Суринамдағы Sranan Tongo тілі: тарихы, шығу тегі, негізгі сөздер (sabi, pikin). Англия, португал және африка тілдерінің әсерінен пайда болған креол тілі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сранан Тонго (Sranantongo "Суринам тілі", Sranan, Surinaams, Surinamese, Суринам креол тілі) – ағылшын тіліне негізделген креол тілі, Суринамда шамамен 519 600 адам қауымдық тіл ретінде қолданады.
Creole language spoken in Suriname
Sranan Tongo (Sranantongo "Surinamese tongue", Sranan, Surinaams, Surinamese, Surinamese Creole) is an English based creole language that is spoken as a lingua franca by approximately 519,600 people in Suriname.
Шығу тегі
Срана Тонго тілінде "білу" және "кішкентай балалар" деген сөздер – саби және пикин (сәйкесінше португал тіліндегі saber және pequeno сөздерінен туындаған). Португалдар Батыс Африка жағалауын алғаш зерттеген еуропалықтар болды. Олар мен африкалықтар арасында сауда пиджин тілі пайда болды, кейіннен ағылшындар да осы креол тілін қолданды. Лексикалық құрамына сүйенсек, Срана Тонго бастапқыда ағылшын тіліне негіделген креол тілі ретінде дамыған, себебі бұл жерде бұрын Англияның Гвиана колониясы болған кезде ағылшын отаршылдарының ықпалы күшті болды, олар плантациялар үшін көптеген африкалықтарды құл ретінде әкелді. 1667 жылы голландтар билігіне көшкеннен кейін, Вестминстер шарты (1674) бойынша (голландтар Англияға Солтүстік Американың шығыс жағалауындағы Жаңа Нидерланд колониясын беруге келісіп, орнына) голланд тілінен көптеген сөздер қабылданды. Срана Тонго лексикасы негізінен ағылшын және голланд тілдерінен (85%) құралған, сондай-ақ испан, португал және Батыс Африка тілдерінен алынған сөздер де бар. Бұл тіл Суринамдағы әртүрлі тайпалардан құл болған африкалықтардың арасында пайда болды, олардың көптегенінің ортақ африкалық тілі болған жоқ. Срана Тонго құлдардың өзара қарым-қатынас тіліне де айналды. Сондықтан құл иелері құлдарды түсінбегендіктен, құлдар көбінесе Срана Тонго тілінде қашу жоспарларын жасады. Голланд билігі тұсында құлдарға голланд тілін үйренуге немесе сөйлеуге рұқсат етілмеді. Суринамға келісімшарт бойынша жұмыс істеуге келген шығыс үндістер мен қытайлар сияқты басқа этникалық топтардың келуімен Срана Тонго лингва франкаға айналды.
The Sranan Tongo words for "to know" and "small children" are sabi and pikin (respectively derived from Portuguese saber and pequeno). The Portuguese were the first European explorers of the West African coast. A trading pidgin language developed between them and Africans, and later explorers, including the English, also used this creole. Based on its lexicon, Sranan Tongo has been found to have developed originally as an English based creole language, because of the early influence of English colonists here in what was then part of English colony of Guiana, who imported numerous Africans as slaves for the plantations. After the Dutch takeover in 1667, following the Treaty of Westminster (1674) (in exchange for ceding the North American eastern seaboard colony of New Netherland to the English), a substantial overlay of words were adopted from the Dutch language. Sranan Tongo's lexicon is a fusion of mostly English and Dutch vocabulary (85%), plus some vocabulary from Spanish, Portuguese and West African languages. It began as a pidgin spoken primarily by enslaved Africans from various tribes in Suriname, who often did not have an African language in common. Sranan Tongo also became the language of communication between the slaves. So the slave owners could not understand the slaves, the slaves would often make escaping plans in Sranan Tongo. Under Dutch rule, the slaves were not permitted to learn or speak Dutch. As other ethnic groups, such as East Indians and Chinese, were brought to Suriname as indentured workers, Sranan Tongo became a lingua franca.
Фонеология және орфография
20 ғасырдың ортасына дейін, сол кездегі төмен дәрежелі тіл саналатын сран тіліндегі жазба мәтіндердің көпшілігі стандартталмаған, бірақ голланд тілінің орфографиясына негізделген, сран тіліндегі сөздерді голландтықтардың құлағына қалай естілетінін көрсететін. Сран және голланд тілінің дыбысталу ережелері арасындағы айқын айырмашылықтарға байланысты, бұл жағдай қанағаттандырмайтын еді. Сран тілін құрметті тіл ретінде мойындатуға ұмтылған қозғалыс пайда болғаннан кейін, дыбысталу ережелеріне негізделген орфографияның қажеттілігі туды. Орынды орфография, сран және оған ұқсас креол тілдерін зерттеген лингвистердің жарияланымдары арқылы бейресми келісім ретінде қалыптасты. Күнделікті қолдануда голланд тіліне негізделген жазу кеңінен таралды, ал кейбір әдебиетшілер лингвистикалық жазудың (варианттарын) қабылдады. Бұл жағдайды тоқтату үшін Суринам үкіметі лингвистер мен жазушылардан стандартты орфографияны анықтау үшін комиссия құрды, ол 1986 жылы қабылданды және күшіне енді. Бұл стандарт негізінен лингвистикалық келісімге сәйкес келеді. Дегенмен, тіл мектептерде оқытылмағандықтан, ал голланд тілі оқытылатындықтан, көптеген сөйлеушілер бұл орфографияның негізгі принциптерін толық білмейді және голланд тіліне ұқсас нұсқаны қолдануын жалғастырады.
Until the middle of the 20th century, most written texts in Sranan, seen at the time as a low prestige language, used a spelling that was not standardized but based on Dutch orthography, recording an approximation of how Sranan words sound to Dutch ears. In view of the considerable differences between the phonologies of Sranan and Dutch, this was not a satisfactory situation. With the emergence of a movement striving for the emancipation of Sranan as a respectable language, the need for a phonology based orthography was felt. A more suitable orthography developed as an informal consensus from the publications of linguists studying Sranan and related creoles. For every day use, the Dutch based spelling remained common, while some literary authors adopted (variants of) the linguistic spelling. To end this situation, the Surinamese government commissioned a committee of linguists and writers to define a standard spelling, which was adopted and came into force in 1986. This standard basically followed the linguistic consensus. However, as the language is not taught in schools, while Dutch is, many speakers are not clearly aware of the principles on which this spelling is based and keep using a Dutchish, variant spelling.
Қазіргі заманғы қолданысы
Голландиялық білім беру жүйесі Sranan Tongo тілін қолдануға тыйым салса да, бұрын «Taki Taki» (сөзбе-сөз «сөйлеу» немесе «айту») деп қысым көрсетілген, алайда ол біртіндеп ресми органдар мен кең қоғам тарапынан қабылдана бастады. 1980 жылдары бұл тілді көпке танымал болған адамдар, оның ішінде төраға Деси Бутерсе насихаттады, ол ұлттық сөздерін көбінесе Sranan Tongo тілінде жеткізді. Sranan Tongo Суринамда және Суринамнан көшіп келгендер көптеп тұратын Голландия қалаларында кеңінен қолданылады. Олар оны көбінесе күнделікті әңгімелерде қолданады, оны Голланд тілімен еркін араластырады. Sranan Tongo мен Голланд тілі арасындағы жазбаша кодты ауыстыру компьютерлік коммуникацияда да жиі кездеседі. Адамдар көбінесе Sranan Tongo тілінде бір-біріне сәлемдеседі, мысалы, «fa waka» (қалайсың?) деп айтады, Голланд тіліндегі «hoe gaat het» (қалай өтіп жатырсың?) деген сөздің орнына. 2021 жылы Sranan Tongo алғаш рет «Евровидение» ән байқауында Жангу Макруйдың «Birth of a New Age» әнінде пайда болды.
Although the formal Dutch based educational system repressed the use of Sranan Tongo, in the past pejoratively dismissed as Taki Taki (literally meaning "talk talk" or "say say"), it gradually became more accepted by the establishment and wider society to speak it. During the 1980s, this language was popularized by publicly known speakers, including chairman Dési Bouterse, who often delivered national speeches in Sranan Tongo. Sranan Tongo remains widely used in Suriname and in Dutch urban areas populated by immigrants from Suriname. They especially use it in casual conversation, often freely mixing it with Dutch. Written code switching between Sranan Tongo and Dutch is also common in computer mediated communication. People often greet each other in Sranan Tongo by saying, for example, fa waka (how are you), instead of the more formal Dutch hoe gaat het (how is it going). In 2021, Sranan Tongo appeared for the first time in the Eurovision Song Contest in Jeangu Macrooy's song, "Birth of a New Age".