Кайафа: Иудей бас ділі және Иса Мәсіх ісі

Кіріспе

Яһуди бас діни қызметкері (б.з.д. 14 ж. – б.з. 46 ж.)

Иосиф бен Қаяфа (б.з.д. 14 ж. – б.з. 46 ж.), Жаңа өсиетте қарапайым Қаяфа деп белгілі, Иосиф Флавийдің мәліметінше, Исаның (Иисус) қызмет еткен жылдары яһуди бас діни қызметкері болған. Матай, Лұқа және Жохан Евангелияларында ол Исаны өлтіру жоспарының ұйымдастырушысы болғаны көрсетілген. Ол Исаның Синедриодағы сот отырысын басқарғанымен әйгілі. Қаяфаның өмірі туралы негізгі деректер Жаңа өсиет пен Иосиф Флавийдің еңбектерінде кездеседі. Соңғысы Симон бен Камитустың қызметтен алынғаннан кейін, римдік прокуратор Валериус Гратус оны бас діни қызметкер етіп тағайындағанын жазады.

Иоанн: римдіктермен қарым-қатынас

Ханна, Қаяфаның қайын атасы (Жохан 18:13), б.з. 6-15 жылдары бас діни қызметкер болған және яһуди істеріне елеулі ықпал етуді жалғастырған. Ханна мен Қаяфа Яһудеядағы садукейлер діни қозғалысына көңіл білдірген болуы мүмкін. Садукейлердің мүшелері көбінесе бай яһуди элитасынан шыққан. Қаяфаның салыстырмалы түрде ұзақ, он сегіз жылдық қызмет ету мерзімі оның рим билігімен жақсы қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. Жоханның Ізгі хабарында (Жохан 11) бас діни қызметкерлер Лазардың қайта тірілуіне жауап ретінде Санхедриннің отырысын шақырады. Лұқаның Ізгі хабарында айтылған (Лұқа 16:28–30) мысал, «бес бауырдың» қайыршы Лазардың қайтып келу мүмкіндігіне қандай реакция жасайтыны туралы Клод Жозеф Дриу және басқалардың пікірінше, «бай адам» Қаяфаның, оның қайын атасының және бес бауырларының сыны екенін көрсетеді. Қаяфа «бас діни қызметкерлер мен парызшылармен» бірге Иса туралы не істеу керектігін ойластырады, оның ықпалы артып келеді. Олар: «Егер біз оны осылай жалғастырсақ, барлығы оған сенеді, ал римдіктер келіп, біздің қасиетті жерімізді де, ұлтымызды да жоқ етеді», - деп уайымдайды. Жоханның Ізгі хабарында (Жохан 18) Иса Ханнаға әкелінеді, оның сарайы жақынырақ болатын. Ханна одан шәкірттері мен үйретуі туралы сұрақтар қойып, оны Қаяфаға жіберді. Қаяфа саяси есептейді, «бір адамның» (Исаның) өлгені «барлық ұлттың» құрылуынан жақсы деп санайды. Осындай ойлар Талмуд пен Мидрашта да кездеседі. Жохан 11:51-52 айтуынша: «Ол мұны өздігінен айтқан жоқ, бірақ сол жылы бас діни қызметкер болғандықтан, Иса ұлт үшін өледі деп пайғамбарлық айтты, және тек ұлт үшін ғана емес, сонымен қатар құдайдың балаларын біріктіру үшін, олар шашырап кеткен». Кейін Иса Яһудеяның римдік әкімі Понти Пилатқа әкелінеді. Пилат діни қызметкерлерге Исаны өздері соттауды бұйырады, бірақ олар мұндай билікке ие емес екенін жауап береді. Пилат Исадан сұрақтар қойғаннан кейін: «Оның ішінде айыпталуға негіз таппадым», - дейді. Содан кейін Пилат жиналған халыққа бір тұтқынды босатуды ұсынады, бұл Пасха мерекесінің дәстүрі екені айтылады, және олар Исаның орнына Барабба есімді қылмыскерді таңдайды.

Annas, father in law of Caiaphas (John 18:13), had been high priest from AD 6 to 15, and continued to exercise a significant influence over Jewish affairs. Annas and Caiaphas may have sympathized with the Sadducees, a religious movement in Judaea that found most of its members among the wealthy Jewish elite. The comparatively long eighteen year tenure of Caiaphas suggests he had a good working relationship with the Roman authorities. In the Gospel of John (John 11), the high priests call a gathering of the Sanhedrin in reaction to the raising of Lazarus. In the parable related in the Gospel of Luke (Luke 16:28–30), the likely reaction of the "five brothers" to the possibility of the return of the beggar Lazarus has given rise to the suggestion by Claude Joseph Drioux and others that the "rich man" is itself an attack on Caiaphas, his father in law, and his five brothers in law. Caiaphas considers, with "the Chief Priests and Pharisees", what to do about Jesus, whose influence was spreading. They worry that if they "let him go on like this, everyone will believe in him, and the Romans will come and destroy both our holy place and our nation." In the Gospel of John (John 18), Jesus is brought before Annas, whose palace was closer. Annas questioned him regarding his disciples and teaching, and then sent him on to Caiaphas. Caiaphas makes a political calculation, suggesting that it would be better for "one man" (Jesus) to die than for "the whole nation" to be destroyed. Similar ideas can be found in rabbinical discussion in Talmud and Midrash. According to John 11:51 52 it states that "He did not say this of his own accord, but being high priest that year he prophesied that Jesus would die for the nation, and not for the nation only, but also to gather into one the children of God who are scattered abroad." Afterward, Jesus is taken to Pontius Pilate, the Roman governor of Judea. Pilate tells the priests to judge Jesus themselves, to which they respond they lack authority to do so. Pilate questions Jesus, after which he states, "I find no basis for a charge against him." Pilate then offers the gathered crowd the choice of one prisoner to release—said to be a Passover tradition—and they choose a criminal named Barabbas instead of Jesus.

Матай: Исаның сотталуы

Матай жазған ізгі хабарда (Матай 26:56–67) Қаяфа мен Санхедриннің басқа мүшелері Исаны сұраққа тарғандары суреттелген. Олар Исаны айыптау үшін дәлел іздеп жүр, бірақ ешқандай дәлел таба алмайды. Иса барлық сот барысында үнсіздік сақтайды, содан кейін Қаяфа Исадан өзі Мәсіх (яғни, Мессия) екенін айтуын талап етеді. Сонда Иса: «Сөздерің өздеріңдікі, және сіздер Адам Ұлының құдіретті Құдайдың оң жағына отырғанын және аспан бұлттарымен келе жатқанын көресіздер» (Марқа 14:62) дейді. Қаяфа мен басқалары оны құдайға қарсы сөз айтқандықтан айыптап, жасаған қылмысы үшін дене жазасына кеседі.

Саяси әсері

Қаяфа Анастың қызына үйленгендіктен, оның күйеу баласы еді және Жаңа өсиет дәуіріндегі бас дінгесендердің ішінде ең ұзақ билік еткені болды. Сол кездегі яһуди басшылары Рим үстемдігінен және Израильден римдіктерді қуу мақсатымен көтеріліс жасаған соғысшыл зелоттар қозғалысынан үлкен алаңдады. Римдіктер Халаханы бұзу үшін жаза тағайындамағандықтан, Пилат үшін дінге құрметсіздік айыбы маңызды болмас еді. Сондықтан Қаяфаның мақсаты Исаны дінге құрметсіздік жасаған ғана емес, сонымен қатар Дәуіт патшалығының қайта келгені ретінде түсінілетін Мәсіх екенін жариялағандығы үшін де кінәлі деп көрсету болды.

Іс-әрекеттер: Петір мен Жохан үндемеуді сұрайды

Кейін, Елшілердің істері 4-тарауда Петір мен Жохан, бір кемтар тілекті айықтырғаннан кейін, Анас пен Қаяфаның алдына барды. Қаяфа мен Ханна елшілердің мұндай керемет жасауға қандай құқықтары бар екенін сұрады. Киелі Рухпен толы Петір, оларға Назареттік Иса осы күштің бастауы екенін айтты. Сонда Қаяфа мен басқа дін қызметкерлері осы екі елшінің формальды білімі жоқ екенін, бірақ олар өз құтқарушысы деп атаған Иса туралы шешендікпен сөйлейтінін түсінді. Қаяфа елшілерді жіберді және керемет туралы хабар тым көп тарағандықтан, оны жоққа шығаруға тырысудың қажеті жоқ екенін, керісінше елшілерді Исаның атын таратпауға ескерту керек екендігі туралы басқа дін қызметкерлерімен келісті. Бірақ Петір мен Жохан оларға бұйрық бергенде, қарсылық көрсетіп: «Құдайдың алдында сіздерге бағынудың орнына, өзіміздің мінез-құлқымызды бағалап көріңіздер! Себебі біз көріп, естігендеріміз туралы айтпауға шамамыз жоқ», – деді.

Рабби әдебиеті

Хелен Бондтың пікірінше, раббилік әдебиеттерде Қаяфаға сілтемелер болуы мүмкін.

Археология

1990 жылдың қараша айында Иерусалимнің Әбу-Тор ауданының оңтүстігіндегі Бейбітшілік орманында жол салу кезінде жұмысшылар әшекейлі әктас сүйек сақтағышын тапты. Бұл сүйек сақтағыш түпнұсқа болып көрінді және ішінде адам сүйектері болды. Оның бір жағындағы арамей жазуында "Қаяфаның ұлы Жүсіп" деп оқылды, соның негізінде қарт адамның сүйектері бас діни қызметкер Қаяфаға тиесілі деп есептелді. Алайда, бастапқы жаңалықтан бері, кейбір ғалымдар әртүрлі себептермен, соның ішінде жазудың дұрыстығы, Қаяфаның бас діни қызметкер екендігі туралы ешқандай мәлімет болмауы, қабірдің қарапайымдығы (дегенмен сүйек сақтағыш оның мәртебесіне сай әсемдікке ие болса да) және басқа да факторлар осы идентификацияны күмәндандырып келеді. 2011 жылдың маусым айында Бар-Илан және Тель-Авив университеттерінің археологтары Ела аңғарындағы қабірден ұрланған сүйек сақтағышты тауып алғанын хабарлады. Израильдің Ежелгіліктер Басқармасы оны түпнұсқа деп мойындады және оны орнында зерттеу мүмкін болмағанына өкініш білдірді. Онда былай деп жазылған: "Бет-Имриден шыққан Маазия руының діни қызметкері Қаяфаның ұлы Ешуаның қызы Мириям". Осы жазуға сүйене отырып, Қаяфа Дәуіт патша құрған Маазия діни тобына жатқызылады.

Өнер

1490 жыл шамасында жазылған "Христос Қайафа алдында" - Антонио делла Корнаға жатқызылатын аз ғана туындылардың бірі. Ол негізінен Солтүстік Италиядағы туған жері Ломбардияда жұмыс істеген.

Фильмдердегі бейнелеулер

Кайафа рөлін ойнаған актерлер: Рудольф Шилдкраут Сесил Б. Демилдің "Патшалар патшасы" (1927) фильмінде, Гай Рольф Николас Рейдің "Патшалар патшасы" (1961) фильмінде, Родольфо Уилкок Пьер Паоло Пазолинидің "Матфей бойынша жақсы жаңалық" (1964) фильмінде, Мартин Ландау Джордж Стивенстің "Ең ұлы оқиға" (1965) фильмінде, Боб Бингем Норман Джуисонның "Иса Христос Супержұлдызы" (1973) фильмінде, Энтони Куинн Франко Зефиреллидің "Назареттен келген Иса" (1977) телесериалында, Кристиан Колунд "Иса" (1999) фильмінде, Дэвид Скофилд "Ғажайып жасаушы" (2000) фильмінде, Маттиа Сбрагия Мел Гибсонның "Масалы" (2004) фильмінде, Валентин Гафт "Мастер және Маргарита" (2005) телесериалында, Бернард Гептон "Адам баласы" фильмінде, Эдриана Шиллинг "Киелі кітап" (2013) телесериалында және осы команданың түсірген "Құдайдың ұлы" (2014) фильмінде, Руфус Сьюэлл "Исаны өлтіру" (2015) фильмінде, Ричард Койл Марк Бернетт пен Рома Даунидің NBC телесериалы "Киелі кітап жалғасы" фильмінде және Макрам Хури "Мастер және Маргарита" (2024) фильмінде. Ричард Фэнси "The Chosen" сериалының 4-ші маусымында Кайафа рөлін сомдады.