Кіріспе
Автоматты мылтық – автоматты түрде оқ атуға қабілетті, өзі қозғалтатын мылтықтың бір түрі. Автоматты мылтықтар көбінесе жартылай автоматты және автоматты режимдерде атуға мүмкіндік беретін қарулар (кейбір автоматты мылтықтар бірнеше оқты тізбектей атуға да қабілетті). Автоматты мылтықтар, жартылай автоматты мылтықтардан, оқты бірнеше рет, тек бір рет басқанда ату мүмкіндігімен ерекшеленеді. Көптеген автоматты мылтықтар ұрыс мылтықтары немесе шабуыл мылтықтары болып жіктеледі.
An automatic rifle is a type of autoloading rifle that is capable of fully automatic fire. Automatic rifles are generally select fire weapons capable of firing in semi automatic and automatic firing modes (some automatic rifles are capable of burst fire as well). Automatic rifles are distinguished from semi automatic rifles in their ability to fire more than one shot in succession once the trigger is pulled. Most automatic rifles are further subcategorized as battle rifles or assault rifles.
Максим
1883 жылдың маусым айында Хирам Максим автоматты қаруларға қатысты алғашқы патентын тіркеді. Ол жартылай автоматты және толық автоматты Винчестер мен Мартини Генри мылтықтарын, сондай-ақ жаңа автоматты мылтықты, сонымен қатар, біржақты және көп ұңғылы, газды кері импульсті және инерциялық принципте жұмыс істейтін пулеметтерді қамтыды.
Маннилер
1885 жылы Фердинанд Маннлихер 1883 жылы басталған жұмыстар негізінде, жартылай автоматты және толық автоматты режимдерде жұмыс істейтін эксперименталдық өзі жүктелетін мылтық жасады. Қара ұнтақтан жасалған оқтардың ластануы салдарынан бұл үлгі тиімсіз болды, бірақ ол кейінгі конструкцияларға әсер етті. Сонымен қатар, Маннлихер 1890 жылдардың басынан бастап 1904 жылы қайтыс болғанға дейін түтінсіз ұнтақпен жұмыс істейтін автоматты мылтықтар өндірді.
Сей-Риготти
Әлемдегі алғашқы автоматты мылтықтардың бірі итальяндық Cei Rigotti болды. Бұл мылтық 1891 жылы Ветерли мылтығының газбен жұмыс істейтін түрі ретінде жасалған, жақсы бағаланып, 1895 жылы одан әрі жетілдірілгеннен кейін Корольдік итальяндық теңіз күштері қабылдады. Бірақ, әлі күнге дейін себебі белгісіз, 2000 мылтыққа берілген тапсырыс орындалмады. Cei Rigotti-дің тағы бір нұсқасы 1900 жылы ұсынылды. Бұл 6,5 мм Carcano немесе 7,65×53 мм газбен жұмыс істейтін, таңдамалы ату мүмкіндігі бар карабиндер сол кезде көп назар аударды. Олар 10, 20 және 50 оқ сақтайтын қорапшаларды пайдаланды.
Шаушат
1907 жылы жобаланған "Шауша" әскерилер қолданған алғашқы автоматты мылтықтардың бірі болды. Оның ресми атауы Fusil Mitrailleur Modele 1915 CSRG еді. 1916 жылы француз жаяу әскеріне берілді және Бірінші дүниежүзілік соғыста француз армиясы қолданды. 8 мм Лебель патронымен жабдықталған "Шауша" 1917-18 жылдары американдық экспедициялық корпусы (A.E.F.) тарапынан кеңінен пайдаланылды, онда ол ресми түрде "1915 жылғы автоматты мылтық (Шауша) моделі" деп белгіленді.
Льюис қаруы
Льюис мылтығы 1911 жылы Исаак Ньютон Льюис тарапынан ойлап табылды және алғаш рет 1913 жылы Бельгияда .303 британдық оқ-дәрі үшін жаппай өндірілді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық армияда, жаяу әскерлермен де, ұшақтарға орнатылып та кеңінен қолданылды. 47 немесе 97 оқ сақтайтын дискілі дүңгіршектер, құбырдың үстіне бекітіледі. Суыту қабырғалары стволді қоршап тұрады. Мылтық газбен жұмыс істейді және минутына 500-600 оқтан автоматты түрде атуға қабілетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде 50 000-нан астам Льюис мылтығы жасалды, ол британдық және американдық әскерлер қолданған ең көп таралған автоматты қаруға айналды. 1939 жылы "Брен" мылтығымен алмастырылғанмен, 60 000-ға жуық Льюис мылтығы жаңартылып, 1940 жылғы Дюнкерк эвакуациясынан кейін британдық күштерге қайта берілді.
Федоров автоматы
Федоров автоматтары (орысша: Автомат Фёдорова) немесе ФА – 1915 жылы Владимир Григорович Федоров жобалаған және Ресей империясында, кейіннен Ресей Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасында өндірілген алғашқы практикалық автоматты мылтықтардың бірі. Барлығы 1915 және 1924 жылдар аралығында Ковров қаласында 3200 Федоров мылтығы жасалды; олардың көп бөлігі 1920 жылдан кейін өндірілді. Бұл қару Бірінші дүниежүзілік соғыста шектеулі қолданысқа ие болды, бірақ Ресей азамат соғысы мен Қысқы соғыста кеңінен пайдаланылды. 1916 жылы Ресей армиясының қару-жарақ комитеті кемінде 25 000 Федоров автоматтарына тапсырыс беру туралы шешім қабылдады. 1916 жылдың жазында 189-шы Измайл полкінің бір бөлімі 8 Федоров автоматтарымен жарақтандырылды. Жаңа қарумен тактикалық жаттығулар жүргізгеннен кейін, Федоровты экипажға арналған қару ретінде пайдалану тиімді екеніне көз жеткізді. Оқ-дәрі тасушыға Арисака мылтығы берілді, ал пулеметші Федоровпен қаруланды. Екі қару да бірдей оқ-дәрілерді және 5 оқтықтан тұратын бірдей ленталарды пайдаланғандықтан, бұл максималды икемділікті қамтамасыз етті. Бұл оқ-дәрі тасушыға пулеметші оқ-дәрі толтырғанда қорғанысқа өтуге мүмкіндік берді. Сондай-ақ, Федоровтың толық автоматты режимде тез қызып кетуі мүмкін болғандықтан, негізгі от режимі жартылай автоматты болуы ұсынылды. Кейбір мамандар оны қазіргі шабуылды мылтықтың "алғашқы прототипі" немесе "бабасы" деп санайды, ал басқалары Федоров автоматтары әлемдегі алғашқы шабуылды мылтық болды деп есептейді.
Браунинг автоматты мылтығы
Браунинг автоматты мылтығы (БАР) – алғашқы практикалық автоматты мылтықтардың бірі болды. БАР Бірінші дүниежүзілік соғыста сәтті жарысқа түсіп, соғыс аяқталғанға дейін шамамен 50 000 данасы жасалды. БАР «жүретін от» концепциясының нәтижесінде пайда болды, бұл идеяны француздар американдықтарға ұсынды, олар өз кезегінде осы рөлді орындау үшін Chauchat жеңіл пулеметін қолданды. Сондай-ақ, бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда шығарылған шайқас мылтығы. Қару 1942 жылы Fallschirmjäger әуе десанттық әскерінің қажеттілігі үшін әзірленді және соғыс аяқталғанға дейін шектеулі санда қолданылды. Ол Browning BAR сияқты, взводтық автоматты мылтық ретінде қолданылды. Ол жеңіл пулеметтің атыс күшін стандартты Kar 98k инелі мылтығынан артық емес, жеңіл конструкцияда біріктірді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстың ең жетілген қару дизайнының бірі деп есептелді. FG 42 соғыстан кейінгі шағын қарулардың дамуына ықпал етті және оның дизайнының көп бөлігі АҚШ армиясы M60 пулеметін жасаған кезде үлгі алынды.
Шабуылдау құралы 44
Немістер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шабуылды мылтық тұжырымдамасын алғаш рет енгізді, зерттеулер көрсеткендей, көптеген атыс шайқастары 400 метрден аспайды және сол кездегі мылтықтар көптеген ұсақ қарулы шайқастар үшін тым қуатты болды. Немістер субмашиналық мылтықтың атыс қуатын, мылтықтың дәлдігі мен қашықтығымен үйлестіретін, аралық қуатты мылтық жасауға тырысты. Бұл стандартты 7.92×57 мм патронды 7.92×33 мм-ге дейін қысқарту арқылы және оған 125 грандық жеңіл оқ беріп жүзеге асырылды, бұл қашықтықты шектеді, бірақ автоматты атуды басқаруды жеңілдетті. Соның нәтижесінде Sturmgewehr 44 пайда болды.
АК-47
Немістер сияқты, кеңес одағы да шайқастардың көбі 400 метрлік қашықтықта өтетінін және олардың әскерлері қару-жарағы жақсы дамыған неміс әскерлерінен, әсіресе Sturmgewehr 44 шабуылды мылтықтарымен қаруланғандардан үнемі кемқуатты екенін көрсететін тәжірибеге ие болды. Кеңес одағы Sturmgewehr 44-ке настолько әсерленді ki, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін өздерінің шабуылды мылтығын жасау үшін дизайн конкурсын өткізді. Жеңімпаз АК-47 болды. АҚШ армиясының Екінші дүниежүзілік соғыстың жауынгерлік есептерін зерттеу нәтижелері немістер мен кеңес одағының нәтижелеріне ұқсас болғанымен, АҚШ армиясы өздерінің дәстүрлі көзқарасын сақтап, жоғары қуатты жартылай автоматты мылтықтарға басымдық берді. Корея соғысы кезінде M2 карбин АҚШ қызметіндегі субмашиналық мылтықтардың орнын толық алды. Дегенмен, жауынгерлік тәжірибе .30 калибрлі патронның жеткіліксіз қуатты екенін көрсетті. Американдық қару-жарақ конструкторлары немістер мен кеңес одағы сияқты бірдей қорытындыға келді: аралық калибрлі патрон қажет еді және олар кішкентай калибрлі, жоғары жылдамдықты патронды ұсынды. Бірақ, Екінші дүниежүзілік соғыс және Корея соғысы кезінде фанатикалық жаулармен күрескен және үлкен логистикалық қиындықтарға тап болған американдық жоғары шенді командирлер, жаңа автоматты мылтықпен қатар, бір уақытта жасалып жатқан жалпы мақсаттағы пулемет үшін де қолданылатын, қуатты .30 калибрлі патронның жасалуын талап етті. Бұл 7.62×51 мм НАТО патроны мен M14 мылтығының жасалуына әкелді. АҚШ M60 GPMG-ді де қабылдады. FAL көбінесе 7.62 мм НАТО патронымен жабдықталды және Суық соғыс кезінде көптеген батыс елдерінің қарулы күштерінде кеңінен қолданылуының арқасында "Азат әлемнің оң қолы" деп аталды.
H&K G3
H&K G3 – 7.62×51 мм НАТО стандартындағы, селективті атыс режимінде жұмыс істейтін, автоматты мылтық. Оны неміс қару-жарақ өндірушісі Heckler & Koch GmbH (H&K) испан мемлекеттік жобалау және әзірлеу агенттігі CETME (Centro de Estudios Técnicos de Materiales Especiales) компаниясымен бірлесіп шығарды. Бұл мылтық экспорт нарығында табысқа ие болды және 60-тан астам елдің қарулы күштері қабылдады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Sturmgewehr 45 мылтығын жасауға қатысқан неміс инженерлері Франциядағы CEAM орталығында зерттеулерін жалғастырды. Людвиг Воргримлер мен Теодор Лёффлер 1946-1949 жылдар аралығында Мюльхаус зауытында StG45 механизмін өзгертті. Кейін Воргримлер Испаниядағы CETME компаниясында жұмыс істеп, өзінің жетілдірілген Stg45 дизайны негізінде CETME автоматты мылтықтарының қатарын жасады. Германия соңында CETME жобалау лицензиясын сатып алып, Heckler & Koch G3 және осы жүйеге негізделген қарулардың толық желісін өндірді, олардың ең танымалдарының бірі MP5 SMG болды.
М16 мылтығы
АК-47 мен М14 (шабуылға арналған мылтық пен ұрыс мылтығы) арасындағы алғашқы қақтығыстар Вьетнам соғысының басында болды. Жауынгерлік хабарламалар M14 автоматты режимде басқаруға қиын екенін және солдаттардың АК-47-ге қарсы атыс үстемдігін сақтау үшін жеткілікті оқ-дәрісі болмағанын көрсетті. Жаңа мылтық қажет болды: M14 сияқты жоғары қуатты мылтықтарға қарағанда, M2 Carbine-нің жеңіл атыс қуатына жақын нәрсе. Осының нәтижесінде армия 1957 жылы АҚШ Континенттік армиясының (CONARC) қолбасшысы генерал Уиллард Г. Уайманның .223 калибрлі (5.56 мм) таңдамалы атыс мылтығын жасау туралы сұранысын қайта қарауға мәжбүр болды, оның салмағы 20 оқтық дүрылмен зарядталғанда 6 фунт (2.7 кг) болуы керек еді. Бұл сұраныс ArmaLite AR 10 мылтығының кішірейтілген нұсқасы – ArmaLite AR 15 мылтығын жасауға әкелді. Дегенмен, AR-15 M14-ке қарағанда күштірек екеніне қарамастан, армия жаңа мылтықты қабылдауға келіспеді. M16 1960 жылдардың ортасында АҚШ қарулы күштеріне енгізілді және ол ауыстырған M14-ке қарағанда әлдеқайда жеңіл болды, бұл сарбаздарға көбірек оқ-дәрі алып жүруге мүмкіндік берді. Бұл басқа шабуылдық мылтықтарды бағалаудың өлшемі болып табылады.
HK33
1960 жылдары басқа елдер американдықтардың үлгісімен 5,56×45 мм шабуыл мылтықтарын жасауға кірісті, ең танымалсы – Германияның Heckler & Koch HK33 мылтығы. HK33 негізінен 7,62×51 мм Heckler & Koch G3 мылтығының кіші, 5,56 мм нұсқасы еді. Нарықтағы алғашқы 5,56 мм шабуыл мылтықтарының бірі ретінде, ол ең көп тараған шабуыл мылтықтарының біріне айналды. HK33 модульдік құрылымға ие болды, оған көптеген аксессуарлар (телескопиялық тұмсықтар, оптикалық прицелдер, екіаяқты тіреулер және т.б.) қосылды, оларды оңай алып тастап, әртүрлі конфигурацияларда жинауға болатын.
5.56 мм НАТО
M16, H&K33 және 5.56×45 мм патрондарының қабылдануы салыстырмалы түрде кіші, жеңіл, жоғары жылдамдықты әскери қызмет патрондарына халықаралық үрдіс тудырды, бұл жауынгерге 7.62×51 мм НАТО патронына қарағанда бірдей салмақта көбірек оқ-дәрі тасымалдауға мүмкіндік берді. 5,56 мм патронынан оқ ату да әлдеқайда оңай. 1961 жылы АҚШ армиясы ату дағдысын сынағанда, ArmaLite AR 15 атушыларының 43% «Үздік» нәтиже көрсеткенін, ал M 14 мылтығынан атушылардың тек 22% ғана сондай нәтижеге жеткенін анықтады. Сонымен қатар, төменгі кері соққы импульсі автоматты қарудан бақылаулы оқ атуға мүмкіндік береді. Бұл өзгеріс әскерилердің ұзақ жылдар бойы сақтап келген калибр өлшемі туралы философиясындағы өзгерісті білдірді. 1970 жылдардың ортасына қарай басқа әскерлер де шабуылдық мылтықтарға қызығушылық таныта бастады. НАТО стандарттау жұмыстарын жақын арада бастады және 1977 жылдан бастап түрлі патрондарды сынақтан өткізді. Сондай-ақ 1970 жылдары Финляндия, Израиль, Оңтүстік Африка және Швеция 5,56×45 мм калибрлі АК типті мылтықтарды қабылдады. 1990 жылдары ресейліктер әлемдік экспорт нарығы үшін 5.56×45 мм НАТО калибрлі АК-101 мылтығын жасады. Бұған қоса, Болгария, Чехословакия, Венгрия, Польша және бұрынғы Югославия елдері өздерінің жергілікті өндірістегі шабуылдық мылтықтарын 5.56 мм НАТО калибріне ауыстырды. 5.56 мм НАТО және 5.45×39 мм калибрлерінің қабылдануы кішкентай калибрлі, жоғары жылдамдықты патрондарға бағытталған әлемдік үрдісті бекітті.
Steyr AUG (bullpup мылтығы)
1977 жылы Австрия 5.56×45 мм Steyr AUG бұқашақ мылтығын ұсынды, ол көбінесе алғашқы сәтті бұқашақ мылтығы ретінде танылады және жиырмадан астам елдің қарулы күштерінде пайдаланылды. 1970-ші жылдарға қарағанда ол өте жетілген, бір қаруда бұқашақ конфигурациясы, полимерлік корпусы, екі тік тұтқасы, стандартты оптикалық көздегіші және модульдік құрылысы бар. Өте сенімді, жеңіл және дәл Steyr AUG бұқашақ конструкциясының мүмкіндіктерін анық көрсетті. 1978 жылы Франция 5.56×45 мм FAMAS бұқашақ мылтығын ұсынды. 1985 жылы британдықтар 5.56×45 мм L85 бұқашақ мылтығын ұсынды. 1990 жылдардың соңында Израиль Tavor TAR 21 және Қытай Халық Азаттық Армиясы қабылдаған QBZ 95 мылтықтарын ұсынды. Ғасырдың басында бұқашақ конструкциясы бүкіл әлемде мойындалды.