Польшаның Заверце қаласы: Тарихы мен географиясы

Кіріспе

Заверце – Польшаның оңтүстігінде орналасқан, Силезия воеводшалығына қарасты 49 334 тұрғыны бар қала (2019). Қала Краков-Ченстохова жотасының Варта өзенінің бастауына жақын орналасқан. Заверце тарихи Силезия аймағына жақын болғанымен, Кіші Польшаға жатады.

Атауы және орналасқан жері

Заверция, қазіргі уақытта Силезиямен байланысты болса да, Кіші Польшаға жатады. Қала Варта өзенінің бастауына жақын орналасқан, ал аты осы жермен байланысты болуы мүмкін. Ежелгі Кромолов ауылының тұрғындары өзеннің екінші жағындағы басқа ауылға бару үшін Вартаның артына, яғни поляк тілінде "za Wartę" деп айтылатын жерге баратын. Кромолов тұрғындарының көзқарасынан алғанда, Заверция Вартаның артында жатыр. Сондай-ақ, қаланың аты қоныстанған аумақты айналып өткен (zawiercili) қоныс салушылардан шыққан деген теория да бар. Қала Польшаның Юра аймағына қақпа ретінде танылады, онда Кіші Польшаның батыс шекарасын қорғаған бірнеше қамалдар орналасқан. Заверцияның ауданы 85 шаршы километрді құрайды, ал 1945 жылға дейін қала әкімшілік тұрғысынан Кіші Польшаның Кильце қаласына бағынышты болды. Ол Варшава-Вена теміржолының бойында орналасқан және №78 ұлттық тас жолындағы маңызды торап пункті болып табылады.

Тарих

Кромолов ауылының (қазіргі Заверце ауданы) алғашқы айрылысы 1193 жылы тіркелген. 14 ғасырда ауыл Кіші Польшаның батысында, Краковтан Познаньға дейінгі сауда жолы бойында орналасқан. 1431 жылы Ополе герцогы Болко IV Миколай Ценарға мұнда қонақ үй ашуға рұқсат берді, ал оның құжатында Заверце атауы алғаш рет кездеседі. 15 ғасырда аймақ темір өндірісінің алғашқы орталығына айналды, бірақ оған қарамастан Заверце ғасырлар бойы шағын ауыл болып қала берді. Әкімшілік жағынан ол Польша Корольдігінің Кіші Польша провинциясындағы Краков воеводтығының Лелов округіне қарасты. 19 ғасырға дейін Заверце Мале (Кіші Заверце) және Заверце Дуже (Үлкен Заверце) деп екіге бөлінген, екеуі де әкімшілік тұрғыдан Кромолов коммунасына бағынған. 1795 жылы Заверце Польшаның үшінші бөлінісі нәтижесінде Пруссия Корольдігіне қосылды, соның ішінде Жаңа Силезия провинциясының құрамына кірді. 1807 жылғы Тильзит келісімдері бойынша ол қысқа ғана уақытқа Польшаның Варшава Герцогтығының бөлігі болды, бұл Саксония Корольдігімен жеке одақтағы француз клиенттік мемлекеті еді. 1815 жылы ол Ресей бақылауындағы Польша Конгресіне қарасты. Заверце өзінің дамуын теміржол құрылысына қарыздар. 1 желтоқсан 1847 жылы ауылға Варшава-Вена теміржолымен салынып біткен жаңа жолмен алғашқы пойыз келді. Бұл Заверцеге дем берді, ал 19 ғасырдың екінші жартысында ауылда бірнеше компания мен көмір шахталары ашылды, соның ішінде 1901 жылы құрылған Заверце болат зауыты. 1878 жылы жұмысшылар үшін мектептер, саябақтар мен шіркеулермен жабдықталған елді мекен құрылысы басталды. 1894 жылы Польша Социалистік партиясы Заверцедегі мақта фабрикасында жаппай наразылық акциясын ұйымдастырды, ал 1914 жылға қарай ауыл халқы 30 000 адамға жетті. Заверце 1 шілде 1915 жылы қала мәртебесін алды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1918 жылы Польша тәуелсіздігін қайта алды және қала Польша құрамына қайта қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс және 1920 жылдар Заверце үшін қиын кезең болды. Жұмыссыздық өсті, болат зауыты жабылды, ал TAZ зауыты жұмысшылар санын қысқартты. 1927 жылы Кильце воеводтығының құрамына кірген Заверце округі құрылғаннан кейін жағдай жақсармады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Заверцеде 7 000 еврей тұрды, бұл қала тұрғындарының төрттен бірін құрады. Олар негізінен сауда, қолөнер, киім және металл өнеркәсібімен айналысты. Еврейлерге тиесілі баспаханалар қаланың мәдени өмірінде маңызды рөл атқарды. Қалада шағын саудагерлер мен қолөнершілерден құралған еңбек одақтары, сондай-ақ екі банк, қайырымдылық қорлары мен қайырымдылық ұйымдары болды. Екі дүниежүзілік соғыс арасында Заверцеде әртүрлі сионистік партиялар мен Агудат Исраэль болды. Қалада дәстүрлі "хедер" (діни бастауыш мектеп), Талмуд Торасы, сондай-ақ "Тарбут" желісіне кіретін мектеп пен балабақша болды. 1926 жылы еврей қауымының басшысы А. Борнштейн қала әкімі болып тағайындалды. 1919 және 1921 жылдары Заверцеде еврейлерге қарсы қырғындар болды, нәтижесінде бірнеше еврей қаза тапты, ал қаланың көптеген еврейлері физикалық және материалдық зиянға ұшырады.

First mention of the village of Kromołów (now a district of Zawiercie) comes from 1193. In the 14th century, the village was located in western Lesser Poland, along a merchant road from Kraków to Poznań. In 1431, Duke Bolko IV of Opole allowed a man named Mikołaj Czenar to open an inn here, and in his document, the name Zawiercie is mentioned for the first time. In the 15th century, the area became the early center of iron manufacturing, but despite this Zawiercie remained for centuries a small village. It was administratively located in the Lelów County in the Kraków Voivodeship in the Lesser Poland Province of the Polish Crown. Until the 19th century, it was divided into Zawiercie Małe (Small Zawiercie) and Zawiercie Duże (Big Zawiercie), both administratively belonged to the gmina of Kromołów. In 1795 Zawiercie was annexed by the Kingdom of Prussia in the Third Partition of Poland, becoming part of the small province of New Silesia. In the 1807 Treaties of Tilsit it became part of the short lived Polish Duchy of Warsaw, a French client state in a personal union with the Kingdom of Saxony. In 1815 it passed to Russian controlled Congress Poland. Zawiercie owes its development to the construction of the railroads. On December 1, 1847 the first train came to the village, along the newly built Warsaw–Vienna railway. This gave Zawiercie a boost, and in the second half of the 19th century, several companies and coal mines were opened in the village, including Zawiercie Steel Plant, opened in 1901. In 1878, construction of a settlement for workers was initiated, with schools, parks and churches. In 1894, Polish Socialist Party organized a mass sit in at Zawiercie's Cotton Plant, and by 1914, the population of the village grew to 30,000. Zawiercie finally got its town charter on July 1, 1915. After World War I, in 1918, Poland regained independence and the town was reintegrated with Poland. World War I and the 1920s was a bad time for Zawiercie. Unemployment grew, the steel plant closed and the TAZ factory reduced the number of workers. The situation did not improve until 1927 when Zawiercie County, part of Kielce Voivodeship, was created. On the eve of the Second World War there were 7,000 Jews in Zawiercie – about a quarter of its residents. They made their living primarily from trade, crafts, the clothing industry and the metal industry. Printing houses owned by Jews played a central role in the cultural life in the city. The city had labor unions which were composed of small traders and artisans, as well as two banks, a charitable fund companies and charities. Between the World Wars in Zawiercie there were various Zionist parties and Agudat Israel. The city had a traditional “cheder” (religious primary school), a Talmud Torah, and a school and kindergarten which were part of the "Tarbut" Network. In 1926, A. Bornstein who was head of the Jewish community was also appointed mayor of the town. There were Pogroms were Zawiercie in 1919 and in 1921 which killed some Jews, and most of the city's Jews were affected – whether physically or having suffered material damage.