезия аймағының VIII Рыбник округіне ұйымдық тұрғыдан бағынышты болды және Силезиялық «Сокол» гимнастика бөлімшелерінің біріне кірді. 1920 жылы осы ұйымның Жоры шеңберінде 39 мүше болды.
On March 28, 1920, a nest of the oldest Polish sports organization, the Polish Gymnastic Society "Sokół", was established in Żory. The circle was organizationally subordinate to the VIII Rybnik district of the Silesian district of the Polish Gymnastic Society "Sokól" and belonged to a number of gymnastic sections of the Silesian Sokól. In 1920, the Żory circle of this organization had 39 members.
Орлик 2012 жылы
Қазіргі уақытта Зориде "Орлик 2012" бағдарламасы шеңберінде салынған бес спорт алаңы бар.
Currently in Żory there are five sports fields built within the framework of the Orlik 2012 program.