Кіріспе
Милий Алексеевич Балакирев (1837–1910) – ресейлік композитор, пианиношы және дирижер. Балакирев қазіргі таңда музыкалық ұлтшылдықты насихаттауымен және Пётр Ильич Чайковский сияқты көрнекті ресейлік композиторларды қолдауымен танымал. Ол композитор Михаил Глинка бастаған дәстүрлі халық музыкасы мен тәжірибелік классикалық музыканың үйлесімін дамыту арқылы маңызды рөл атқарды. Осы процесте Балакирев ашық ұлттық сезімді білдіретін музыкалық үлгілерді жасады. Нервтік аурудан кейін демалысқа шыққан соң, ол классикалық музыкаға қайта оралды, бірақ бұрынғыдай ықпалға ие болмады. 1850-ші жылдардың соңы мен 1860-шы жылдардың басында сыншы және ұлтшыл Владимир Стасовпен бірлесіп, Балакирев қазір «Бес» (немесе «Құдіретті топ») деп танылатын композиторларды біріктірді. Олардың ішінде Александр Бородин, Цезарь Кюи, Модест Мусоргский және Николай Римский-Корсаков болды. Бірнеше жыл бойы Балакирев топтың жалғыз кәсіби музыканты болды, ал қалғандары музыкалық білімі шектеулі әуесқойлар еді. Ол оларға өзінің музыкалық нанымдарын үйретті, ол 1871 жылы топтан кеткеннен кейін де олардың ойлауына әсер етті және шығармашылық еңбектерін қолдады. Оның әдістері кейде авторитарлық болғанымен, оның ықпалының нәтижесінде осы композиторлардың жеке және топ ретінде даңқына үлкен үлес қосылды. Балакирев Чайковскийдің мансабында екі мәрте осындай көмек көрсетті: 1868–69 жылдары «Ромео мен Джульетта» фантазиялық увертюрасымен және 1882–85 жылдары «Манфред» симфониясымен. Композитор ретінде Балакирев ірі шығармаларын бастағаннан кейін көп жылдар өткен соң ғана аяқтады; ол «Бірінші симфониясын» 1864 жылы бастап, 1897 жылы аяқтады. Оның ерекшелігі – «Исламей» соло фортепианоға арналған шығыс фантазиясы, ол тез жазылып, виртуоз орындаушылар арасында танымал болып қала береді. Көбінесе Римский-Корсаков немесе Бородинмен байланысты музыкалық идеялар Балакиревтің композицияларында туды, оларды Балакирев «Бес» композиторларының бейресми жиналыстарында орындады. Алайда, көпшілыққа арналған шығармаларын аяқтаудың баяулығы оның өнертабыстылығын бағалауға мүмкіндік бермеді, ал 1860 және 1870 жылдары аяқталған туындылары үлкен жетістікке жетер еді. Балакирев 1900 жылы «Екінші симфонияны» (Ре минорында) жазуды бастады, бірақ оны 1908 жылға дейін аяқтамады.
Mily Alexeyevich Balakirev (/UK//b//ə/'/l//æ//k//ɪ//r//ɛ//v//, // /'/l//ɑː//k// / bəLA(H)Kirev, /US/,/b//ɑː//l//ɑː/'/k//ɪər//ɛ//f/ BAHlahKEERef; Милий Алексеевич Балакирев, ; – ) was a Russian composer, pianist, and conductor known today primarily for his work promoting musical nationalism and his encouragement of more famous Russian composers, notably Pyotr Ilyich Tchaikovsky. He began his career as a pivotal figure, extending the fusion of traditional folk music and experimental classical music practices begun by composer Mikhail Glinka. In the process, Balakirev developed musical patterns that could express overt nationalistic feeling. After a nervous breakdown and consequent sabbatical, he returned to classical music but did not wield the same level of influence as before. In conjunction with critic and fellow nationalist Vladimir Stasov, in the late 1850s and early 1860s, Balakirev brought together the composers now known as The Five (a. k. a., The Mighty Handful)the others were Alexander Borodin, César Cui, Modest Mussorgsky, and Nikolai Rimsky Korsakov. For several years, Balakirev was the only professional musician of the group; the others were amateurs limited in musical education. He imparted to them his musical beliefs, which continued to underlie their thinking long after he left the group in 1871, and encouraged their compositional efforts. While his methods could be dictatorial, the results of his influence were several works which established these composers' reputations individually and as a group. He performed a similar function for Tchaikovsky at two points in the latter's careerin 1868–69 with the fantasy overture Romeo and Juliet, and in 1882–85 with the Manfred Symphony. As a composer, Balakirev finished major works many years after he had started them; he began his First Symphony in 1864 but completed it in 1897. The exception to this was his oriental fantasy Islamey for solo piano, which he composed quickly and remains popular among virtuosos. Often, the musical ideas normally associated with Rimsky Korsakov or Borodin originated in Balakirev's compositions, which Balakirev played at informal gatherings of The Five. However, his slow pace in completing works for the public deprived him of credit for his inventiveness, and pieces that would have enjoyed success had they been completed in the 1860s and 1870s made a much smaller impact. Balakirev began work on a second symphony, Symphony No. 2 in D minor in 1900, but did not complete the work until 1908.
Алғашқы жылдар
Балакирев Нижний Новгородта асыл орыс отбасында дүниеге келген. Оның әкесі, Алексей Константинович Балакирев (1809–1869) – Иван Васильевич Балакиревтің негізін қалаған ежелгі әулеттен шыққан титулды кеңесші, 1544 жылғы жорық кезінде Қазан хандығына қарсы орыс әскерін басқарған Мәскеу бояры және воеводасы (Алексейдің тармағы тарихын 1618 жылғы Мәскеу қоршауына қатысқан және Нижний Новгородта жер алған Андрей Симонович Балакиревке дейін жетеді). Композиторлар арасында тараған, Дмитрий Донскойдың жеке хорунжийі болған, крещениеден өткен татар бабасы туралы аңыз Балакиревтің өзі құрастырған және оны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Мили (орыс тіліндегі "miliy" – жақсы, немесе грек тіліндегі Милос – сол аттас арал) оның отбасындағы дәстүрлі еркек есімі болған. Балакирев Нижний Новгород гимназиясында оқыған. Анасы қайтыс болғаннан кейін, ол Александр II-нің Нижний Новгород асыл институтына ауыстырылды, онда 1849 жылдан 1853 жылға дейін білім алды. Балакиревтің музыкалық қабілеті көзден жасырылмады, ол көп ұзамай Александр Улыбышев (Улибичев) деген меценат тапты. Улыбышев Нижний Новгородтағы жетекші музыкалық тұлға және меценат саналды; ол үлкен музыкалық кітапханаға ие болды және Вольфганг Амадей Моцарттың өмірбаянын, сондай-ақ Моцарт пен Людвиг ван Бетховен туралы басқа да кітаптардың авторы еді. Балакиревтің музыкалық білімін пианист Карл Айсрахқа тапсырды, ол Улыбышевтердің үйінде үлкен музыка кештерін де ұйымдастырды. Айсрах арқылы Балакирев музыка оқуға, ойнауға және тыңдауға мүмкіндік алды, сонымен қатар Фредерик Шопен мен Михаил Глинканың музыкасымен танысты. Айсрах пен Улыбышев Балакиревке графтың жеке оркестрімен оркестрлік және хорлық шығармаларды репетициялауға рұқсат берді. Ақырында, 14 жастағы Балакирев Моцарттың "Реквиемін" орындады. 15 жасында оған Бетховеннің бірінші және сегізінші симфонияларын репетициялауға рұқсат берілді. Оның ең ерте сақталған шығармалары сол жылға жатады – флейта, кларнет, фортепиано және скрипкаларға арналған септеттің бірінші бөлімі және фортепиано мен оркестр үшін орыс халық әндеріне арналған "Grande Fantasie". Балакирев 1855 жылдың соңында оқуын аяқтағаннан кейін, Улыбышев оны Санкт-Петербургке алып барды, онда ол Глинкамен танысты. Глинка Балакиревтің композициялық техникасын кемшіліктері бар деп санады (орыс тілінде әлі музыка оқулықтары болмаған, ал Балакиревтің неміс тілі жеткіліксіз болған), бірақ оның талантын жоғары бағалап, музыканы мансап етіп таңдауға ынталандырды. Дегенмен, ол әлі де өте кедейлікте өмір сүрді, көбінесе фортепиано сабақтары беріп (кейде күніне тоғыз сабақ), сондай-ақ аристократия ұйымдастырған кештерінде ойнап күнкөріс жасады.
Бестігі
1857 жылы Глинканың, келесі жылы Улыбышевтің қазасы Балакиревтің ықпалды қолдаушыларынан айырды. Дегенмен, Глинкамен өткізген уақыты Балакиревте орыс ұлттық идеясына деген құштарлықты оятты, оны Ресейдің өзіндік музыка мектебі болуы керек деген тұрғылыққа итермеледі, бұл мектеп Оңтүстік және Батыс Еуропаның ықпалынан мүлдем бос болуы тиіс еді. 1856 жылдан бастап ол осы мақсатына көмектесетін басқа да маңызды тұлғалармен кездесе бастады, олардың ішінде Цезарь Цуй, Александр Серов, Стасов ағайындылары және Александр Даргомыжский болды. 1858 жылы Модест Мусоргский, 1861 жылдың қараша айында Николай Римский-Корсаков және 1862 жылдың қараша немесе желтоқсан айында Александр Бородин олардың қатарына қосылды. Оның ойынша, композицияны бірден бастап, осы шығармашылық процесте үйрену дұрыс еді. Бұл пікірді оның өзінің техникалық білімінің жетіспеуін ақтау ретінде қарастыруға болады. Ол пианист ретінде тәрбиеленген және композитор болу жолын өзі іздеуге мәжбүр болды. Римский-Корсаков соңынан осыны түсінді, бірақ бәрібір былай деп жазды: Балакирев ешқашан гармония мен контрапункт бойынша жүйелі оқып жатқан жоқ, тіпті оларды беткейінен де зерттемеді, сондықтан мұндай оқуды мүлдем қажетсіз деп санады. Ол өте жақсы пианист, ноталарды тамаша оқитын, керемет импровизатор, туа біткен гармония сезіміне және дұрыс партия жазуға ие болды. Оның техникасы жартылай туа біткен, жартылай кең музыкалық білімі арқылы қалыптасқан, сонымен қатар есінің өте өткір және жақсы есте сақтау қабілетінің арқасында музыка әдебиетіндегі сындық бағытты дұрыс таба білді. Сонымен қатар, ол тамаша сыншы, әсіресе техникалық сыншы еді. Ол кез келген техникалық кемшіліктерді немесе қателерді бірден сезінетін, формадағы ақауды дереу ұстап алатын. Балакиревтің "Бес" тобындағы басқаларына жетпеген музыкалық тәжірибесі осы еді. Бұл тәсіл Балакиревке көмектессе де, Римский-Корсаков жазғандай, Балакиревтен мүлдем өзгеше немесе композиторлар ретінде "әртүрлі кезеңдерде және басқаша" дамыған адамдар үшін осылай тиімді болмады. Балакиревтің соңғы сәтсіздігі – оның шәкірттерінің музыкалық талғамы өзінің талғамымен толық сәйкес болуын талап етуі, ең кішкентай ауытқуға жол бермеуі болды. Олардың бірі өзінің шығармасын Балакиревке орындағанда, Балакирев фортепианоға отырып, импровизация арқылы композицияны қалай өзгерту керектігін көрсетіп беретін. Басқа адамдардың шығармаларынан алынған үзінділер олардың емес, оның музыкасы сияқты естілді. Стасов Балакиревтен алшақтады.
Balakirev, who had never had any systematic course in harmony and counterpoint and had not even superficially applied himself to them, evidently thought such studies quite unnecessary An excellent pianist, a superior sight reader of music, a splendid improviser, endowed by nature with a sense of correct harmony and part writing, he possessed a technique partly native and partly acquired through a vast musical erudition, with the help of an extraordinarily keen and retentive memory, which means so much in steering a critical course in musical literature. Then, too, he was a marvelous critic, especially a technical critic. He instantly felt every technical imperfection or error, he grasped a defect in form at once. Balakirev had the musical experience that the others in The Five lacked, While this approach may have been helpful for Balakirev, Rimsky Korsakov writes, it was not so helpful for individuals completely different in nature from Balakirev or who matured as composers "at different intervals and in a different manner". Balakirev's eventual undoing was his demand that his students' musical tastes coincide exactly with his own, with the slightest deviation prohibited. Whenever one of them played one of his own compositions for Balakirev, Balakirev would seat himself at the piano and show, through improvisation, how he felt the composition should be changed. Passages in other people's works came out sounding like his music, not their own. and Stasov began to distance himself from Balakirev.
Санкт-Петербург консерваториясы және еркін музыка мектебі
Бестіктің құрылуы Ресейдің саяси және әлеуметтік ахуалында жаңашылдық пен реформалар кезеңіндегі Александр II патшаның алғашқы жылдарымен бірге жүрді. Осы уақытта Ресей музыкалық қоғамы (РМҚ) және Санкт-Петербург пен Мәскеудегі музыка консерваториялары құрылды. Бұл институттардың Антон Рубинштейн мен Николай Рубинштейн сияқты ықпалды қолдаушылары болғанымен, басқалары неміс оқытушыларының және музыкалық қағидалардың орыс классикалық музыкасына ықпал етуінен қаушады. Балакиревтің көңілі мен ең жақын байланыстары соңғы топта болды, ол жиі неміс "қалыптылығы" туралы сыни пікірлер білдірді, ол композитордың өзгешелігіне зиян келтіреді деп сенді. Балакирев Антон Рубинштейннің күш-жігеріне ашық қарсылық көрсетті. Бұл қарсылықтың бір бөлігі идеологиялық, ал екінші бөлігі жеке бастық болды. Антон Рубинштейн сол кезде өнерінен күнкөріс таба алатын жалғыз орыс болса, Балакирев фортепиано сабақтары мен аристократияның сарайларындағы концерттерден түскен табысқа тәуелді болды. Балакиревтің шабуылдарында ұсақ-түйек, жеке мүдделер де болды. Рубинштейн 1855 жылы Глинканы сынаған мақала жазған. Глинка бұл мақалаға жағымсыз жауап берген, ал Балакирев де Рубинштейннің сын-пікірін жеке қабылдады. Мектепке қаржы жинау үшін Балакирев 1862-1867 жылдары оркестрлік концерттер, ал Ломакин хорлық концерттер ұйымдастырды. Бұл концерттер РМҚ концерттерімен салыстырғанда музыкалық жағынан азырақ консервативті бағдарлама ұсынды. Олар Гектор Берлиоз, Роберт Шуман, Франц Лист, Глинка және Александр Даргомыжскийдің музыкасын, сондай-ақ Бестіктің алғашқы туындыларын қамтыды.
Жетілген жұмыстар мен Прагаға сапар
Балакирев 1862 жылдың жазын Кавказда, негізінен Ессентукиде өткізді. Ол аймақтың өзіне қатты әсер еткендігіне байланысты келесі жылы және 1868 жылы да сонда қайтып келді. Ол сол аймақтан, сондай-ақ Грузия мен Ираннан халық әуендерін жазып алды, бұл әуендер оның музыкалық дамуында маңызды рөл атқарды. Осы ықпалды көрсеткен алғашқы шығармаларының бірі – Александр Пушкиннің «Грузин әнін» музыкалық өңдеуі болды, ал басқа әндерде шығыс стилі байқалды. 1864 жылы Балакирев «От құсы» халық аңызы негізінде опера жазуды жоспарлады (кейіннен Игорь Стравинский осы тақырыпта «От құсы» балетін қойды), бірақ лайықты либретто болмағандықтан жобадан бас тартты. Сол жылы (1864) «Орыс тақырыптары бойынша екінші увертюрасын» аяқтады, ол сәуір айындағы еркін мектеп концертінде орындалды және 1869 жылы «1000 жыл» деген атпен «музыкалық сурет» ретінде жарияланды. Дегенмен, осы кезде де Балакиревке ірі шығармаларды аяқтау қиын болды, симфония ондаған жылдардан кейін ғана аяқталды. Ол екінші фортепиано концертін 1861 жылдың жазында бастады, баяу бөлімі сол кезде оны мазалаған реквиеммен тақырыптық байланысты болды. Ол алғашқы бөлімін келесі жылға дейін аяқтамай, 50 жылға тоқтатты. Ол ауыр депрессияға ұшырады, өлімді тіледі және барлық қолжазбаларын жою туралы ойлады. Балакирев сонымен қатар композитордың әпкесі Людмила Шестакованың тапсырмасымен Глинканың шығармаларын баспаға дайындаумен айналысты. Оның өтініші бойынша 1866 жылы Глинканың операларын Прагада қоюды ұйымдастыру үшін Прагаға сапарлады. Бұл жоба Австрия-Пруссия соғысының салдарынан келесі жылға дейін кейінге шегерілді. Балакирев Сметана мен басқаларының чех баспасөзіндегі поляк жақтас элементтерінің ықпалында болғанын күдіктенді, олар қойылымды Ресей үкіметі төлеген «царлық интрига» деп атады. Биограф Михаил Цетлин былай деп жазады: «Қазір Балакиревтің күдіктері толық негізделгенін немесе олардың ішінара оның жоғары сезімталдығынан туындағанын айту қиын». Содан кейін Сметана мен Балакирев арасындағы қарым-қатынас тоқтап қалды. Осы сапар барысында Балакирев чех тақырыптары бойынша увертюраның эскизін жасап, ішінара оркестрледі, ол 1867 жылдың мамырында Мәскеудегі Бүкілресейлік этнографиялық көрмеге келген славян қонақтарының құрметіне өткізілген еркін мектеп концертінде орындалуға тиіс болды. Осы концерт туралы шолуында Владимир Стасов «Мәңгілік топ» («Могучая кучка») терминін бес композиторды сипаттау үшін қолданды. Берлиоздың шетелдік дирижер ретінде тағайындалуына жоғары баға берілді, бірақ Балакиревтің тағайындалуына олар аз қызығушылық танытты. Балакиревтің келісімсіз мінезі РМС-де (Ресейлік музыкалық қоғам) шиеленіс тудырды. 1869 жылы ол оған қызметінің қажет емес екенін хабарлады. Балакиревтің жұмыстан шығарылғаннан кейінгі аптада «Заманға қатысты жылнамада» («Современная хроника») оны қорғаған мақала жарық көрді. Мақала авторы – Петр Ильич Чайковский. Балакирев РМС-де Чайковскийдің «Жазық» симфониялық поэмасын және «Воевода» операсынан «Сипаттамалы билерді» дирижерлеген, ал «Жазық» Балакиревке арналған. Чайковскийдің мақаласының жарық көргеніне себеп болуы мүмкін, өйткені ол Елена Павловнаның Мәскеуге, ол тұратын қалаға келетінін білген, ал мақала сол күні жарық көруге тиіс болған. Ол Балакиревке екі хат жіберді: біріншісі Елена Павловнаның Мәскеуге келу жоспары туралы хабарлады, ал екіншісі «Жазық» дирижерлегеннен кейін айтқан сын-пікірлері үшін Балакиревке алғыс білдірді. Балакиревтің жауабы бірден оң және құлшынысты болды. Осы хат алмасу келесі екі жылда достыққа және шығармашылық ынтымақтастыққа айналды, Балакирев Чайковскийге оның алғашқы шедеврі «Ромео мен Джульетта» фантастикалық увертюрасын жасауға көмектесті. «Ромео мен Джульеттадан» кейін екі адам бір-бірінен алыстады, өйткені Балакирев музыка әлемінен демалыс алды. 1880 жылы Балакирев музыка баспасы Безель арқылы Чайковскийден «Ромео» партитурасының соңғы нұсқасын алды. Чайковский оны ұмытпағанына қуанған ол Чайковскийді Санкт-Петербургке шақырып жауап берді. 1885 жылы аяқталған «Манфред» симфониясы Чайковскийдің сол уақытқа дейін жазған ең үлкен және күрделі шығармасы болды. «Ромео мен Джульетта» және «Жазық» сияқты Чайковский «Манфред» симфониясын Балакиревке арнады. 1868 жылдың ақпанында Ломакин еркін музыка мектебінің директоры қызметінен кеткенде, Балакирев оның орнына тағайындалды. РМС-ден кеткеннен кейін ол еркін музыка мектебінің концерттеріне қатысуды арттыруға күш салды. Ол танымал солистерді іздестіріп, Николай Рубинштейннің көмектесуге дайын екенін анықтады. Елена Павловна ашуға ішіндегіні шығарды. Ол РМС концерттерінің әлеуметтік деңгейін көтеру үшін оларды сарайымен бірге баруға шешім қабылдады. Бұл бәсекелестік екі концерттік қоғамның қаржылық қиындықтарына әкелді, өйткені РМС мүшелігі төмендеді, ал еркін музыка мектебі соңғы жылдары қаржы тапшылығынан зардап шекті. Жақын арада еркін музыка мектебі Балакиревке жалақы төлей алмады және 1870–71 жылдарғы концерттік кезеңін қысқартуға мәжбүр болды. РМС содан кейін Микаил Азанчевскийді бағдарламалауға тағайындап, оның есесінен жеңіске жетті, ол 1871 жылы Санкт-Петербург консерваториясының директоры да болды. Азанчевский өзінің алдыңғыларынан гөрі музыкалық жағынан прогрессивті болды, жалпы және әсіресе орыс заманауи музыкасына берілген адал жақтас болды. РМС-тің 1871–72 жылдарғы маусымының ашылу концертінде дирижер Эдуард Направник Чайковскийдің «Ромео мен Джульетта» және Мусоргскийдің «Борис Годуновтан» полонезін алғаш рет қойды. Балакиревтің идеяларын осылай мойындауы оның өзінің концерттерін қажетсіз және артық деп сезіндірді. Балакирев содан кейін 1870 жылдың қыркүйегінде туған қаласы Нижний Новгородта өткен жеке орындалуы оның беделін қалпына келтіріп, табысты болады деп үміттенеді. Ешқайсысы орындалмады – ол бос залға ойнады, ал орындалудан түскен пайда 11 рубльті құрады.
Музыканың бұзылуы және қайта оралуы
1871 жылдың көктемінде Балакиревтің жүйкесі бұзылғаны туралы қауесет тарады. Бородин Римский-Корсаковқа Балакиревтің жағдайы ақылдан адасуға жақын емес пе деп ойлағанын жазды. Ол әсіресе Балакиревтің музыкалық мәселелерге салқын қарайтынына алаңдады және автор Николай Гогольдің үлгісімен қолжазбаларын жоймасын деп үміттенді. Ол бес жыл бойы музыкадан қол үзді және музыкалық достарынан алыстады. Психикалық жағдайына байланысты, ол еркін музыка мектебінің директоры лауазымынан бас тартқысы келді, бірақ мектеп директорлары не істерін білмей қалды. 1874 жылы ол қызметтен кетіп, оның орнына Римский-Корсаков тағайындалды. Николай Рубинштейн оған Мәскеу консерваториясында профессорлық қызмет ұсынды, бірақ ол музыкалық білімінің негізінен тәжірибелік екенін және мұндай лауазымды атқару үшін музыка теориясы бойынша жеткілікті білімі жоқ екенін айтып, бас тартты. Қаржылық қиындықтар Балакиревті 1872 жылдың шілдесінде Варшава теміржолында кеңсе қызметкері болуға мәжбүр етті. Балакирев сонымен қатар музыка теориясы бойынша жеке сабақтар алу үшін Римский-Корсаковқа адамдарды жібере бастады. Бұл Римский-Корсаковтың Балакиревке жиі барып тұруына мүмкіндік берді. Күзге қарай бұл сапарлар жиіледі. Сондай-ақ, Людмила Шестарова Анатолий Лядов пен Римский-Корсаковпен бірлесіп, Глинканың шығармаларын басып шығару үшін редакциялауды сұрады. 1882 жылы ол "Тамара" шығармасын аяқтады және екі жылдан кейін "Мың жыл" симфониялық суретін қайта өңдеп, "Русь" деп атады. 1883 жылы ол Императорлық капелланың директоры болып тағайындалды, Римский-Корсаков оның көмекшісі болды. Ол 1895 жылға дейін бұл лауазымда болды, содан кейін толық зейнеткерлікке шығып, шығармашылықпен шұғылданды. 1895-1910 жылдары екі симфония, фортепиано сонатасы және екінші фортепиано концертінің екі бөлімін аяқтады, сонымен қатар халық әндерінің жинағын қайта басылымдады. Балакирев 1880 жылдары үйінде музыкалық сейсенбілік жиындарын қайта бастағанмен, осы кезде орыс классикалық музыкасының өкілі болған Митрофан Беляев көзге түсті. Александр Глазунов пен Римский-Корсаков сияқты композиторлар бастапқыда осы жиындарға қатысты. Алайда, Балакиревтің қарапайым жиындары Беляевтің жұма күндері өткізілетін кең жұмсақ жиындарымен салыстыруға келмейтін, сондай-ақ Беляев ұсынған тапсырыстар, сыйлықтар мен қойылымдармен де бәсекелесе алмады. Музыктанушы Ричард Тарускиннің айтуынша, Балакиревтің Беляев шеңберіне қатыспауының тағы бір себебі – ол өзінің орталығында болмаған топқа қатысуға ыңғайсыздық сезінген. Бұған Балакиревтің халық әндері жинағы ерекшелік жасады, оның құқықтарын әндердің алғашқы баспашысы қайтыс болғаннан кейін Беляев сатып алды. "Бес" тобының жиындарында аяқталмаған туындыларын ойнаған кезеңнен айырмашылығы, Балакирев енді жеке жұмыс істеді. Ол жас композиторлардың оның композициялық стилін ескірген деп санайтынын білді. Глазуновтан басқа, оны Римский-Корсаковқа дарынды бала ретінде әкелді, және кейінгі шәкірті Сергей Ляпуновтан басқа, Балакиревтің туындыларына жас ресей композиторларының назары жетпеді. 1860 жылдардың соңында ол Ресей музыкалық қоғамымен өзінің тағдырын білу үшін болжамгерге жиі барды. Римский-Корсаков осы сеанстар туралы былай деп жазды: "Құдайға сенбейтін Балакирев Ібіліске сенуші болды. Ібіліс оның кейін Құдайға да сенуіне себеп болды. Бұл болжамдар оны қорқытты". Балакирев күйзелістен кейін орыс православиесінің қатаң сектасына бет бұрды, оның тәубеге келуі 1871 жылдың наурыз айында анасының қайтыс болған күнімен сәйкес келді. Балакирев иттерге, мысықтарға және діни иконаларға толы үйде жалғыз өмір сүрді. Римский-Корсаков Балакиревтің кейбір мінездік ерекшеліктері оның тәлімгерлікке келгенге дейін де болғанын, бірақ кейін күшейгенін айтады. Бұл оның өзінен басқа пікірлерге деген төзбеушілігіне, әсіресе антисемитизміне қатысты. Алайда, ол тәубеге келгеннен кейін, ол өзіне ұнамайтын барлық адамның еврей тегінен шыққан деп күдіктенді және жалпы еврейлерді жек көреді, өйткені олар Мәсіхті айқышқа шегелеген. "Христиандық кішіпейілділік, жала жабу, аңдарға деген сүйіспеншілік, адамгершілік, көркемдік қызығушылықтар және хоспистегі қарт әйелге лайық қарапайымдық – осылардың бәрі сол кезде оны көргендердің бәрін таң қалдырды", - деп жазды Римский-Корсаков, сондай-ақ бұл қасиеттердің кейінгі жылдары одан әрі күшейгенін қосты.
Музыка
Балакирев өзінің шығармалары мен басшылығы арқылы ресей музыкасы тарихында маңызды рөл атқарды. Глинкадан көбірек, ол 19 ғасырдың екінші жартысында орыс оркестрлік музыкасы мен орыс лирикалық әнінің бағытын анықтауға көмектесті. Ол Глинкадан орыс халық әндерін аспаптық өңдеудің кейбір әдістерін, жарқын, айқын оркестрлік техниканы (оның өзі Гектор Берлиоздың шығармаларынан үйренген) және өзінің негізгі стилінің көптеген элементтерін үйренгенмен, ол алған білімін дамытып, кеңейтіп, сол кездегі жетілген романтикалық композициялық тәсілдермен үйлестірді. Алайда, бірнеше шығарманың ұзаққа созылған жұмысы Балакиревтің олардың жаңашылдығы үшін мақтау алуына кедері келтірді. 1860 және 70 жылдары аяқталған болса, үлкен жетістікке жете алатын шығармалар композитордың өмірінде кейінірек ұсынылғанда аз әсер етті. Бұл олардың стильдік тұрғыдан жас композиторлардың жетістіктеріне жете алмауына және олардың кейбір композициялық тәсілдерін "Бестік" мүшелерінің пайдалануына байланысты болды – соңғысының ең айқын мысалы Римский-Корсаковтың "Шехерезадасы", ол Балакиревтің "Тамара" симфониялық поэмасының ықпалында жазылған. Ұзақ дайындық мерзіміне қарамастан, екі симфонияда да 1860 жылдары аяқталған бөлімдер мен кейінірек жазылған бөлімдер арасында ешқандай айқын айырмашылық болған жоқ. Зетлин Балакиревтің шығармашылық талантының төмендемегенін, бірақ оның себебі Балакиревтің суретші ретінде "өсуін тоқтатқанында" екенін айтады; ол 1860 жылдары жеткен шығармашылық деңгейінде қалып, "оның жаңа шығармалары тек өткеннің көлеңкесі сияқты сезілді".
Әсерлер
Балакиревтің алғашқы музыкалық тәжірибесі пианист ретінде болғандықтан, оның өзінің аспабы үшін жазған композиторлар оның шығармаларының репертуары мен стиліне әсер етті. Ол Фредерик Шопен қанағаттандырған барлық жанрларда, баллададан басқа, шығармалар жазды, соның нәтижесінде ұқсас сүйкімділікке қол жеткізді. Балакиревке Франц Лист тәрізді тағы бір клавишті аспапта ойнайтын композитор да ықпал етті, бұл "Исламей" шығармасында және басқа композиторлардың туындыларын, сондай-ақ "Тамара" симфониялық поэмасын жазуда көрінеді. Орыс тақырыбындағы екі увертюраның арасында Балакирев халық әндерін жинау және өңдеумен шұғылданды. Бұл жұмыс оны дорийлік ладтың жиі қолданылуына, көптеген мелодиялардың мажорлық және оның параллель миноры арасында ауысуға, сондай-ақ доминантты гармонияға сәйкес келмейтін ноталарды баса көрсетуге бейімділігіне назар салды. Бұл сипаттамалар Балакиревтің орыс халық әндерін өңдеуіне әсер етті.
Орыс стилі: Овертуралар
Орыс тақырыптары бойынша бірінші увертюрасымен Балакирев орыс сипаты бар симфониялық шығармалар жазуға ден қойды. Ол тақырыптарын шығарманы жазған кезде қолжетімді болған халық әндерінің жинақтарынан таңдады, Глинканың «Камаринскаясын» кіріспе үшін баяу ән үлгісі ретінде алды, ал жылдам бөлім үшін «Камаринская» биінің остинато үлгісімен үйлесетін екі әнді таңдады. Балакиревтің осы бөлімде екі әнді пайдалануы – үлгіден маңызды айырмашылық болды, себебі ол симфониялық форманың симфониялық процесін Глинканың остинато үлгісіндегі вариацияларымен байланыстыруға, оларды салыстырып, әндерді жай ғана сәндік емес, симфониялық тұрғыдан қарастыруға мүмкіндік берді. Орыс тақырыптары бойынша екінші увертюра Балакиревтің жетілгенін көрсетеді, ол Бетховеннің ұзақ тақырыптардан қысқа мотивтерді шығару тәсілін қолданып, оларды сенімді контрапункттік құрылымға біріктірді. Ол абстрактілі мотивтік тақырыптық композицияның дербес үлгісі ретінде тұра алады, бірақ халық әндерін қолдану арқасында ұлттық мәдениет туралы мәлімдеме ретінде де қарастырылуы мүмкін. «Бестік» тобындағы өнердестері сияқты Балакирев те бағдарламалық музыканың маңыздылығына сенеді – сурет, өлең, әңгіме немесе музыкалық емес басқа да көздерден шабыттанған музыканы жазу. Бірақ оның отандастарынан айырмашылығы, Балакирев үшін музыкалық форма әрқашан басты болды, музыкадан тыс элементтер емес, ал оның техникасы германдық симфониялық тәсілді жалғастырды. Дегенмен, Балакиревтің увертюралары орыс симфониялық музыкасының қалыптасуында шешуші роль атқарды, өйткені олар қазір «орыс» деп есептелетін музыкалық стильді таныстырды. Оның стилі отандастары мен басқалар тарапынан ұлттық ерекшелікке айналғанша қабылданып, бейімделді. Мусоргскийдің «Борис Годунов» операсының басы Балакиревтің «Екінші увертюрасының» бірінші тақырыбына өте ұқсас, ал Бородиннің «Орталық Азия далаларында» операсы скрипканың жоғарғы регистрінде 90-нан астам тактқа созылатын доминантты педальмен басталады, бұл тәсіл Балакирев «Бірінші увертюрасында» қолданған. Чайковскийдің «Кіші орыс симфониясының» бастапқы нұсқасы да Балакиревтің ықпалын көрсетеді.
Дамуы: Бірінші симфония
Балакирев Бірінші симфониясын Екінші увертюраны аяқтағаннан кейін бастады, бірақ чех тақырыптарына арналған увертюраға көңіл бөлгендіктен жұмысты тоқтатты, симфонияны 30 жылдан кейін ғана қайта қолға алды және оны 1897 жылға дейін аяқтамады. Балакиревтің Стасов пен Цюиге жазған хаттары бірінші бөлімінің үштен екі бөлігі аяқталғанын, ал соңғы бөлімінің жобасы дайын болғанын көрсетеді, бірақ ол көп жылдар өткен соң финалға жаңа тақырып қосатын болды. Халықтық материалды финалға енгізуді күткенімен, ол ашылу бөліміне жаңа орыс элементін, діни сипаттағысын қосуға ниеттенді. Бұл бөлімнің симфониялық құрылымы ерекше келеді. Баяу кіріспе allegro vivo негізінде жатқан мотивті жариялайды. Allegro vivo үш бөлімнен тұратын құрылым болғанымен, ол сонаталық формадан экспозиция, екінші экспозиция және дамудан тұратындығымен ерекшеленеді, әдеттегі экспозиция-даму-рекапитуляция ретінен өзгеше. Яғни, нақты экспозициядан кейін тақырыптық материал екі жерде дамытылады, ал екінші экспозиция бірінші экспозицияның кеңейтілген нұсқасы болып табылады. Формальды жағынан алғанда, бұл процесс бірте-бірте дамудан тұрады және күрделілігі артатын үш кезеңге бөлінеді. Егер Балакирев 1864 жылы осылай жоспарлаған болса, онда Жан Сибелиус симфониясының осы композициялық қағиданы қолдануы одан бұрын болған болар еді.
Шығыстық: Тамара
Балакирев Глинканың "Руслан мен Людмила" операсының шығыстық стилін одан әрі дамытып, оны тұрақты стильге айналдырды. Ол 1861 жылғы Грузин әнінде, "Исламей" мен "Тамара" шығармаларында көрінеді. Бұл стиль екі бөліктен тұрады: әсемдікпен және баяу гармоникалық өрбулермен тыныш, иілгіш әуен, және қарқынды темпте, жылдам мелодиялық контурлармен, бірақ баяу гармоникалық өзгерістермен сипатталатын құштарлық рухы. Бұл стиль бір жағынан Ресейдің тікелей қатысы болмаған алыс, экзотикалық Шығыстың құпиясын бейнелейді, екінші жағынан Ресей империясының жақында отарланған аймақтарын көрсете алады. Кейбір музыка зерттеушілері "Тамараны" Балакиревтің ең ұлы туындысы және шығыстық стильдің өлшемі деп санайды. Алғашқыда ол Глинка үлгісінде лезгинка жазуды жоспарлаған. Бірақ Михаил Лермонтовтың Дариал шатқалындағы мұнарасында саяхатшыларды ұстап алып, оларды өлтіріп, денелерін Терек өзеніне лақтырудан бұрын, бір түнді құштарлықпен өткізуге мүмкіндік беретін әйел – Тамара туралы өлеңі оған шабыттандырды. Балакирев поэманың Кавказ таулары мен шатқалдарындағы оқиға орнын, сондай-ақ кейіпкердің періштедей әсем және жаман құдіретін көрсетеді. Музыкалық повествование кең ауқымды, композитор қанағаттанарлық құрылымда үлкен нәзіктікпен көркемдеген.