Дара шайқасы: 530 жылғы Иберия соғысы

Кіріспе

Иберия соғысының шайқасы, 530 жыл

Дара шайқасы 530 жылы Шығыс Рим империясы мен Сасанидтер арасында өтті. Бұл Иберия соғысының шайқастарының бірі еді. Прокопийдің осы шайқас туралы баяндамасы, кейінгі Рим шайқастарын ең толық сипаттағандардың бірі болып саналады.

Өмірбаян

Византия империясы 527 жылдан бастап Сасанидтермен соғысып жатты, себебі Кавад I иберийлерді зороастризм дініне көшуге мәжбүрлеуге тырысқан. Иберия патшасы Кавадтан қашып кетті, бірақ Кавад византиялықтармен бейбітшілік орнатуға тырысып, Юстин I-ге ұлы Хосрауды асырап алуды ұсынды. Юстин келісті, бірақ бұл рәсім тек варварларға арналған ерекше тәртіппен жүргізілуі керек еді. Бұл Кавадты қанағаттандырмады, ол Византияның одақтастарына шабуыл жасады, сондықтан Юстин өзінің генералдары Ситтас пен Белизарийді Персияға жіберді, олар бастапқыда жеңіліске ұшырады. Келесі жылы Белисарий Гермоген мен әскермен бірге қайтадан аймаққа жіберілді; Кавад генерал Пероздың басқаруымен тағы 10 000 сарбазбен жауап берді, олар Дара қаласының жанындағы Аммодиус жерінде шамамен бес шақырым қашықтықта лагерь құрды. Олардың әскері екі жақтан алға жылжыды, ал орталық бөлігі кері шегінді. Ол өзінің сенімсіз жаяу әскерін орталық ордың артына орналастырды, қала қабырғаларынан қолдау көрсету үшін жеткілікті жақын орналастырды. Сол және оң жақтарда сапасы күмәнді Византия атты әскері орналасқан. Оларды ішкі жағынан ғұндардың шағын тобы қолдады: сол жақта Суникас пен Айган басқаратын 300 ғұн атты әскері; ал оң жақта Симмас пен Аскан басқаратын сондай мөлшерде ғұн әскері болды. Белисарий сондай-ақ Фарас басқаратын герул атты әскерін сол қанатында тықсыруға дайын күйде орналастырды. Орталық бөлігінде өзінің жеке гвардиясынан құралған қосалқы әскері болды, оған армян Иоанн басшылық етті, ол оның сенімді лейтенанты және балалық шағынан бергі досы еді.

Шайқас

Прокопийдің айтуынша, бірінші күні жалпы ұрыс болған жоқ, екі жақтың чемпиондары арасындағы жекпе-жектер сериясы болды. Бір ұрыста парсы салтбасына қарсы шыққан Белисарийді жеке ұрысқа шақырды, бірақ оның орнына Византияның Андреас есімді құлы қарсы шықты. Белисарийдің үй ішіндегі жасақшылармен жасырын жаттығу жасап жүрген Андреас тек парсылық чемпионды ғана емес, сол күні екінші қарсыласын да өлтірді. Содан кейін парсы әскері Аммодидің қасына түнде қайтты. Алайда кейбір авторлар Прокопийдің шынайы тарихилығына күмән келтіріп, бір-бір рет соғыс қимылдарының орын алғандығы мүмкін екенін айтады. Прокопийдің сипаттауы фактілік есеп емес, аңыз құралы болып табылады. Тағы бір ресми құжаттарға негізделген деп саналатын дереккөзде жеке ұрыстар туралы айтылған, бірақ Андреас туралы айтылмаған және сонымен қатар, кез-келген жеке ұрыстарды шайқастың басқа кезеңінде орналастырады. Бірінші күнгі шайқастан кейін Белисарий парсы қолбасшысына хат жолдады. Ол ұрыс-керіс жасамай, жанжалдан аулақ болуды жөн көрді, керісінше, дау-дамайларды талқылау арқылы шешу керектігін айтты. "Бірінші нығмет – бейбітшілік, барлық ақыл-есі бар адамдар осымен келіседі. Сондықтан ең жақсы генерал – соғыстан бейбітшілікке жеткізе білетін генерал". Хатқа құлақ аспай, шайқас қайта басталды. Персиялықтар Византия әскерін екінші дәрежелі әскер деп санаған; бұл хат, оның сан жағынан басымдығымен бірге, Пероздың жеңіске деген сенімділігін арттырды. Екінші күні Нисибистен тағы 10 мың парсы әскері келді. Сасанидтер мен Византияның жеңіл жаяу әскерлері атыс жасады, нәтижесінде екі жақта да аздаған шығын болды. Прокопий былай деп сипаттаған: "Алғашқыда екі жақ бір-біріне жебе тастады, ал олардың көптігінен зымырандар, сөзбен айтқанда, үлкен бұлт жасады; және екі жақта да көптеген адамдар құлап жатты, бірақ варварлардың зымырандары әлдеқайда қалың болды. Себебі жаңадан келген сарбаздар әрдайым кезекпен соғысып, жауларына не істеліп жатқанын байқауға мүмкіндік бермеді. Бірақ соған қарамастан, римдіктер де нашар қалған жоқ. Оларға қарсы варварлар тарапынан тұрақты жел соғып, олардың жебелерінің күшін едәуір шектеді". Персиялықтар екі қатарға бөлініп, оң жақ қапталы Питиакстың, сол жағы Барсманастың қол астында болды. Күннің осы уақытында аймақтың температурасы ерекше ыстық болған деп есептелді, шамамен Персия шабуылының бірінші толқыны Византияның сол жақ қанатына бағытталды. Парсылықтар арықты кесіп өтіп, Византия атты әскерін кері итеріп жіберді. Бірақ Византияның ішкі жағынан шабуыл жасаған Суниканың хандары мен Фарраның геруликтерінің араласуы парсылардың қанатын кері шегінуге мәжбүр етті. Персиялықтар Византияның оң жақ қанатына шабуыл жасады, онда Пероз Сасанидтердің Жаеданын жіберді, олар өлмейтіндер деп те аталды, олар парсы қарулы найзашылары болды. Қазанды қорғап тұрған Византиялық ат әскері мен жаяу әскер сол жақта болғандықтан, осы жерге кері сүрінді. Бірақ Белисарий өзінің Буцеллари атты әскерінің резервтерімен қарсы шабуыл жасап, парсы әскерін екіге бөліп жіберді. Парсы әскерінің жартысы Византияның атты әскерін қуып шықты, ал қалғандары тұтқындалып, Барсманас 5000 басқа сарбаздармен бірге қаза тапты. Византиялық ат әскері де өздерін қуып жүргендерді жеңіп, жойды. Белисарий бірнеше шақырымға созылып кетуіне рұқсат берді, бірақ аман қалған парсылардың басым көпшілігі қашып кетті.

On the first day, according to Procopius, there was no general engagement, but instead a series of challenge fights between champions of both sides. One particular combat involved a Persian knight, who challenged Belisarius to single combat; but was instead met by a Byzantine bath slave named Andreas. Andreas, who had been secretly training with Belisarius' own household troopers, killed not only this Persian champion, but also a second challenger later in the day. The Persians then withdrew to Ammodius for the night. Some authors, however, have expressed doubt as to the pure historicity of Procopius' account and state that while instances of single combat did likely occur during the course of the battle, Procopius' description is intended to be a narrative device rather than a factual account. Another source, believed to be based on official documents, does indeed reference individual combat, but makes no mention of Andreas and, furthermore, places any single combat engagements at a different stage of the battle. After the first day of skirmishes, Belisarius sent a letter to the Persian commander. Rather than fight a battle, he believed it was best to avoid conflict and instead insisted that their disputes be settled by discussion. The letter read, "The first blessing is peace, as is agreed by all men who have even a small share of reason. The best general, therefore, is that one which is able to bring about peace from war." The letter either fell on deaf ears the battle resumed. The Persians already thought of the Byzantine army as a second rate army; this letter, along with his numerical superiority, likely made Perozes even more confident of victory. On the second day of the battle, 10,000 more Persian troops arrived from Nisibis. The Sassanid and Byzantine light infantry exchanged fire resulting in minor casualties on each side. As Procopius describes, "At first, then, both sides discharged arrows against each other, and the missiles by their great number made, as it were, a vast cloud; and many men were falling on both sides, but the missiles of the barbarians flew much more thickly. For fresh men were always fighting in turn, affording to their enemy not the slightest opportunity to observe what was being done; but even so the Romans did not have the worst of it. For a steady wind blew from their side against the barbarians, and checked to a considerable degree the force of their arrows." Then the Persians formed two lines: the right flank under Pityaxes and the left under Baresmanas. At this time of the day the temperature of the region has been estimated to have been particularly hot, probably around
The first wave of the Persian attack was directed against the Byzantine left flank. The Persians forced a crossing of the ditch, pushing back the Byzantine cavalry. But the intervention of Sunicas' Huns attacking from the interior of the Byzantine line, as well as Pharas' Herulians attacking out of ambush from the opposite side, forced the Persians' wing to retreat. The Persians then attacked the Byzantine right wing, where Perozes sent the Sassanid Zhayedan, also known as the Immortals, who were the elite Persian armored lancers. The Byzantine cavalry and infantry defending the ditch were pushed back here as they had been on the left. But Belisarius counterattacked with his reserve Bucellari cavalry, and split the Persian troops in two. Half the Persians pursued the Byzantine cavalry, but the rest were trapped, and Baresmanas was killed along with 5,000 other men. The Byzantine cavalry also recovered and routed their pursuers. Belisarius allowed a pursuit for a few miles, but let the majority of Persian survivors escape.

Салдары

Жеңіліске ұшырағаннан кейін Спабод Азарет басшылығындағы сасанилер және олардың клиенттері Лахмидтер тағы бір шабуылға кірісті, бұл жолы күтпеген жерден Коммагена арқылы. Белисарий олардың жоспарын шапшаң маневрлер арқылы жолынан бұрып, шегініп келе жатқан парсыларды Каллиник шайқасына мәжбүр етті, онда византиялықтар жеңіліске ұшырады, бірақ екі тарап та ауыр шығынға батты. Византиялықтар соңында бейбіт келісімге қол жеткізу үшін парсыларға сыйақы төледі. 540 және 544 жылдары Хосров I Дараға шабуыл жасады, бірақ екі рет те ала алмады. Хосров 573 жылы оны басып алды; оның құлауы Юстин II-нің ақыл-есінен айырылуына себеп болды дегенді айтады. 578 жылы Юстин қайтыс болғанға дейін империяны оның әйелі София және досы Тиберий Константин басқарды. Осы уақыт аралығында парсылар империя ішіне одан әрі ілгеріледі, бірақ Хосров 579 жылы қайтыс болды. Маврикий 586 жылы Дарада парсыларды жеңіп, бекіністі қайта басып алды, бірақ Хосров II басқарған парсылар 604 жылы византиялықтарды жеңді. Бұл жолы парсылар қаланы қиратты, бірақ византиялықтар оны 628 жылы қайтадан салды. 639 жылы мұсылман арабтары оны басып алды және 942 жылға дейін олардың қолында болды, содан кейін византиялықтар оны тонады. 958 жылы Иоанн I Цимискес оны тағы да тонады, бірақ византиялықтар оны ешқашан қайта басып алмады.

Әдебиет пен БАҚ-тағы шайқас

Дара шайқасы "Түркия, 530 жылғы Дара өткелі маңындағы шайқасқа қатысты археологиялық және ежелгі әдеби деректер: Топография, мәтіндер және траншеялар" еңбегінде егжей-тегжейлі сипатталған. Ол 2005 жылы "Time Commanders" телесериалында бейнеленген. Бұл шайқас Роберт Грейвстің 1938 жылғы "Граф Белизарий" романында жан-жақты суреттелген. Ол 2006 жылғы "Белизарий: Бірінші соңғы болады" романында да еске алынған. Дара, сондай-ақ Каллиникум Уильям Хавлоктың "Өлмес: Белизарий романы" романында оқиға орны ретінде келтірілген. Бұл шайқас 2015 жылғы "Total War: Attila" стратегиялық ойынында, "Ad Decimum" шайқасымен бірге "The Roman Expedition" DLC жинағында ойналатын шайқас ретінде де бейнеленген.