Кіріспе

Biała Podlaska (; Alba Ducalis) – Польшаның шығысындағы қала. 2021 жылы халқы 56 498 адамды құрады. 1569 жылы Бела Подлясканың иелігі өзгерді; жаңа иелері Радзивилл әулеті болды. Олардың билігі тұсында Белая Подляска екі жарым ғасыр бойы дамыды. 1622 жылы Александр Людвик Радзивилл бекініс және қамал салды. 1628 жылы Кшиштоф Цыборович Вильский Бельск академиясын аймақтық білім беру орталығы ретінде құрды (1633 жылдан бастап ол Ягеллон университетінің бөлімшесі болды, кейін Краков академиясы деп аталды). Ол сол кезде Польшадағы ең жақсы мектептердің бірі болды (шамамен 1650–1700 жылдар). Осы кезеңде көптеген шіркеулер мен аурухана салынды. Гүлдену дәуірі 1655 жылы шведтердің шапқынымен аяқталды. Содан кейін Белая Подляскаға казактар мен Ракоци әскерлері шабуыл жасады. Қала көп қирады, бірақ Михал Казимир Радзивилл мен оның әйелі Катарина Собиесканың арқасында қайта жаңғыртылды. 1670 жылы Михал Казимир Радзивилл Белая Подляскаға қала құқығын және герб берді, онда айдаһардың үстінде тұрған Архангел Михаил бейнеленген. Полктің соңғы командирі, подполковник Вацлав Будревич, кеңес әскеріне тұтқынға алынып, 1940 жылғы Катынь трагедиясында қаза табады, онда қаладан бірнеше поляк мұғалімдері, полиция қызметкерлері және жергілікті мектептердің түлектері де өлтірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс нацистер мен кеңестердің репрессиялары салдарынан қаланың дамуын тоқтатты. Немістер 1939 жылдың 13 қыркүйегінде Белая Подлясканы басып алды, бірақ 26 қыркүйекте кеңес әскеріне қаладағы станцияға кіруге рұқсат берді. Бірақ 1939 жылдың 10 қазанында Молотов-Риббентроп келісімінің шарттарына сәйкес кеңес әскері кетуге мәжбүр болды, ал қала немістердің қайта басып алуына мүмкіндік берді. Сол кезде кеңес әскері ПВС авиазауытын тонап алғандықтан, тек бос ғимараттар ғана қалды. 1939–1940 жылдары немістер Германияға қосылған Батыс Польшаның әртүрлі аймақтарынан поляктарды қуғынға салып, оларды осы аймаққа депортациялады, ал олардың бұрынғы үйлері Lebensraum саясаты аясында неміс отарлаушыларына берілді. 1940 жылдың наурыз және шілде айларында немістер жергілікті түрмеге ондаған поляктарды қамап, кейін жақын маңдағы Грабарка ормандығында өлтірді. 1940 жылдың 24 маусымында қалада 40-тан астам поляк мұғалімі тұтқындалып, Люблинде қамалды, содан кейін АБ акциясы аясында концлагерлерге айдалды. 1940 жылдың 5 шілдесінде немістер Грабаркада поляктарды тағы да қырғынға ұшыратты. Жыл соңына қарай нацистер еврейлерге қатысты кемсітуші шектеулерді енгізе бастады. 1939 жылдың 1 желтоқсанында барлық еврейлерге сары Дәуіт жұлдызын тағу міндетті деп жарияланды. Еврейлерге Грабанов, Янова, Проста және Проходня көшелері бойындағы ашық типтегі геттоға көшуге бұйрық берілді және еврей геттосының полициясы құрылды. 1939 жылдың соңында Сувалки мен Сероктан депортацияланған тағы 2000–3000-ға жуық еврей осында әкелінді. 1940 жылдың басында Белая-Подляскада тығыздық пен нашар санитарлық жағдайдан туындаған оба эпидемиясы көптеген өлімге әкелді. 1940 және 1941 жылдары немістердің жүргізген "қайта орналастыру" акциялары кезінде Краков пен Млавадан бірнеше жүз еврей әкелінді. Олар Вола ауданындағы әуежайда, теміржол вокзалында және басқа да лагерьлерге жіберілді. Жүздеген адамдар жолдарды төсеуге, арықтарды құрғатуға, кәріз желілерін салуға және казармалар құрылысына мәжбүр болды. Көптеген еврей әйелдері нацистердің шаруа қожалықтарында жұмыс істеді. 1942 жылдың наурыз айында геттода 8400 тұтқын болды. 1942 жылдың қыркүйегінде Янов пен Константиновтың көршілес қалаларынан 3000-ға жуық еврей Белая Подляска геттосына әкелінді. Тығыздыққа байланысты жағдай нашарлады. Еврейлер геттоның жойылуы жоспарланғанын сезінді. Көптеген адамдар орманға қашып кетті, ал басқалары жертөлелерде жасыруға дайындалды. Треблинка көтерілісінен және соғыстан аман қалған Sonderkommando мүшесі Чил Рачман кейіннен Белая-Подляскадан Треблинкаға 6000 еврей тасымалданып келгенін көргенін айтты. Есіктер ашылғанда, тұтқындардың 90 пайызы – ерлер, әйелдер және балалар – ішінде қаза тапты. Олардың денелері "Лазарет" деген жерде жанып жатқан жаппай қабірге тасталды. Белая Подлясканың қалған еврейлері Миджирцец Подляски геттосындағы транзиттік пунктке депортацияланып, содан кейін өлім лагерлеріне жіберілді. Еврей қауымының есімі еврей зираты орнында орнатылған ескерткішпен мәңгі есте қалады, оны нацистер қиратқан. Қазір АҚШ-та тұратын қаладан аман қалған еврейлер жақында тағы бір ескерткіш орнатты. Еврей қауымының екі жеке дұға үйі әлі де сақталған. Зират Белая Подлясканың өмірінен Холокост және көптеген еврейлердің жоғалуынан туған терең жараны еске салады. Израильден басқа, Австралияның Мельбурн қаласында Белая Подляскадан аман қалған еврейлердің ең көп саны бар, олардың барлығы да қазір қартайған.

Мәдениет және туризм

Басты қызығушылықтарға Ескі қала, сондай-ақ 1572 жылы салынған Әулие Анна шіркеуі, 1672 жылдан 1684 жылға дейін салынған Әулие Антоний шіркеуі, 1759 жылы салынған Құдіретті Марияның тууы шіркеуі және 1628 жылдан бері сақталған Бела академиясының тарихи ғимараты жатады. Ең маңызды мұражайлардың қатарында 1924 жылы құрылған Оңтүстік Подлясье мұражайы (Muzeum Południowego Podlasia), сондай-ақ 1973 жылдан бері Ломаска көшесі, 21-үй мекендеген (Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Гестапо түрмесі) Мартирология және тарих бөлімі (Oddział Martyrologiczno Historyczny) бар. Жергілікті сурет галереяларының ішінде Подляска галереясы, Икри көшесі галереясы (Galeria Ulica Krzywa), Бела Подляска мәдени орталығы (Bialskie Centrum Kultury) және Януш Максимук галереясы (Galeria Autorska Jakusza Maksymiuka) танымал. Бяла Подляскада екі танымал кинотеатр бар: 1 зал, 282 орын, 3D цифрлық кино көрсетілетін Novekino Merkury және Рывал сауда орталығында орналасқан 4 залы бар Cinema 3D мультиплексі, онда 3D және 4K (Ultra HD) цифрлық кино көрсетіледі. Театрлық қойылымдар Бяла Подляскадағы Иоанн Павел II атындағы мемлекеттік жоғары оқу орнының аудиториясында және Радзивилл саябағындағы амфитеатрда қойылады. Қала ішінде Bialskie Centrum Kultury, Scena, Piast және Eureka сияқты бірнеше мәдени орталықтар да бар.

Көлік

Қала маңызды көлік торабы болып табылады: ұлттық жол 2, сонымен қатар еуропалық E30 бағыты, екі воеводтық жолы (DW811, DW812) және ұлттық теміржол желісі 2 қаладан өтеді. Бяла Подлясканың өз автобус желілері бар. Көлікті ұйымдастырушы – Қалалық көлік басқармасы (поляк тілінде: ZKM Zarząd Komunikacji Miejskiej). Автобустар "А" мен "H" әріптерімен белгіленген 8 бағыт бойынша жүреді (жиілігі шамамен 30 минут). Қарасты жақын ауылдар арасындағы келісім бойынша автобустар қала әкімшілік шегінен тыс жерлерге де қатынайды. Бяла Подляска әуежайы Польшадағы ең ұзын ұшу-қону жолақтарының бірімен жабдықталған. Әуежай бұрын әскери мақсаттар үшін пайдаланылған, бірақ 2020 жылдан бері жабық.

Үкімет

2022 жылдан бастап Бяла Подляска қаласының әкімі Михаль Литвинюк.

Белая Подляскада түсірілген фильмдер мен бағдарламалар

Смоленск фильмі, 2010 жылдың 10 сәуірінде Смоленск қаласындағы ұшақ апатының оқиғасын баяндайды. Сахналар Белая Подляска әуежайында түсірілген. "Дүние соңы емес!" ("It's not the end of the world!") – Polsat телеарнасында көрсетілетін телесериал. K2 – TVN Turbo телеарнасының "Екі жүргізуші" ("Kierowców dwóch") автомобиль бағдарламасы. Кейбір бөлімдер Биала Подляска әуежайында жазылған.

Спорт және демалыс

Бияла Подласкадағы спорттық нысандардың қатарында 4 стадион, 3 жүзу бассейні және танымал теннис корты бар. Демалыс орындарына Радзивилл паркі және Азаттық алаңындағы (Plac Wolności) серуендеу жолы сияқты қоғамдық кеңістіктер де кіреді.