Кіріспе
Ерте ирланд әдебиетінің эпосы "Táin Bó Cúailnge" (қазіргі заманғы; "Кули сиырларын ұрлау"), көбінесе "Тайн" деп, сирек жағдайда "Кули мал шабуылы" деп аталады – ирланд мифологиясының эпосы. Оны жиі "Ирландияның Илиадасы" деп атайды, бірақ көптеген ерте ирланд әдебиеттері сияқты, "Тайн" та поэзия мен прозаның араласуымен, яғни кейіпкерлердің өлеңдерімен тоғытылған проза түрінде жазылған. "Тайн" Коннахт патшайымы Медб пен оның күйеуі, король Айлильдің Ольстерге қарсы соғысы туралы баяндайды, олар Донн Куайлнге атты тұқымдық бұқаны ұрлауға ниеттенген. Ольстер патшасы мен жауынгерлеріне тиген қарғыс салдарынан, басқыншыларға қарсы тек жас жартылай құдай Ку Хулайн ғана шығады. "Тайн" дәстүрлі түрде бірінші ғасырда, ежелгі діни сенімдерге толы батырлар дәуірінде өтеді және Ольстер циклы деп аталатын әңгімелер жинағының орталық мәтіні болып табылады. Ол 12-ғасыр мен одан кейінгі қолжазбаларда үш жазба нұсқасы немесе "рецензиясы" түрінде сақталған: біріншісі көне ирланд тілінде жазылған жинақ, екіншісі ортаңғы ирланд тіліндегі тұрақты жұмыс, ал үшіншісі – ерте заманауи ирланд тіліндегі нұсқа. "Тайн" ирланд әдебиеті мен мәдениетіне зор әсер еткен. Ол көбінесе Ирландияның ұлттық эпосы деп есептеледі.
Táin Bó Cúailnge (Modern ; "the driving off of the cows of Cooley"), commonly known as The Táin or less commonly as The Cattle Raid of Cooley, is an epic from Irish mythology. It is often called "the Irish Iliad", although like most other early Irish literature, the Táin is written in prosimetrum, i. e. prose with periodic additions of verse composed by the characters. The Táin tells of a war against Ulster by Queen Medb of Connacht and her husband King Ailill, who intend to steal the stud bull Donn Cuailnge. Due to a curse upon the king and warriors of Ulster, the invaders are opposed only by the young demigod, Cú Chulainn. The Táin is traditionally set in the 1st century in a pagan heroic age, and is the central text of a group of tales known as the Ulster Cycle. It survives in three written versions or "recensions" in manuscripts of the 12th century and later, the first a compilation largely written in Old Irish, the second a more consistent work in Middle Irish, and the third an Early Modern Irish version. The Táin has been influential on Irish literature and culture. It is often considered Ireland's national epic.
Қысқаша мазмұны
Тайнға бірнеше remscéla, яки алдын-алағы әңгімелер бар, олар басты кейіпкерлерге тұғыр береді және Коннахт лагеріндегі Ольстерден келген кейбір кейіпкерлердің болуын, қалған Ольстердің уақытша күресуге қабілетсіздігін тудыратын қарғысты, сондай-ақ Донн Куайлнге мен Финнбеннах бұқаларының мистикалық тегін түсіндіреді. Томас Кинселланың 1969 жылғы аудармасы үшін таңдаған сегіз remscéla кейде Тайнның өзінің бір бөлігі деп есептеледі, бірақ олар әртүрлі мерзімдердегі әртүрлі қолжазбалардан алынған. Тайнға remscéla ретінде сипатталатын тағы бірнеше әңгімелер бар, олардың кейбіреулерінің оған байланысы шамалы ғана. Бірінші нұсқасы Аилль мен Медбтің Круаханда әскер жинауымен басталады; бұл әскери жиынның мақсаты айқын деп есептеледі. Екінші нұсқасы Аилль мен Медбтің өзара байлықтарын салыстыратын прологты қосады және оларды ерекшелендіретін жалғыз нәрсе – Аилльдің өте құнарлы бұқасы Финнбеннахтың иелігінде болуы, ол Медбтің үйірінде туған, бірақ әйелге тиесілі болуын жек көріп, өзін Аилльге ауыстыруды шешкен. Медб Кулиден бірдей күшті Донн Куайлнге бұқасын күйеуімен тең байлыққа ие болу үшін алуға тырысады. Ол бұқаның иесі Дайре мак Фиахнамен оны бір жылға жалға алу туралы келісімге келеді. Алайда, оның елшілері, мас күйінде, Медб бұқаны қарызға алуға рұқсат етілмесе, күшпен алуға ниетті екенін айтады. Келісім бұзылады, және Медб Фергус мак Ройх және басқа одақтастары бастаған Ольстердің шеттетілгендерін қоса алғанда, әскерді жинап, Донн Куайлнге бұқасын тұтқындауға шығады. Ольстердің еркектері белгілі бір аурудың салдарынан мүгедектікке ұшырайды, ол бірнеше айға созылса да, сөзбе-сөз "тоғыз (күн) әлсіздік" (ces noínden) деп аталады. Бұл туралы басқа да әңгімеде айтылғандай, бұл Маха қадірлісінің қарғысы, ол Ольстер патшасы жүкті кезінде күймемен жарысуға мәжбүрлегеннен кейін салған. Ольстерді қорғауға жарамды жалғыз адам – он жеті жасар Ку Хулайн, ол армияға Ольстерді күтпеген жерден шабуылдауға мүмкіндік береді, өйткені ол шекараны күзетуі керек болғанда кездесуге кетеді. Ку Хулайн өзінің арба жүргізушісі Лайгтің көмегімен алға жылжыған әскерге қарсы партизандық соғыс жүргізеді, содан кейін өткелдерде жекпе-жекке шақыру арқылы оны тоқтатады, айлар бойы созылған қақтығыста чемпиондарды жеңеді. Алайда ол Медбтің бұқаны ұстауына кедергі жасай алмайды. Ку Хулайнға Туатха Де Дананнаннан келген мистикалық тұлғалар көмектеседі де, кедергі келтіреді де. Бір жекпе-жекке дейін Морриган, соғыс қадірлісі, оған әдемі жас әйел түрінде келіп, махаббатын ұсынады, бірақ Ку Хулайн оны қабылдамайды. Содан кейін ол өзін ашады және оның келесі жекпе-жегіне араласамын деп қорқытады. Ол мұны алдымен өткелде оны құлатқан бақа түрінде, содан кейін өткелден малдың сүрлеуін өткізген қасқыр түрінде, соңында сүрленің басындағы бұзау түрінде жасайды, бірақ әр түрінде Ку Хулайн оны жаралайды. Оппонентін жеңгеннен кейін Морриган оған сиырды сауып жатқан қарт әйел түрінде пайда болады, ал оның жаралары Ку Хулайнның оған жануар түрінде салған жараларына сәйкес келеді. Ол оған үш стакан сүт ұсынады. Әр стаканмен ол оны баталайды, ал баталар оның жараларын емдейді. Ку Хулайн Морриганға егер оның кім екенін білгенде, оны қабылдамайтынын айтады. Аса қиын шайқастан кейін Ку Хулайнға тағы бір мистикалық тұлға Луг келеді, ол өзін Ку Хулайнның әкесі деп таныстырады. Луг Ку Хулайнды үш күнге ұйықтатып, оған емдік өнерін көрсетеді. Ку Хулайн ұйықтағанда Ольстердің жас сарбаздары оған көмекке келеді, бірақ олардың барлығы да қаза табады. Ку Хулайн оянғанда оның денесі терісінде бұралып, досы да, жауы да жоқ танымас жындыға айналатын керемет riastradқа немесе "қисылысқа" ұшырайды. Ку Хулайн Коннахт лагеріне қатыгез шабуыл жасап, жас сарбаздардың өлімін алты есе қайтарады. Осы ерекше оқиғадан кейін жеке жекпе-жектер жалғасады, бірақ бірнеше рет Медб келісімді бұзып, бірден бірнеше адамды Ку Хулайнға қарсы жібереді. Оның асырап алған әкесі Фергусты онымен жекпе-жекке жібергенде, Ку Хулайн Фергустың келесі кездескенде берілуіне шарт қойып, оған берілуге келіседі. Соңында Медб Ку Хулайнның асырап алған інісі Фердиадты шайқасқа қатысуға итермелейді, ақындар оны қорқақ деп мазақтап, оған өзінің қызы Финнабейрдің қолын және өзінің "достық жамбастарын" ұсынады. Ку Хулайн өзінің асырап алған бауырын өлтіруді қаламайды және Фердиадты күрестен бас тартуға шақырады. Одан кейін кейіпкер мен оның асырап алған ағасы арасында үш күндік физикалық және эмоционалдық күрес өтеді. Ку Хулайн Фердиадты аңыздағы найзамен, Гае Болгамен өлтіріп, жеңіске жетеді. Ауыр жараланғандықтан күресуді жалғастыра алмай, Ку Хулайн оның руының емшілерімен алысқа шығарылады. Ольстердің мүгедек болған еркектері біртіндеп ояна бастайды, алғашқыда біреу-екі, содан кейін көптеп. Патша Конхобар мак Несса аспаннан жоғары, ал жер астында болғандай, әр сиырды оның сарайына, әр ұрланған әйелді үйіне қайтарып әкелетініне ант етеді. Шығарлы шайқас басталады. Бастапқыда Ку Хулайн жараларын емдеп, шайқастан шет қалады. Фергус Конхобарды жеңуге жақын, бірақ Конхобардың ұлы және Фергустың асырап алған ұлы Кормак Конд Лонгас оны өлтіруге жол бермейді, ал ол ашуынан қылышымен үш төбенің басын кесіп тастайды. Ку Хулайн жараларын жеңіп, шайқасқа араласып, Фергусқа қарсы тұрады, оны уәдесін орындауға және оған бағынуға мәжбүрлейді. Фергус әскерін алып, шайқас алаңынан шығып кетеді. Коннахттың басқа одақтастары үрейленеді, ал Медбтің де шегінуге мәжбүр болады. Ку Хулайн Медбтің етеккірін көреді ( "Содан кейін Медбтің қаны ағып шықты" ). Ол оның өмірі үшін жалбарынады, оны өлтірмей, кері шегінуіне көмектеседі. Медб Донн Куайлнге бұқасын Коннахтқа қайтарып алады, онда бұқа Финнбеннахпен шайқасып, оны өлтіреді, бірақ өзі де қаза табады, содан кейін Ирландияны аралап, мүйіздерінен Финнбеннахтың бөліктерін түсіріп, осылайша жер аттарын жасайды, содан кейін шаршап үйіне қайтып келіп қайтыс болады.
Ауызша дәстүр
Таиннің шығу тегі ауызша әңгімелеуден бастау алады және тек орта ғасырларда ғана жазылған деп есептеледі. Романас Булатовас Таинді бастапқыда 630 және 670 жылдар аралығында Бангор аббаттығында жазды деп санайды, бірақ оның одан да көне ауызша тарихы болғанына дәлелдер бар, жазылғанға дейін көп бұрыннан қалыптасқан. Мысалы, Люккрет мокку Кьяраның шамамен 600 жылы жазылған «Conailla Medb michuru» («Медб заңсыз келісімдер жасауға бұйырды») поэмасы Фергус мак Ройхтың Аилиль мен Медбпен бірге жер аударылуы туралы айтады, бұл оқиға ақынның айтуынша, «sen eolas» («ежелгі білім») деп аталатын нәрседен туындаған. VII ғасырға жататын тағы екі өлең де оқиғаның элементтеріне сілтеме жасайды: «Verba Scáthaige» («Скатахтың сөздері») поэмасында Скатах атты әйел жауынгер Ку Кулайнның кемелердегі шайқастарын болжайды; ал Ку Кулайнның өзіне жатқызылатын «Ro mbáe laithi rordu rind» («Біз найза ұштарын сынаған ұлы күн көрдік») өлеңі Таиннің «Балалық шақтағы істері» бөліміндегі бір оқиғаға сілтеме жасайды. Жазбаша түрінің жоғары бағалануын IX ғасырға жататын үштік көрсетеді, ол Таинды келесі кереметтермен байланыстырады: «Куилмен [көрінетіндей, Севильялық Исидордың «Этимологияларының» атауы] оның орнына Ирландияға келді; өлілер оны тірілерге жеткізді, атап айтқанда Фергус мак Ройх оны Кормак мак Фейлейн заманындағы ақын Ниньнеге айтты; оны білген адамға бір жылдық қорғау».