18 ғасырда Пруссия мен Австрия арасындағы Сілезия соғыстары

Кіріспе

18 ғасырдағы Пруссия мен Австрия арасындағы соғыстар. Шлезия соғыстары (Schlesische Kriege) – 18 ғасырдың ортасында Пруссия (Фридрих Ұлының басшылығымен) мен Габсбург Австриясы (Императрица Мария Терезаның басшылығымен) арасында Орталық Еуропаның Шлезия аймағын (қазіргі Польшаның оңтүстік-батысында) бақылау үшін жүргізілген үш соғыс. Бірінші (1740–1742) және Екінші (1744–1745) Шлезия соғыстары Австрия мұрагерлік соғысының бір бөлігі болды, онда Пруссия Австрия есебінен аумақтық пайда табуды көздеген коалицияның құрамына кірді. Үшінші Шлезия соғысы (1756–1763) – әлемдік Жеті жылдық соғыстың бір майданы болды, онда Австрия өз кезегінде Пруссияның аумағын жаулауға ниеттенген державалар коалициясын жетекшілік етті. Соғысқа ешқандай жекелеген оқиға себеп болған жоқ. Пруссия Шлезияның бір бөлігіне ғасырлар бойғы династиялық құқықтарын соғысқа қатысуға себеп (casus belli) ретінде келтірді, бірақ саяси реализм мен геостратегиялық факторлар да қақтығыстың туындауына ықпал етті. Мария Терезаның 1713 жылғы Прагматикалық санкцияға сәйкес Габсбург монархиясына мұрагерлік құқығына күмәндік тудыруы Пруссияға Саксония және Бавария сияқты аймақтық бәсекелестеріне қатысты өзін нығайтуға мүмкіндік берді. Барлық үш соғыс Пруссияның жеңісімен аяқталды деп есептеледі, ал біріншісі Австрияның Шлезияның көп бөлігін Пруссияға беруіне әкелді. Пруссия Шлезия соғыстарынан жаңа еуропалық ірі держава және протестанттық Германияның жетекші мемлекеті ретінде шықты, ал католик Австрияның кішірек неміс мемлекетінен жеңілуі Габсбург әулетінің беделіне елеулі нұқсан келтірді. Шлезиядағы қақтығыс неміс тілді халықтардың үстемдігі үшін болашақтағы австро-пруссиялық күресті болжады, ол 1866 жылғы австро-пруссия соғысында жеребесіне жетті.

Контекст және себептері

XVIII ғасырдың басында Пруссия Корольдігінің биліктегі Гогенцоллерн әулеті Габсбургтердің Силезия провинциясындағы бірнеше герцогтыққа құқық талап етті. Бұл, Пруссияның Бранденбург маркграфындағы негізгі аумағымен шектес, тығыз халқы бар және гүлденген аймақ болды. Силезия салық түсімдерінің, өнеркәсіптік өнімнің және әскери қызметке шақырылатын жастардың көзі ретінде көптеген тарап үшін маңызды геостратегиялық рөл атқарды. Жоғарғы Одер өзенінің аңғары Бранденбург, Богемия Корольдігі және Моравия маркграфы арасындағы табиғи әскери дәлізді құрады, және осы аумақты бақылаған күш көршілеріне қауіп тудыра алатын. Силезия сонымен қатар Киелі Рим империясының солтүстік-шығыс шекарасында жатқандықтан, оны бақылаушыға Германиядағы Польша-Литва Республикасы мен Ресей империясының ықпалын шектеуге мүмкіндік берді.

Пруссияның талаптары

Пруссияның Силезияға деген талаптары 1537 жылы Силезияның Пиаст герцогы Фредерик II Легница мен Бранденбургтің Гогенцоллерн ханзадасы Иоахим II Гектор арасындағы мұрагерлік шартына негізделген. Осы шарт бойынша, егер Силезиядағы Пиаст әулеті тоқтап қалса, Лигниц, Вохлау және Бриг силезиялық герцогтықтары Гогенцоллерндерге берілуі керек еді. Ол кезде Габсбургтердің Богемия королі Фердинанд I (Силезияның феодалдық үстемдігі) бұл келісімді қабылдамады және Гогенцоллерндерді одан бас тартуға мәжбүрледі. 1603 жылы Гогенцоллерн курфюрсті Иоахим III Фредерик Бранденбург өзінің туысы, Бранденбург-Ансбах маркграфы Георг Фредериктан Ягерндорф Силезия герцогтығын мұраға алды және оның екінші ұлы Иоганн Георгты герцог етіп тағайындады. 1618 жылғы Богемия көтерілісі мен одан кейінгі Отыз жылдық соғыста Иоганн Георг католик Рим императоры Фердинанд II-ге қарсы көтерілген Силезия ақсүйектеріне қосылды. 1621 жылы Ақ тау шайқасында католиктер жеңіске жеткеннен кейін император Иоганн Георгтың герцогтығын тартып алды және оның қайтыс болғаннан кейін мұрагерлеріне қайтарудан бас тартты. Бірақ Бранденбург Гогенцоллерндері Ягерндорфтың заңды билеушілері ретінде өздерін нығайта берді. 1675 жылы «Ұлы Сайлаушы» Фредерик Вильгельм Лейгниц, Вохлау және Бригке талап етті, өйткені Силезия Пиаст әулеті герцог Георг Вильгельм Лейгництің өлімімен аяқталды. Бірақ Габсбург императоры Гогенцоллерндердің талаптарын қабылдамады, ал жерлер Богемия тәжіне өтті. 1685 жылы, Австрия Ұлы түрік соғысына қатысқан кезде, император Леопольд I Ұлы Сайлаушы Фредерик Вильгельмге түркілерге қарсы әскери қолдау көрсеткені үшін және Силезиядағы Гогенцоллерндердің талаптарын бас тартқаны үшін Силезияның Швебск эксклавын дереу басқару құқығын берді. Ұлы Сайлаушының ұлы және мұрагері, Бранденбургтың Фредерик III таққа отырғаннан кейін, император 1694 жылы Швебұсты қайтадан өзіне қаратып алды, бұл аумақ тек Ұлы Сайлаушыға өмір бойы жеке берілгенін мәлімдеді. Жас князь Фредерик III Леопольдтың кейбір қарыздарын төлеуі үшін осы қайтарып алуға құпия келісім берген, бірақ монарх ретінде ол келісімді жоққа шығарды және Ягерндорфқа және Силезия Пиасттарының мұрасына Гогенцоллерндердің бұрынғы талаптарын қайтадан жаңартты. 1741 жылдың желтоқсанында пруссиялық әскерлер Моравияға басып кіріп, астанасы Ольмұцты басып алды және Богемия шекарасындағы Глатц бекінісін қоршап алды. 17 мамырда Богемияға қарсы шабуыл жасаған Австрия әскері Фредериктің пруссиялықтарымен шайқасты және Хотусиц шайқасында тартысқаннан кейін жеңілді. Бұл жеңіліс Австрияға Богемиядан жауларын қууға бірден-бір мүмкіндік бермеді және Пруссиямен Бреслауда бейбіт келіссөздер қайта басталды. Ұлыбританияның қысымымен Австрия Пруссияға Силезияның көп бөлігін, сондай-ақ Богемиядағы Глатц графтығын беруге келісті, ал Австрия Силезияның оңтүстік ұшындағы екі кішкентай бөлігін сақтап қалды, оның ішінде Тешен герцогтығы және Ягерндорф, Троппау және Нейсе герцогтықтарының бөліктері кірді. Пруссия Австрияның кейбір қарыздарын өз мойнына алуға және соғыстың қалған бөлігінде бейтарап болуға келісті. Бұл бейбіт келісім 1742 жылдың 11 маусымында Бірінші Силезия соғысын аяқтаған Бреслау шартымен бекітілді, ал кейіннен Берлин шартында ресмиленді.

Prussia's claims in Silesia were based, in part, on a 1537 inheritance treaty between the Silesian Piast Duke Frederick II of Legnica and the Hohenzollern Prince Elector JoachimII Hector of Brandenburg, whereby the Silesian Duchies of Liegnitz, Wohlau and Brieg were to pass to the Hohenzollerns of Brandenburg should the Piast dynasty in Silesia become extinct. At the time, the Habsburg King FerdinandI of Bohemia (Silesia's feudal overlord) rejected the agreement and pressed the Hohenzollerns to repudiate it. In 1603, Hohenzollern Elector JoachimIII Frederick of Brandenburg separately inherited the Silesian Duchy of Jägerndorf from his cousin, Margrave George Frederick of Brandenburg Ansbach, and installed his second son, Johann Georg, as duke. In the 1618 Bohemian Revolt and the ensuing Thirty Years' War, Johann Georg joined the Silesian estates in revolt against the Catholic Holy Roman Emperor FerdinandII. After the Catholic victory in the 1621 Battle of White Mountain, the Emperor confiscated Johann Georg's duchy and refused to return it to his heirs after his death, but the Hohenzollerns of Brandenburg continued to assert themselves as the legitimate rulers of Jägerndorf. In 1675 the "Great Elector" Frederick William laid claim to Liegnitz, Wohlau and Brieg when the Silesian Piast line ended with the death of Duke George William of Liegnitz, but the Habsburg Emperor disregarded the Hohenzollern claims, and the lands escheated to the Bohemian crown. In 1685, when Austria was engaged in the Great Turkish War, Emperor LeopoldI gave Great Elector Frederick William immediate control of the Silesian exclave of Schwiebus in return for military support against the Turks and the surrender of the outstanding Hohenzollern claims in Silesia. After the accession of the Great Elector's son and successor, FrederickIII of Brandenburg, the Emperor took back control of Schwiebus in 1694, claiming that the territory had only been personally assigned to the late Great Elector for life. As a young prince, FrederickIII had secretly agreed to this repossession in return for Leopold's payment of some of his debts, but as monarch he repudiated the agreement and reasserted the old Hohenzollern claims to Jägerndorf and the Silesian Piast heritage. In December 1741 Prussian forces advanced into Moravia, occupying the capital at Olmütz, and besieged the fortress at Glatz on the edge of Bohemia. An Austrian counter advance into Bohemia engaged Frederick's Prussians on 17 May and was narrowly defeated at the resulting Battle of Chotusitz. This defeat left Austria with no immediate means of driving its enemies out of Bohemia, and renewed peace talks with Prussia began in Breslau. Under British pressure, Austria agreed to cede to Prussia the large majority of Silesia, along with the County of Glatz in Bohemia, while Austria would retain two small portions of the extreme southern end of Silesia, including the Duchy of Teschen and parts of the Duchies of Jägerndorf, Troppau and Neisse. Prussia also agreed to take on some of Austria's debts and to remain neutral for the remainder of the ongoing war. This peace agreement was adopted with the Treaty of Breslau, which ended the First Silesian War on 11 June 1742, and was later formalised in the Treaty of Berlin.

Екінші Силезия соғысы

Пруссиямен бейбітшілік орнату Австрия мен олардың британдық-ханноверлік одақтастарына 1741 жылы француз және бавариялықтардың қол жеткізген табыстарын кері қайтаруға мүмкіндік берді. 1743 жылдың ортасына қарай Австрия Богемияны қайта бақылауға алды, француздарды Рейн арқылы кері шегіндірді және Баварияны оккупациялады. 1743 жылдың қыркүйегінде Ұлыбритания, Австрия және Савойя-Сардиния Вормс шарты бойынша жаңа одақ құрды, бұл Фридрихті Мария Тереза соғыс басқа жерде аяқталғаннан кейін Силезияны қайтарып алуды көздеп отыр деген күдікке жетеледі. Сөйтіп, 1744 жылдың 7 тамызында Пруссия император Карл Альберт атынан ағымдағы қақтығысқа араласатынын жариялады, ал Фридрих 15 тамызда шекарадан Богемияға әскерін бастап кірді, осымен Екінші Силезия соғысы басталды. Пруссия әскерлері Прагаға жиналды, 16 қыркүйекте қаланы басып алды, және бұл жаңа қауіп Австрия әскерін Франциядан Бавария арқылы кері қайтарды. 1745 жылдың қаңтарында Варшава шарты арқылы Австрия Австрия, Ұлыбритания, Саксония және Голландия Республикасы арасында жаңа "Төрттік одақ" құрды. Темірқасықта, 20 қаңтарда император Карл Альберт қайтыс болды, Фридрихтің одағының мағынасын жойды. Баварияны жеңген Австрия Силезияға шабуыл жасады. Мамыр айының соңында австриялық-саксондық әскері Гигант таулары арқылы Силезияға өтті, бірақ 4 маусымда Хоэнфридберг шайқасында Фридрих оларды күтпеген жерден жеңіп, Силезияны қайтару мүмкіндігін жойды. Пруссиялықтар шегініп келе жатқан австриялық-саксондық әскерін Богемияға дейін қуды, Эльба бойында лагерь құрды, ал Фридрих бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысты. Келесі айларда Мария Тереза жеткілікті сайлаушы князьдердің қолдауын алып, күйеуін 13 қыркүйекте Франкфуртта Киелі Рим императоры Франциск I деп жариялауға қол жеткізді, бұл соғыстағы маңызды мақсаттарының бірі болды. 29 қыркүйекте австриялықтар Фридрихтің Богемиядағы лагеріне шабуыл жасады, нәтижесінде австриялықтардың күтпеген шабуылына және сандық артықшылығына қарамастан, Сур шайқасында Пруссия жеңіске жетті. Қарашада Австрия мен Саксония Берлинге екі жақты шабуыл жасауға дайындалды, Берлинге ие болып, соғысты бірден аяқтауды үміттенеді. Бұл Дрезден шарты 1745 жылдың 25 желтоқсанында қол қойылды, осымен Австрия, Саксония және Пруссия арасындағы Екінші Силезия соғысы аяқталды.

Peace with Prussia allowed the Austrians and their British–Hanoverian allies to reverse the gains made by the French and Bavarians in 1741. By mid 1743 Austria recovered control of Bohemia, drove the French back across the Rhine, and occupied Bavaria. In September 1743 Britain, Austria and Savoy–Sardinia concluded a new alliance under the Treaty of Worms, which led Frederick to suspect that Maria Theresa meant to retake Silesia as soon as the war elsewhere was concluded. So, on 7August 1744 Prussia declared its intervention in the ongoing conflict on behalf of Emperor Charles Albert, and Frederick led soldiers across the frontier into Bohemia on 15 August, beginning the Second Silesian War. Prussian forces converged upon Prague, seizing the city on 16 September, and this new threat drew the Austrian army back from France through Bavaria. With the January 1745 Treaty of Warsaw, Austria established a new "Quadruple Alliance" between Austria, Britain, Saxony and the Dutch Republic. Meanwhile, Emperor Charles Albert died on 20 January, destroying the rationale behind Frederick's alliance. Having defeated Bavaria, Austria began an invasion of Silesia. At the end of May an Austrian–Saxon army crossed through the Giant Mountains into Silesia, only to be surprised and decisively defeated by Frederick in the Battle of Hohenfriedberg on 4June, removing any immediate prospect of Austria recovering Silesia. The Prussians followed the retreating Austrian–Saxon army into Bohemia, encamping along the Elbe while Frederick pursued a peace agreement. During the following months Maria Theresa won the support of enough prince electors to see her husband named Holy Roman Emperor FrancisI on 13 September in Frankfurt, achieving one of her major goals in the war. On 29 September the Austrians attacked Frederick's camp in Bohemia, resulting in a Prussian victory at the Battle of Soor, despite the Austrian surprise and superior numbers. In November Austria and Saxony prepared a surprise double invasion of Brandenburg, hoping to seize Berlin and end the war outright. This Treaty of Dresden was signed on 25 December 1745, ending the Second Silesian War between Austria, Saxony and Prussia.

Жақсылық аралығы

Пруссияның шығуынан кейін Австрия мұрагерлік соғысы тағы екі жылға созылып, 1748 жылы Экс-ла-Шапель шартымен аяқталды. Дрезден шартындағы міндеттемелерге қарамастан, Мария Тереза Пруссияның Силезиядағы егемендігін қабылдаудан бас тартты, ал Фридрих Прагматикалық санкция бойынша Богемия жерлерінде Мария Терезаның билігін мойындаудан жалтарды. Силезия мәселесі шешілмеген күйде қалды, екі тарап та бейбіт жылдарды жаңа соғысқа дайындықпен өткізді. Пруссия Силезияның стратегиялық тұстарына бекіністер салып, кеңейтті, ал армия артиллерия бөлімдерін ауыр артиллериямен қайта жарақтандырды. Мемлекет Пруссияның алғашқы орталық банкін құрды, ал қазына бейбіт кезеңде соғыс қорын жинақтап, арттырды. Дипломатиялық тұрғыда Фридрих Пруссияның Франциямен одағын сақтап, британдық король Георг II жеке басқарып отырған Ганновердің қауіпсіздігіне қатысты британдық алаңдаушылықты барынша азайтуға тырысты. Осы шаралармен, сондай-ақ Ресейге қарсы провокациялардан сақталып, ол Австрияның қаупін басып, күш тепе-теңдігін сақтауды көздеді. Дрезден шартынан кейін Мария Тереза Австрияның басқару және әскери жүйесінде «Терезиандық реформалар» деп аталатын реформалар толқынын бастады, сондай-ақ үкіметінің дипломатиялық саясатын қайта қарауды бұйырды. Оның канцлері Фридрих Вильгельм фон Хаугвиц Австрияның әскерін кеңейтуге қаржылай қолдау көрсеткен салық жүйесін күрт реформалады. Фельдмаршал Леопольд Иосиф фон Даун армияның жабдықтарын біркелкілендіріп, пруссиялық үлгіде оның дайындығын арттырды. 1746 жылы Мария Тереза Ресей императрицасы Елизаветамен қорғаныс шартын жасады, бұл екі мемлекетті Пруссияға қарсы біріктірді. 1753 жылдан бастап сыртқы істер министрі Венцель Антон фон Кауниц Австрияның дәстүрлі қарсыласы Франция Корольдігімен қарым-қатынасты жақсартуға кірісті. 1756 жылы бұл күш-жігер Австрияның Ұлыбританиямен одағын тоқтатып, жаңа франко-австриялық одаққа баруына әкелді, ал Пруссия мен Ұлыбритания Вестминстер келісімі арқылы қорғаныс одағына кірісіп, «Дипломатиялық революция» деп аталатын еуропалық державалардың дипломатиялық қайта құрылуын аяқтады.

After Prussia's withdrawal the wider War of the Austrian Succession continued for another two years, ending with the Treaty of Aix la Chapelle in 1748. Despite the commitments made under the Treaty of Dresden, Maria Theresa still refused to give the Holy Roman Empire's recognition of Prussia's sovereignty in Silesia, and Frederick in turn still declined to recognise Maria Theresa's legitimacy as sovereign in the Bohemian lands under the Pragmatic Sanction. The underlying conflict over Silesia was unresolved, and both sides spent the years of peace making preparations for renewed conflict. Prussia built and expanded fortifications at strategic points in Silesia, and the army began to reequip its artillery units with heavier guns. The crown established Prussia's first central bank, and the treasury gathered its surpluses into a growing war chest throughout the peace. In diplomacy, Frederick worked to maintain Prussia's alliance with France while easing British concerns over the security of the Electorate of Hanover, which British King GeorgeII also ruled in personal union. By these means, and by avoiding any provocations toward Russia, he hoped to manage the Austrian threat and preserve the balance of power. After the Treaty of Dresden, Maria Theresa initiated a wave of so called Theresian reforms of Austria's administration and military, as well as ordering a review of her government's diplomatic policy. Her Chancellor Friedrich Wilhelm von Haugwitz oversaw a dramatic reform of the realm's systems of taxation, which funded a significant expansion of Austria's field armies. Field Marshal Leopold Joseph von Daun standardised the army's equipment and professionalised its training, drawing on the Prussian model. In 1746 Maria Theresa entered a defensive pact with Empress Elizabeth of Russia that aligned their two realms against Prussia. Beginning in 1753 Foreign Minister Wenzel Anton von Kaunitz pursued warmer relations with Austria's traditional rival, the Kingdom of France. In 1756 these efforts led Austria to abandon its alliance with Britain in favour of a new Franco Austrian alliance, while Prussia and Britain entered a defensive alliance by the Convention of Westminster, completing a diplomatic reordering of the European powers known as the Diplomatic Revolution.

Үшінші Силезия соғысы

Австрия, Франция және Ресей Пруссияға қарсы жаңа коалиция құрған кезде Фридрих Пруссияға 1757 жылдың басында шабуыл жасалатынына көз жеткізіп, тағы да бірінші соққы беруді жөн көрді. 1756 жылдың 29 тамызында ол көршілес Саксонияға басып кірді, осымен Үшінші Силезия соғысы басталды. Австрия мен Пруссияның одақтастары соғысқа қосылғанда, қақтығыс жылдам түрде кеңейіп, жалпы еуропалық Жеті жылдық соғысқа айналды. Пруссиялықтар 1756 жылдың соңында Саксонияны басып алды және 1757 жылдың басында Богемияда үлкен табыстарға жетіп, Прагаға қарай жылжу кезінде бірнеше шайқаста жеңіске жетті. Мамыр айында пруссиялық әскерлер Прага шайқасында австриялықтарды кері шегіндіріп, ауыр шығынға ұшырады, содан кейін қаланы қоршауға алды. Австрияның қарсы шабуылы 18 маусымда Колин шайқасында австриялықтардың маңызды жеңісімен аяқталды, бұл пруссиялықтарды Богемиядан толығымен ығыстырды. Осы уақытта шығыс және солтүстіктен Ресей және Швеция әскерлері Пруссия күштерін бөліп тастады. Шығыс Пруссиядағы орыс басқыншылары 30 тамызда Гросс-Ягерсдорф шайқасында жеңіске жетті, бірақ логистикалық проблемалардың жиі қайталануына байланысты стратегиялық табысқа жете алмады. 1757 жылдың соңында императорлық және француздық күштер Саксонияны батыстан қайтаруға тырысты, бірақ 5 қарашада Россбах шайқасында шешуші жеңіліске ұшырады. Бұл шайқас Пруссияның Саксонияны уақытша бақылауын қамтамасыз етті, ал жеңіліс француздардың Силезия соғысына одан әрі қатысуға деген ықыласын азайтты. Тағы бір австриялық әскер Силезияға шабуыл жасап, 5 желтоқсанда Лейтен шайқасында жеңілгенге дейін маңызды табыстарға жетті, содан кейін пруссиялықтар жеңілген австриялық әскерді Богемияға дейін қудырып, Силезияның басым бөлігін қайта бақылауға алды. Қыс мезгілінде пруссиялық-ганноверлік әскерлер бірнеше шабуылдар жасап, француздарды Вестфалиядан және Рейн артына ығыстырып, соғыс бойы Пруссияның батыс жағын қорғады. 1758 жылдың ортасында Пруссия Моравияға басып кірді, мамыр айының соңында Ольмюцті қоршауға алды. Қала жақсы қорғалған еді, ал маусымның соңында пруссиялықтардың азық-түлігі таусылды. 30 маусымда Домштадт шайқасында австриялықтар пруссиялықтардың маңызды жабдықтау колоннасын тоқтатты және жойды, ал басқыншылар қоршаудан бас тартып, Жоғарғы Силезияға шегінді. Ресей әскерлері Шығыс Пруссия арқылы Бранденбургке қауіп төндіріп, 25 тамызда Зорндорф шайқасында пруссиялықтармен шайқасып, қымбатқа түскен тең түсті. Саксонияға қарай жылжудағы австриялық әскер 14 қазанда Хоккирх шайқасында маңызды жеңіске жеткеніне қарамастан, көп ілгерілемеді. 1759 жылы Австрия мен Ресейдің шығыс Бранденбургке бірлескен шабуылы 12 тамыздағы Кунерсдорф шайқасында Пруссияның ауыр жеңілісіне әкелді, бірақ жеңімпаз одақтастар жеңілген пруссиялықтарды қумай, Пруссияның астанасы Берлинге басып кірмеді. Кунерсдорфтан кейін Фридрих соғысты толығымен жоғалтты деп ойлады, бірақ коалицияның ішкі қайшылықтары мен шешімсіз басшылығы Пруссияға екінші мүмкіндік берді, бұл оқиғаны Фридрих кейіннен «Бранденбург үйінің кереметі» деп атады. Келесі айларда австриялықтар Дрезденді және Саксонияның көп бөлігін қайта басып алды, Саксониядағы ұсақ-түйек шайқастар келесі жылға дейін жалғасты. 1760 жылы австриялықтар Төменгі Силезияға басып кірді, онда пруссиялық және австриялық әскерлер 15 тамыздағы Лиегниц шайқасына дейін біраз уақыт манөвр жасады. 1760 жылдың соңында орыстар мен австриялықтар қысқа уақытқа Берлинге басып кірді, ал 3 қарашада Пруссия мен Австрияның негізгі әскерлері Торгау шайқасында шайқасты, бұл екі тарап үшін де қымбатқа түскен пруссиялық жеңіс болды. 1761 жылы шаршаған пруссиялық және австриялық әскерлер аз әрекет етті, бірақ Ресей әскерлері Померания мен шығыс Бранденбургте алға жылды, келесі жылы соғыстың шешуші аяқталуымен қауіп төндірді. 1762 жылдың қаңтарында Елизавета қайтыс болғаннан кейін Австрия Ресей одақтасынан күтпеген жерден бас тартты. Оның орнына 5 мамырда Санкт-Петербург шарты бойынша Пруссиямен бейбітшілік орнатып, Берлин мен Помераниядан әскерін шақырған Пруссияның Петр III билік етті. Петр бірнеше ай ішінде биліктен құлатылып, өлтірілді, бірақ соған дейін соғыс Пруссияның пайдасына қайтадан бұрылды, ал Ресей жаулықты жаңартпады. Екі тарап та шаршауға жақын болды, ал Жеті жылдық соғысты аяқтау үшін бейбітшілік келіссөздері 1762 жылдың соңында басталды. Ақырында, келіссөзшілер Силезияның Пруссияның бақылауында қалуын растайтын, соғысқа дейінгі статус-квоға оралуға келісті, бұл 1763 жылдың ақпанындағы Губертусбург шартында бекітілді. Пруссия сонымен қатар Мария Терезаның ұлы, архиепископ Иосифтің қасиетті рим императоры болып сайлануын қолдауға міндеттенді.

As Austria, France and Russia formed a new anti Prussian coalition, Frederick became convinced that Prussia would be attacked in early 1757 and once again chose to strike first. On 29 August 1756 he preemptively invaded neighbouring Saxony, beginning the Third Silesian War. As Austria's and Prussia's allies joined the fighting, the conflict quickly widened into what became the pan European Seven Years' War. The Prussians occupied Saxony in late 1756 and made large advances in Bohemia in early 1757, winning a series of battles while advancing to Prague. In May Prussian forces drove back the Austrian defenders in the Battle of Prague, taking great losses, and then besieged the city. An Austrian counter attack culminated in the major Austrian victory at the Battle of Kolín on 18 June, which drove the Prussians out of Bohemia entirely. Meanwhile, Russian and Swedish invasions from the east and north divided Prussia's forces. The Russian invaders in East Prussia won the Battle of Gross Jägersdorf on 30 August, but they made little strategic progress due to recurring logistical problems. In late 1757 Imperial and French forces attempted to retake Saxony from the west, only to experience a decisive defeat in the Battle of Rossbach on 5November. This battle secured Prussia's control of Saxony for a time, and the defeat greatly reduced French willingness to contribute further to the Silesian War. Another Austrian army invaded Silesia, making significant progress until it was decisively defeated at the Battle of Leuthen on 5December, after which the Prussians pursued the defeated Austrian army back to Bohemia and recovered control of nearly all of Silesia. Over the winter a combined Prussian Hanoverian army launched a series of offensives that eventually drove the French out of Westphalia and across the Rhine, securing Prussia's western flank for the duration of the war. In mid 1758 Prussia invaded Moravia, besieging Olmütz in late May. The city was well defended, and by late June the Prussians' supplies were exhausted. Austrians intercepted and destroyed a major Prussian supply convoy on 30 June in the Battle of Domstadtl, and the invaders abandoned the siege, retreating into Upper Silesia. Russian forces advanced through East Prussia to threaten Brandenburg, fighting the Prussians to a costly draw on 25 August at the Battle of Zorndorf. An Austrian army advancing into Saxony made little progress, despite winning a substantial victory at the Battle of Hochkirch on 14 October. In 1759 a united Austrian and Russian advance into eastern Brandenburg culminated in a major Prussian defeat at the Battle of Kunersdorf on 12 August, but the victorious allies did not pursue the defeated Prussians or occupy the Prussian capital at Berlin. After Kunersdorf Frederick had briefly believed the war totally lost, but the coalition's internal conflicts and hesitant leadership gave Prussia a second chance, an event that Frederick later termed the "Miracle of the House of Brandenburg". The succeeding months saw the Austrians retake Dresden and most of Saxony, with intermittent skirmishing in Saxony continuing into the next year. In 1760 the Austrians advanced into Lower Silesia, where the Prussian and Austrian armies manoeuvred against each other for some time before engaging in the Battle of Liegnitz on 15 August; the battle ended in a solid Prussian victory, disrupting the Austrians' advance and restoring Prussian control of Lower Silesia. In late 1760 the Russians and Austrians briefly occupied Berlin, and on 3November the main Prussian and Austrian armies fought the Battle of Torgau, a narrow Prussian victory that proved costly for both sides. The year 1761 saw little activity by the exhausted Prussian and Austrian forces, but Russian forces made advances in Pomerania and eastern Brandenburg that threatened a decisive end to the war the following year. In January 1762, Austria was suddenly abandoned by its Russian ally upon the death of Empress Elizabeth. She was succeeded by the ardently pro Prussian Peter III of Russia, who immediately recalled his armies from Berlin and Pomerania and made peace with Prussia by the Treaty of Saint Petersburg on 5May. Peter was overthrown and assassinated within months, but by then the war had again shifted in Prussia's favour, and Russia did not resume hostilities. Both sides were nearing exhaustion, and peace talks to end the wider Seven Years' War began in late 1762. In the end, negotiators agreed again on a return to the status quo ante bellum, confirming Prussia's control of Silesia in the Treaty of Hubertusburg in February 1763. Prussia also committed to support the election of Maria Theresa's son, Archduke Joseph, as Holy Roman Emperor.

Нәтижелері

Силезия соғыстары Пруссияның Австрия жеңісімен аяқталды, бұл сол замандастарының арасында жалпы қабылданған және кейін тарихшылардың көпшілігімен қолдау тапқан пікір. Пруссия бұрыннан Габсбургтерге тиесілі болған аумақты басып алып, қорғады, ал екінші және үшінші соғыстардың нәтижелері осы мәнді фактіні бекітті. Бұл қақтығыстар сол кездегі еуропалық дипломатиялық жүйеде кең масштабты өзгерістерге әкеліп, Австрия мен Пруссия арасындағы қарсыластықты қалыптастырды, ол 1866 жылғы австрия-пруссия соғысынан кейін бір ғасыр бойы неміс саясатын анықтап келді.

Пруссия

Пруссияның Габсбург монархиясы үстінен күтпеген жеңісі оны Бавария және Саксония сияқты неміс бәсекелестерінен ерекшелеп, Пруссияның еуропалық ұлы держава мәртебесіне көтерілуін, сондай-ақ протестанттық Германияның басшы күші ретінде таныстырды. Патшалық Глатц және Силезияда жаңа территориялар мен шамамен миллион жаңа халықты алды, бұл Пруссия мемлекетіне мол еңбек ресурстарын және салықтарды әкелетін, тығыз заселенген және өнеркәсіптік дамыған аймақ болатын. Геостратегиялық тұрғыдан алғанда, Силезия Пруссияға Саксония және Австрияға қатысты қауіпті жағдай жасады, сонымен қатар Польшадан қоршауға қарсы берік қорғаныс ұсынды. Фридрихтің жеке беделі соғыстардағы жетістіктері арқасында зор өсті, оған «Ұлы Фридрих» деген атақ берілді. Оның Ресейдің (Елизаветаның қайтысынан кейін болған саясатының өзгеруі) және британдық қаржылық көмегіне деген қарыздары тез ұмытылды, ал оның белсенді басшылығы мен тактикалық шеберлігі туралы естеліктер жақсы насихатталды. Оның шағын патшалығы Габсбург монархиясын жеңіп, Австрия, Ұлыбритания, Саксония, Ресей, Швеция және Францияға қарсы жеңісін сақтап қалды, бұл замандас көрермендерге керемет көрінді. Көбінесе Пруссияның ұлылыққа көтерілуінің маңызды кезеңі ретінде бейнеленгенімен, соғыс патшалықтың экономикасы мен халқына ауыр зиян келтірді, ал Фридрихтің билігінің қалған бөлігі зақымды жөндеуге кетті. Халықты жоғалтуды азайту үшін король әкесінің католиктік мемлекеттерден протестанттарды Пруссияға қоныстандыру саясатын жалғастырды. Соғыстарды қаржыландыру үшін жүргізілген валютаның девальвациясы Пруссияда (және оккупацияланған Саксонияда) жылдам инфляцияға және экономикалық қиындықтарға әкелді. Соғыстан кейін мемлекет астық қоймаларының желісін және астық салығын азық-түлік бағасын тұрақтандыру және астық тапшылығын азайту үшін пайдалана бастады. Пруссия Силезия соғысының кедей және мүгедек ардагерлері үшін қарапайым әлеуметтік көмек жүйесін де құрды. Пруссияның қарулы күштері соғыста ауыр шығынға ұшырады, ал офицерлік құрамы күрт азайды. Хьюбертусбург шарттарына қол қойылғаннан кейін мемлекетте Фридрих билікке келген кездегідей армияны қайта құруға жеткілікті қаржысы да, еңбек ресурстары да болмады. Бавария мұрагерлік соғысында (1778–1779) пруссиялықтар Фридрихтің жеке басшылығымен күрескеніне қарамастан, нашар өнер көрсетті, ал пруссиялық армия 1792–1795 жылдары революциялық Францияға қарсы сәтті күреспеді. 1806 жылы пруссиялықтар Йена шайқасында Наполеонның Ұлы армиясынан ойсырап қалды; 1806–1807 жылдардағы апаттардың нәтижесінде болған реформалар сериясынан кейін ғана пруссиялық әскери күш қайтадан өсе бастады.

Prussia's unexpected victory over the Habsburg monarchy set it apart from German rivals such as Bavaria and Saxony, marking Prussia's rise to the status of a European great power, as well as the leading power of Protestant Germany. The kingdom had gained some of new territory and around a million new subjects in Glatz and Silesia, a populous and densely industrialised region that would contribute substantial manpower and taxes to the Prussian state. Geostrategically, Silesia also gave Prussia a threatening position with respect to Saxony and Austria and a strong defence against encirclement by Poland. Frederick's personal reputation was enormously enhanced by his successes in the wars, winning him the epithet "Frederick the Great". His debts to fortune (Russia's about face after Elizabeth's death) and to British financial support were soon forgotten, while the memories of his energetic leadership and tactical genius were strenuously promoted. His small kingdom had defeated the Habsburg monarchy and defended its prize against Austria, Britain, Saxony, Russia, Sweden, and France, an accomplishment that appeared miraculous to contemporary observers. Though sometimes depicted as a key moment in Prussia's rise to greatness, the wars nonetheless left the kingdom's economy and population devastated, and much of the remainder of Frederick's reign was spent repairing the damage. To mitigate population losses, the King continued his father's policy of encouraging Protestant refugees from Catholic realms to resettle in Prussia. The repeated currency devaluations imposed to finance the conflicts led to rapid inflation and great economic disruption in Prussia (and in occupied Saxony). After the wars the state began using its network of military grain depots and the excise on grain to stabilise food prices and alleviate grain shortages. Prussia also established a rudimentary social welfare system for impoverished and disabled veterans of the Silesian Wars. Prussia's armed forces experienced heavy casualties in the wars, and the officer corps was severely depleted. After the peace of Hubertusburg the state had neither the money nor the manpower to rebuild the army to what it had been at Frederick's accession. In the succeeding War of the Bavarian Succession (1778–1779) the Prussians fought poorly, despite again being personally led by Frederick, and the Prussian army did not fare well against revolutionary France in 1792–1795. In 1806 the Prussians were shattered by Napoleon's Grande Armée at the Battle of Jena; only after a series of reforms motivated by the disasters of 1806–1807 did Prussian military power again begin to grow.

Австрия

Силезия соғыстарының жеңілістері Габсбург монархиясын ең бай провинциясынан айырды, ал кіші неміс князіне бас ию Габсбургтер әулетінің беделін күрт төмендетті. Пруссияның бірінші дәрежелі держава ретінде бекітілуі және оның патшасы мен әскерінің ықпалының артуы Австрияның Германиядағы гегемониясына ұзақ мерзімді қауіп тудырды. Дегенмен, Мария Тереза Пруссияның күйеуі мен ұлының императорлық сайлауларына қолдау көрсету арқылы өзінің әулетінің Киелі Рим империясындағы номиналды басымдығын сақтап қалды, бірақ бұл оның үміттенгенінен әлдеқайда аз болды. Бірінші екі Силезия соғысында сырттай нашар көрінген жаудан жеңілу Габсбург монархиясы ішінде өзгерістерге күшті түрткі болды, нәтижесінде Терезия реформаларының бірінші толқыны жүзеге асты: Габсбург әкімшілігі мен әскерінің кең ауқымды қайта құрылуы және «Дипломатиялық революция» арқылы Габсбургтердің сыртқы саясатының толыққанды өзгертілуі. Үшінші Силезия соғысының қайтадан сәтсіз аяқталуынан кейін Терезия реформаларының екінші толқыны басталды. 1761 жылы Габсбург монархиясы жаңадан құрылған орталықтандырылған әкімшілік және саясатты қалыптастыру органдарын енгізді, бұл жиі хаостық болатын басқару процесін оңайлатты. 1760 және 1770 жылдары салық жинауды жақсартуға күш салынып, әсіресе Милан герцогтігінде және Австриялық Нидерландыда мемлекеттік кірістердің айтарлықтай өсуіне әкелді. 1766 жылы патшалық алғашқы жалпы заң кодексін – «Кодекс Терезианды» жариялады, мақсаты мемлекеттің заң жүйесін біріктіру болды. Шаруалардың мемлекеттік салық базасына үлес қосу мүмкіндігін арттыру мақсатында Мария Тереза 1771 және 1778 жылдар аралығында неміс және богемиялық жерлерінде мәжбүрлі шаруа еңбегін шектеуші «Робот патенттері» сериясын шығарды, ал оның ұлы бұл процесті өзінің құлдық патентімен одан әрі дамытатын болды. Мемлекет сондай-ақ міндетті бастауыш білім беруді енгізіп, зайырлы мемлекеттік мектептер жүйесін құрды. Осы қадамдардан бастап, келесі жарты ғасыр бойы Габсбург монархиясын жаңғыртуға бағытталған кең ауқымды күш-жігер Австрияның жеңілістерінен туындады және 1780 жылдардағы Жозефинизмге жетті.

The defeats of the Silesian Wars cost the Habsburg monarchy its wealthiest province, and capitulating to a lesser German prince significantly dented the House of Habsburg's prestige. Prussia's confirmation as a first rate power and the enhanced prestige of its king and army were long term threats to Austria's hegemony in Germany. Still, by winning Prussia's support for the Imperial elections of her husband and son, Maria Theresa ensured the continuation of her family's titular pre eminence in the Holy Roman Empire, though this was far less than she had hoped for. Defeat in the first two Silesian Wars at the hands of an enemy so apparently inferior created a strong impetus for change within the Habsburg monarchy, resulting in the first wave of Theresian reforms: a broad restructuring of the Habsburg administration and military, and a total realignment of Habsburg foreign policy through the "Diplomatic Revolution". After the renewed disappointment of the Third Silesian War, a second wave of Theresian reforms ensued. In 1761 the Habsburg monarchy implemented newly centralised administrative and policymaking bodies to streamline what had often been a chaotic executive process. The 1760s and 1770s saw vigorous efforts to improve tax collection, particularly in the Duchy of Milan and the Austrian Netherlands, which led to significant increases in state revenues. In 1766 the crown promulgated its first common code of laws, the Codex Theresianus, in an effort to unify the realm's legal systems. Aiming to increase the peasantry's ability to contribute to the state's tax base, Maria Theresa issued a series of Robot Patents between 1771 and 1778 restricting forced peasant labour in her German and Bohemian lands, and her son would carry the process further with his Serfdom Patent. The state also implemented compulsory primary education and established a system of secular public schools. Beginning with these steps, wide ranging efforts to modernise the Habsburg monarchy over the next half century grew out of Austria's defeats, culminating in the Josephinism of the 1780s.