Кіріспе

Сранан Тонго (Sranantongo "Суринам тілі", Sranan, Surinaams, Surinamese, Суринам креол тілі) – ағылшын тіліне негізделген креол тілі, Суринамда шамамен 519 600 адам қауымдық тіл ретінде қолданады.

Шығу тегі

Срана Тонго тілінде "білу" және "кішкентай балалар" деген сөздер – саби және пикин (сәйкесінше португал тіліндегі saber және pequeno сөздерінен туындаған). Португалдар Батыс Африка жағалауын алғаш зерттеген еуропалықтар болды. Олар мен африкалықтар арасында сауда пиджин тілі пайда болды, кейіннен ағылшындар да осы креол тілін қолданды. Лексикалық құрамына сүйенсек, Срана Тонго бастапқыда ағылшын тіліне негіделген креол тілі ретінде дамыған, себебі бұл жерде бұрын Англияның Гвиана колониясы болған кезде ағылшын отаршылдарының ықпалы күшті болды, олар плантациялар үшін көптеген африкалықтарды құл ретінде әкелді. 1667 жылы голландтар билігіне көшкеннен кейін, Вестминстер шарты (1674) бойынша (голландтар Англияға Солтүстік Американың шығыс жағалауындағы Жаңа Нидерланд колониясын беруге келісіп, орнына) голланд тілінен көптеген сөздер қабылданды. Срана Тонго лексикасы негізінен ағылшын және голланд тілдерінен (85%) құралған, сондай-ақ испан, португал және Батыс Африка тілдерінен алынған сөздер де бар. Бұл тіл Суринамдағы әртүрлі тайпалардан құл болған африкалықтардың арасында пайда болды, олардың көптегенінің ортақ африкалық тілі болған жоқ. Срана Тонго құлдардың өзара қарым-қатынас тіліне де айналды. Сондықтан құл иелері құлдарды түсінбегендіктен, құлдар көбінесе Срана Тонго тілінде қашу жоспарларын жасады. Голланд билігі тұсында құлдарға голланд тілін үйренуге немесе сөйлеуге рұқсат етілмеді. Суринамға келісімшарт бойынша жұмыс істеуге келген шығыс үндістер мен қытайлар сияқты басқа этникалық топтардың келуімен Срана Тонго лингва франкаға айналды.

Фонеология және орфография

20 ғасырдың ортасына дейін, сол кездегі төмен дәрежелі тіл саналатын сран тіліндегі жазба мәтіндердің көпшілігі стандартталмаған, бірақ голланд тілінің орфографиясына негізделген, сран тіліндегі сөздерді голландтықтардың құлағына қалай естілетінін көрсететін. Сран және голланд тілінің дыбысталу ережелері арасындағы айқын айырмашылықтарға байланысты, бұл жағдай қанағаттандырмайтын еді. Сран тілін құрметті тіл ретінде мойындатуға ұмтылған қозғалыс пайда болғаннан кейін, дыбысталу ережелеріне негізделген орфографияның қажеттілігі туды. Орынды орфография, сран және оған ұқсас креол тілдерін зерттеген лингвистердің жарияланымдары арқылы бейресми келісім ретінде қалыптасты. Күнделікті қолдануда голланд тіліне негізделген жазу кеңінен таралды, ал кейбір әдебиетшілер лингвистикалық жазудың (варианттарын) қабылдады. Бұл жағдайды тоқтату үшін Суринам үкіметі лингвистер мен жазушылардан стандартты орфографияны анықтау үшін комиссия құрды, ол 1986 жылы қабылданды және күшіне енді. Бұл стандарт негізінен лингвистикалық келісімге сәйкес келеді. Дегенмен, тіл мектептерде оқытылмағандықтан, ал голланд тілі оқытылатындықтан, көптеген сөйлеушілер бұл орфографияның негізгі принциптерін толық білмейді және голланд тіліне ұқсас нұсқаны қолдануын жалғастырады.

Қазіргі заманғы қолданысы

Голландиялық білім беру жүйесі Sranan Tongo тілін қолдануға тыйым салса да, бұрын «Taki Taki» (сөзбе-сөз «сөйлеу» немесе «айту») деп қысым көрсетілген, алайда ол біртіндеп ресми органдар мен кең қоғам тарапынан қабылдана бастады. 1980 жылдары бұл тілді көпке танымал болған адамдар, оның ішінде төраға Деси Бутерсе насихаттады, ол ұлттық сөздерін көбінесе Sranan Tongo тілінде жеткізді. Sranan Tongo Суринамда және Суринамнан көшіп келгендер көптеп тұратын Голландия қалаларында кеңінен қолданылады. Олар оны көбінесе күнделікті әңгімелерде қолданады, оны Голланд тілімен еркін араластырады. Sranan Tongo мен Голланд тілі арасындағы жазбаша кодты ауыстыру компьютерлік коммуникацияда да жиі кездеседі. Адамдар көбінесе Sranan Tongo тілінде бір-біріне сәлемдеседі, мысалы, «fa waka» (қалайсың?) деп айтады, Голланд тіліндегі «hoe gaat het» (қалай өтіп жатырсың?) деген сөздің орнына. 2021 жылы Sranan Tongo алғаш рет «Евровидение» ән байқауында Жангу Макруйдың «Birth of a New Age» әнінде пайда болды.