Кіріспе

АҚШ-та жойылған на-дене тілі – тарихи тұрғыдан Алясканың оңтүстік-орталық аймағында, Мыс өзенінің сағасына жақын жерде тұратын еяк халқының сөйлеген на-дене тілі. Еяк атауы Чугач Сугпиак тілінен (Игья’ак) алынған, ол Еяк өзенінің сағасындағы еяк ауылының аты болған. Еяк тіліне ең жақын туыс тілдер – атабаскан тілдері. Еяк-атабаскан тобы на-дене тілдер отбасының негізгі бөлігін құрайды, ал екінші бөлігі – тлингит тілі. Мексика шығанағының жағалауындағы көптеген тлингит жер-су атаулары еяк тілінен алынған; олардың тлингит тілінде түсініксіз немесе тіпті мағынасыз мағыналары бар, бірақ ауызша дәстүр көптеген еяк тілінің этимологиясын сақтап қалған. Алясканың оңтүстік-шығысына қарай жағалаудың көп бөлігінде еяк тілінен алынған тлингит атауларының болуы – еяк тілінің тарихи ареалы еуропалықтармен байланыс кезінде болғанға қарағанда бұрын әлдеқайда кең болғандығының күшті дәлелі. Бұл тлингиттер мен еяктардың аймақ бойынша көші-қон жасағандары туралы ауызша хабарларын растайды.

Қазіргі жағдайы және қайта жаңғыруы

Соңғы тірі қалған ана тілі - Кордовадан Мари Смит Джонс (14 мамыр 1918 – 21 қаңтар 2008). Ағылшын тілінің таралуы және абориген тілдерін басу – айак тілінің құлдырауына себеп болған жалғыз факторлар емес. Якутат аймағында тлингиттердің солтүстікке қарай көшіп-қонуы Алясканың Тынық мұхитының жағалауының көп бөлігінде еяк тілінен гөрі тлингит тілін қолдануға ықпал етті. Еяк батыстағы көршілерінен – Принц-Уильям шығанағының алютик халқынан, сондай-ақ Мыс өзені аңғарындағы халықтан да қысым көрді. Эяк және тлингит мәдениеттері Мексика шығанағының жағалауында бірігіп кетті, ал көптеген еяк тілінде сөйлейтін топтар Мексика шығанағының жағалауындағы тлингит халқына сіңіп кетті. Нәтижесінде, бірнеше буын өткен соң, аралас топтардың көпшілігінде еяк тілі тлингит тілімен алмастырылды, бұл туралы аймақтың тлингит ауызша тарихында баяндалған.

Жаңғыру

2010 жылдың маусым айында Anchorage Daily News газеті еяк тілімен күтпеген байланысы бар француз студенті Гийом Ледуи туралы мақала жариялады. Ол 12 жасынан бастап Алясканың жергілікті тілдер орталығынан алған баспа және аудио оқу материалдарын пайдаланып, өздігінен еяк тілін үйренді. Осы уақытқа дейін ол Аляскаға барып, еяк тілінің соңғы ана тілдесi Мари Смит Джонспен сөйлеспеген. Мақала жарияланған айда ол Аляскаға сапар шегіп, белгілі лингвист және Аляска Университетінің зейнеткер профессор Майкл Краусспен кездесті. Доктор Краусс Ледуиге еяк тілінің дұрыс фонетикалық айтылуын меңгеруге көмектесті және грамматика мен морфология бойынша, соның ішінде дәстүрлі еяк әңгімелерінің морфемалық талдауын қоса, қосымша оқытулар берді. 2011 жылдың маусым айында Ледуи Анкоридж және Кордова қалаларында еяк тілі бойынша семинарлар өткізу үшін Аляскаға оралды. Қазір ол еяк тілінде еркін сөйлейтін, аудармашы және оқытушы ретінде танылады. Оның тілдегі шеберлігіне қарамастан, еяк тілі "жатақ" деп саналады, себебі оның ана тілі - еяк тілі бар ешкім қалмаған. Кеңейтілген ұрпақтар аралық үзіліс шкаласы (EGIDS) бойынша еяк тілі 9-шы деңгейде (жатақ) бағаланады; бұл тіл этникалық қауым үшін мұралық идентитікті еске түсіреді, бірақ ешкімнің символдық білу деңгейінен артық емес. Қазір Ледуи Франциядан Eyak Language Project жобасына оқыту және оқу бағдарламасын әзірлеуде көмектеседі. Eyak Preservation Council Аляска Гуманитарлық форумынан грант алып, еяк тілін сақтауға арналған веб-сайт құруға мүмкіндік алды. Басқа да қаржылар әр жылғы тамыз айында Кордовада өткізілетін жылдық Eyak мәдени лагерін қолдайды. Жоба көптеген тілдік ресурстарды ұсынады, оның ішінде тереңдетілген оқу семинарлары, аудио мысалдары бар онлайн сөздік және басқа да электрондық оқу сабақтары бар. 2014 жылдың маусым айында Eyak Language Revitalization Project "dAXunhyuuga'" деп аталатын онлайн бағдарламаны жариялады, бұл "халықтың сөздері" деген мағынаны білдіреді.

Тілдер отбасы

Эяк тілі – Эяк атабаскан тілдер отбасының және Эяк атабаскан мен тлингит тілдерін, ал даулы болғанымен, мүмкін Хайда тілін де қамтитын үлкен На-дене тобының бір бөлігі. Атабаскан тілдері үш ерекше географиялық аймақты қамтиды, олар үш топқа бөлінеді: Аляска мен Юкон аймағындағы Солтүстік атабаскан тілдері; Калифорния мен Орегон аймағындағы Тынық мұхит жағалауы атабаскан тілдері; және Апачи деп те аталатын Оңтүстік атабаскан тілдері, негізінен Американың оңтүстік-батысында, оның ішінде Навахо тілі де бар. Прото-атабаскан-эяк (ПАЕ) тілінің кең ауқымды салыстырмалы реконструкциясы жасалды. Дене тілдерін Орталық Сібірдің енисей тілдерімен байланыстыратын Дене-енисейлік тілдік отбасы туралы жаңа ұсыныс тіл мамандары тарапынан кең қолдау тапты. Егер бұл дұрыс болып шықса, бұл Ескі және Жаңа әлем тілдері арасындағы алғашқы расталған генетикалық байланыс болады. Алайда, ондаған жылдар бойы зерттелген мүмкін болатын Дене-кавказдық тілдік отбасы бұл ұсынысқа қарағанда әлдеқайда аз танылған.

Фоналогия

Келесі кестелер Краусс (1965) еңбегіндегі материалдарға негізделген; IPA эквиваленттері тік жақшаларда көрсетілген. Краустың орфографиясы еяк халқы тарапынан да қолданылады. Басқа нұсқада [символ] орнына [символ], ал [символ] орнына [символ] қолданылады.

Супрассегментальдар

Барлық буын бастауышпен басталады, сондықтан екі дауысты әрі қатар келмейді. Буынның ядросы тек дауысты ғана бола алады. Жалғаулар ауыр буындар, ал қосымшалар жеңіл болады. Эяк тілі, өзге Атабаска тілдерінен айырмашылығы, тональды емес. Ол қарсылықты білдіру үшін негізгі жиіліктің өзгеруін (яғни, «дыбыстық акценттерді») пайдаланбайды. Лексикалық стресс көбінесе жалғауларға және/немесе ауыр буындарға түседі. Ауыр буындардың тізбегінде стресс соңғы буыннан бұрынғы буынға түседі, мысалы, qʼahdiʼlah /qʼa̤ˈtɪ̰la̤/ – «қош сау бол».

Морфология

Еяк - жалғастырмалы, көп түбірлі тіл.

Алдын ала сөйлемдер

Еяк тіліндегі превербальдар – превербальдар мен постпозициялардан құралған сөздер санаты. Екеуі де бір-бірімен байланысты, себебі бір морфема екі санатта да түбір ретінде жиі қолданылуы мүмкін. Превербальдар – етістікпен бірге қолданылатын жеке сөздер. Бұл тіркестер лексема құрайды деуге болады, әсіресе, превербальдар табиғи тілде дерлік қолданылмайды, егер олар жеке тұрса. Превербальдар көбінесе байланыссыз болады және фонетикалық тұрғыдан етістіктен бөлек, ал атабаска тіліндегі осыған ұқсас санатқа керісінше, қосылуы немесе қосылмауы мүмкін. Көбінесе бір превербаль қолданылады, бірақ екеуінің үйлесімі де мүмкін, мысалы, ’uya’ ’Adq’Ach’ k’udAdAGu’ "жылы су бөтелкесі" (ішінде өзін жылы ұстайды). Еяк тілінде 100-ден астам негізгі превербаль морфема бар. Постпозициялар етістіктен тыс объектімен тікелей байланысты. Краусс жасаған қазіргі талдау семантикалық емес, фонетикалық, бірақ салыстыру дәрежесін білдіретін постпозициялардың кемінде бір семантикалық тобын қарастыру қажет. Бұл топқа P ga’ "P сияқты", P ’u’X "P-ден кем", P lAX "P-ден артық" кіреді, мұнда P – кез келген постпозициялық тіркес. Еяк тілінде жалғаулар жоқ, ал көптеген постпозициялар осыған ұқсас функцияны атқарады, нәтижесінде бағынышты сөйлемдер құрылады. Бұл постпозициялар етістікке қосылады, ең көп қолданылатын мысал – da:X "және" немесе "егер, қашан".

Іс-әрекеттер

Еяк етістігінің түбірлері көптеген жұрнақтарды қабылдайды: етістіктің алдында тоғыз префикс орны (олардың көпшілігі тармақталған) және одан кейін төрт суффикс орны бар. Түбірден басқа барлық позициялар нөлмен толтырылуы мүмкін, ал түбір бірнеше жүз морфеманың кез келгенімен толтырылуы керек, бірақ нөл емес.