Иновроцлав: Тарихы мен тағдыры

Кіріспе

жақын орналасқан қала, бұрын Леслау немесе Альт Лесле деп аталған

Иновроцлав (; Hohensalza; 1904 жылға дейін: Иноуразлав; көнеше: Jungleslau, Junges Leslau, Junge Leszlaw, ) – Польшаның орталық бөлігіндегі қала. 2021 жылдың желтоқсанында халық саны 70 713 адамды құрайды. Польшаның кішірек герцогтықтарға бөлінуінің нәтижесінде, 1230 жылдан кейін Иновроцлав Куявия герцогтығының астанасы болды. Ұлы Казимир III қалада жиі тоқтады, ал 1337 жылы жергілікті қамал ішінде Богемия королі Янмен кездесу өткізді. «Интеллигенция» акциясы кезінде тұтқындалған поляктар жергілікті түрмеде және транзиттік лагерде ұсталды, кейін көбінесе түрмеде немесе жақын маңдағы Гневково орманды жерінде өлтірілді, ал қалғандары нацистік концлагерьлерге жер аударылды. 1939 жылғы 22-23 қазан түндері болған ірі қырғын кезінде немістер түрмеде 56 полякты, оның ішінде көптеген мұғалімдерді өлтірді. Барлығы немістер қаладан бірнеше мың полякты, оның ішінде 1939 жылы 2900-ден астам адамды қуғынға түсірді. 1944-1945 жылдары Жабиководағы түрме лагерінде немістер Польшаның ірі қарсылық ұйымы – Отандық армияның бірнеше жергілікті мүшелерін тұтқындап, өлтірді. 1940-1945 жылдар аралығында Хоэнсальза поляктарды қоныстандыру лагері және совет, француз және британ әскери тұтқындарының лагері ретінде пайдаланылды. Германия қалада мәжбүрлі еңбек лагерін де ұстады.

Соңғы кезең

Иноуроцлав 1945 жылғы 21 қаңтарда Кеңес Қызыл Армиясы келгеннен кейін Польшаға және бастапқы атына қайта оралды. Соңғы неміс авиашабуылы 1945 жылғы 4 сәуірде болды, онда бір ғана ұшақ Иноуроцлав теміржол станциясында күтіп тұрған жолаушыларға төрт жарғыш бомба тастап, оларға оқ атты. 1950 мен 1998 жылдар аралығында қала Быдгощ воеводствосының құрамында болды, бірақ 1999 жылғы реформалар оны Куявия-Померания воеводствосының құрамында қалдырды.

Еврей қауымы

Иноуроцлавта яһудилер алғаш рет 1447 жылы тіркелген. 16 ғасырдың соңына қарай, раввині бар белгілі бір еврей қауымы құрылды. Дегенмен, 1656 жылы Стефан Чарнецкий әскерінің шабуылынан көптеген яһудилер қаза тапты. 1680 жылы Иоанн III Собеский Иноуроцлавтағы яһудилердің бұрынғы қоршау кезінде жоғалтқан құқықтарын қайта қалпына келтірді. 1765 жылы Иноуроцлавта 980 яһуди тұрды, бірақ 1774 жылы болған өрт көптеген яһуди үйлерін қиратты, нәтижесінде көптеген адамдар басқа жерлерге қашуға мәжбүр болды. 18 және 19 ғасырлардағы яһудилердің азаттығына қол жеткізуі, яһудилерге қатысты шектеулерді жеңілдетті. Дегенмен, Иноуроцлавтағы яһудилер өз дәстүрлерін сақтауға берілді. Олардың қоғамдық өмірге қатысуы арта түсті, тіпті қалалық кеңеске сайлануға да мүмкіндік алды. 1830 жылдары Иноуроцлавтағы еврей балалардың сауатсыздығы жойылды және олар неміс тілін оқыды. Бірақ, жас және ескі еврей буындары арасында айырмашылық болды, себебі көптеген ересек яһудилер өз дәстүрлерін сақтауға қызығушылық танытты және германизацияланғысы келмеді. 1836 жылдың 9 қыркүйегінде синагог салынды. Алайда, 1908 жылы ол жабылып, бет-мидрашқа, дұға үйіне және қауымдық басқару орталығына айналды. Оның орнына, қаладағы ең бай яһудилердің бірі Леопольд Леви қаржылаған жаңа синагог бой көтерді. 19 ғасырдың екінші жартысында көптеген яһудилер Германия мен АҚШ-қа көшіп кеткендіктен, қауым халқы азайды. 1921 жылы қалада бар болғаны 252 яһуди қалды. 1939 жылдың 14 қыркүйегінде нацистер Иноуроцлавты басып алды. Синагог тоналып, өртеліп кетті. Ертесі күні яһудилерге синагогта тұруға бұйырылды, сол жерде Леопольд Леви атылып өлтірілді. Ескі және жаңа еврей зираттары да қиратылды. Иноуроцлавтағы яһудилер таңдау процесінен өтті. Жоюға таңдалғандар Иноуроцлав түрмесіне жіберілді. Қазан айында оларды Гниеково орманға алып барып, атып өлтірді. 1940 жылдың соңына қарай Иноуроцлавта яһудилер қалмады, соғыстан аман қалғандардың саны да аз болды. Соғыстан аман қалған аздаған яһудилер соғыстан кейін Иноуроцлавқа оралды, бірақ еврей қауымын қайта құруға тырысу болған жоқ.

The first recorded instance of Jews in Inowroclaw was in 1447. By the end of the 16th century, there was an established Jewish community with a rabbi. However, by the end of the 16th century, many of these Jews were murdered by Stefan Czarniecki's army in 1656. In 1680, John III Sobieski restored the rights of Jews in Inowroclaw that had been lost during the previous siege. By 1765, there were 980 Jews living in Inowroclaw, but in 1774 there was a fire that destroyed many Jewish homes, causing many to flee elsewhere. The ongoing emancipation of Jews in the 18th and 19th centuries lifted restrictions on Jews. Nevertheless, the Jews of Inowroclaw remained devoted to their traditions. They were increasingly allowed into public life, and Jews were even allowed to run for seats in the Municipal Council. In the 1830s, illiteracy was abolished amongst Jewish boys in Inowroclaw as they were made to take German classes. However, there was a disparity between the young and old Jewish generations as many older Jews were interested in staying true to their traditions and did not want to be Germanized. A synagogue was created on 9 September 1836. However, in 1908, this synagogue closed and was turned into a beth midrash, house of prayer, and the seat of the community administration. A new synagogue, funded by Leopold Levy, one of the wealthiest Jews in the town, was created in its place. The community steadily lost its population in second half of the 19th century as many moved to Germany and the United States. In 1921, there were only 252 Jews left in the town. On 14 September 1939, the Nazis seized Inowroclaw. The synagogue was plundered and set on fire. The next day, the Jews were ordered to stand in the synagogue, where Leopold Levy was executed. Both the old and new Jewish cemeteries were destroyed. The Inowroclaw Jews went through a selection process. The people chosen for extermination were sent to the Inowroclaw prison. In October, they were taken to the forest in Gniekowo and shot dead. By the end of 1940, there were no Jews left in Inowroclaw, with few surviving the war. The few Jews who survived came back to Inowroclaw after the war; however, there was no attempt to re establish a Jewish community.

Спорт

Қаладағы ең танымал спорт түрлері – баскетбол мен футбол. Ең белгілі командалар: Noteć Inowrocław – ерлер баскетбол командасы, бұрын Польша баскетбол лигасының (елдегі жоғары дивизион) құрамында ойнаған. Sportino Inowrocław – ерлер баскетбол командасы, SSA Notec командасын алмастырды, бірақ 1-ші лигада ойнайды. Goplania Inowrocław – ерлер футбол командасы, 4-ші лигада өнер көрсетеді. Cuiavia Inowrocław – ерлер футбол командасы, 4-ші лигада өнер көрсетеді.