Сін Шари Ишкун: Ассирияның соңғы патшаларының бірі

Кіріспе

Ассирия патшасы (б.з.д. 612 жылы қайтыс болды)

Сін шар Ишкун (неоассириялық клинопись: немесе , «Сін патшаны орнатты» деген мағынаны білдіреді) – Ассирияның соңғы патшасы, 627 жылы бауыры және алдыңғысы Ашшур этил иланидің өлімінен бастап, 612 жылы Ниневи құлағанда қайтыс болғанға дейін билік етті. Бауырының орнын белгісіз, бірақ қақтығыссыз жағдайларда иеленген Сін шар Ишкун, бауырының бас генералдарының бірі Сін шуму лиширдің бүлігіне тап болды, ол тақты өзіне тартып алуға тырысты. Сін шуму лишир салыстырмалы түрде тез жеңілгенімен, оның бүлігінен туындаған тұрақсыздық, оңтүстіктегі Вавилониядағы үзіліспен (Сін шар Ишкун да, Сін шуму лишир де өздерін Вавилон патшалары деп ресми түрде жарияламаған) бірігіп, Набополассардың көтеріліп, Вавилонияда билікті қолға алуына мүмкіндік берді. Сін шар Ишкунның бірнеше жыл бойы қайталап жасаған әрекеттеріне қарамастан, Набополассарды жеңе алмауы, оған билікті консолидациялап, Жаңа Вавилон империясын құруға мүмкіндік берді, бұл Ассирия билігінің бір ғасырдан астам уақытынан кейін Вавилонның тәуелсіздігін қалпына келтірді. Жаңа Вавилон империясы және Сиаксар басқаратын жаңадан құрылған Мидия империясы Ассирияның орталық аймақтарына басып кірді. 614 жылы мидиялықтар Ассирия империясының діни және рәсімдік орталығы Ассурды басып алып, тонады. 612 жылы олардың біріккен әскерлері Ассирия астанасы Ниневияға шабуыл жасап, оны қатыгездікпен тонады және қиратты. Сін шар Ишкунның тағдыры белгісіз, бірақ ол астанасын қорғау кезінде қаза тапқан деп есептеледі. Оның орнын, мүмкін оның ұлы Ашшур убалит II бағындырды, ол Ассирия әскерінің қалдықтарын Харран қаласында жинады. Ассирияның апатты құлауына қарамастан, Сін шар Ишкунның патшалық кезеңінде оның сәтті әскери патшаларынан кем емес екенін көрсететін ештеңе жоқ. Ол өзінің ізашарлары сияқты тактиканы қолданды және күштерін рационалды және стратегиялық тұрғыдан пайдаланғандай көрінеді, дәстүрлі Ассирия соғысымен толық үйлесімде күресті. Ассирияның құлауына себеп болғаны, бес жүз жылдан бері басып алынбаған Ассирияның орталық аймағын қорғауға тиімді жоспардың болмауы және жай ғана бағындырудың орнына Ассирияны толығымен жоюға ниеттенген жаумен бетпе-бет келу болуы мүмкін.

Sîn šar iškun (Neo Assyrian cuneiform: or , meaning "Sîn has established the king") was the penultimate king of Assyria, reigning from the death of his brother and predecessor Aššur etil ilāni in 627 BC to his own death at the Fall of Nineveh in 612 BC. Succeeding his brother in uncertain, but not necessarily violent circumstances, Sîn šar iškun was immediately faced by the revolt of one of his brother's chief generals, Sîn šumu līšir, who attempted to usurp the throne for himself. Though Sîn šumu līšir was defeated relatively quickly, the instability caused by his revolt, combined with an ongoing interregnum in Babylonia in the south (neither Sîn šar iškun nor Sîn šumu līšir had formally proclaimed themselves as kings of Babylon) might be what made it possible for Nabopolassar, a southerner of unclear origin, to rise up and seize power in Babylonia. Sîn šar iškun's inability to defeat Nabopolassar, despite repeated attempts over the course of several years, allowed Nabopolassar to consolidate power and form the Neo Babylonian Empire, restoring Babylonian independence after more than a century of Assyrian rule. The Neo Babylonian Empire, and the newly formed Median Empire under Cyaxares, then invaded the Assyrian heartland. In 614 BC, the Medes captured and sacked Assur, the ceremonial and religious heart of the Assyrian Empire, and in 612 BC their combined armies attacked, brutally sacked, and razed Nineveh, the Assyrian capital. Sîn šar iškun's fate is unknown but it is assumed that he died in the defense of his capital. He was succeeded as king only by Aššur uballiṭ II, possibly his son, who rallied what remained of the Assyrian army at the city of Harran. Despite the catastrophic fall of Assyria during his time as king, there is nothing to suggest that Sîn šar iškun was any less competent than his successful warrior king predecessors. He employed the same tactics as his predecessors and appears to have utilized his forces rationally and strategically, fighting entirely in line with traditional Assyrian warfare. What doomed Assyria might instead have been the lack of an effective defensive plan for the Assyrian heartland, which had not been invaded in five hundred years, combined with having to face an enemy which aimed to outright destroy Assyria rather than simply conquer it.

Хронологиясы

Ассирияның күйреуінің салдарынан, Ашурбанипалдың өліміне дейінгі бірнеше жыл және б.з.д. 612 жылы Ниневидің құлауы арасындағы кезең, сақталған деректердің жетіспеушілігінен зардап шегеді. Ашурбанипалдың жылнамалары, оның билігінің негізгі көздері, б.з.д. 636 жылдан аспайды. Ашурбанипалдың соңғы жылы б.з.д. 627 жыл деп жиі айтылғанымен, бұл Жаңа Вавилон патшасы Набонидтің анасының шамамен бір ғасырдан кейін Харранда жасаған жазуына сәйкес келеді. Ашурбанипалдың тірі және патшалық құрғандығының соңғы куәсі – б.з.д. 631 жылы Ниппур қаласында жасалған шарт. Оның ізбасарларының билік мерзімінің анықталған ұзақтығын сәйкестендіру үшін көптеген ғалымдар Ашурбанипалдың б.з.д. 631 жылы қайтыс болғанына, тақтан бас тарғанына немесе қуылғанына келіседі. Осы үш мүмкіндіктің ішінде б.з.д. 631 жылы қайтыс болғаны ең қабылданған нұсқа. Егер Ашурбанипалдың билігі б.з.д. 627 жылы аяқталған болса, оның ізбасарлары Ашшур этил илани мен Син шар ишкунның Вавилондағы жазулары бірнеше жылға созылған болар еді, бірақ б.з.д. 626 жылы қала Жаңа Вавилон патшасы Набополассар басып алғаннан кейін, ол ешқашан Ассирияның қолына қайта қоймады. Ашурбанипал өзінің ізбасарын б.з.д. 660 жылы, мұрагер ханзадаға (вероятно, Ашшур этил илани) қатысты құжаттар жазылған кезде тағайындаған. Ол билігінің басында кем дегенде бір ұлдың, мүмкін екі ұлдың әкесі болған. Бұл ерте ұлдары, әрине, Ашшур этил илани және Син шар ишкун болды. Ашшур этил илани б.з.д. 631 жылы Ашурбанипалдан кейін патшалыққа отырды және б.з.д. 627 жылы қайтыс болғанға дейін билік етті. Син шар ишкун Ашшур этил иланимен тақ үшін күрескен деген болжам жиі айтылады, бірақ оны қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. Син шар ишкун кейде тарихи және қате түрде Есархаддон II деп аталды, бұл Син шар ишкунның әкесі Есархаддонның қызы Шеруа Этират жазған хаттан туындаған қателік. Патшалық отбасының тарихы және қарым-қатынастары нақты болмағандықтан, Шеруа Этираттың әйгілі Есархаддонға сілтеме жасауы мүмкін емес деп саналды. Ассириологтар 19 ғасырдың соңынан бері Есархаддон II патша болған деген идеядан бас тарды, бірақ бұл есім кейде Син шар ишкунның синонимі ретінде қолданылады.

As a consequence of Assyria's violent downfall, the period from a few years before the death of Ashurbanipal to the Fall of Nineveh in 612 BC suffers from a distinct lack of surviving sources. The annals of Ashurbanipal, the primary sources for his reign, go no further than 636 BC. Although Ashurbanipal's final year is often repeated as 627 BC, this follows an inscription at Harran made by the mother of the Neo Babylonian king Nabonidus nearly a century later. The final contemporary evidence for Ashurbanipal being alive and reigning as king is a contract from the city of Nippur made in 631 BC. To get the attested lengths of the reigns of his successors to match, most scholars agree that Ashurbanipal either died, abdicated or was deposed in 631 BC. Of the three options, a death in 631 BC is the most accepted. If Ashurbanipal's reign would have ended in 627 BC, the inscriptions of his successors Aššur etil ilāni and Sîn šar iškun in Babylon, covering several years, would have been impossible since the city was seized by the Neo Babylonian king Nabopolassar in 626 BC to never again fall into Assyrian hands. Ashurbanipal had named his successor as early as 660 BC, when documents referencing a crown prince (probably Aššur etil ilāni) were written. He had been the father of at least one son, and probably two, early on in his reign. These early sons were likely Aššur etil ilāni and Sîn šar iškun. Aššur etil ilāni succeeded Ashurbanipal as king in 631 BC and ruled until his own death in 627 BC. It is frequently assumed, without any supporting evidence, that Sîn šar iškun fought with Aššur etil ilāni for the throne. Sîn šar iškun has sometimes historically and erroneously been known as Esarhaddon II after a letter written by Šērūʾa ēṭirat, a daughter of Sîn šar iškun's grandfather Esarhaddon. The chronology and relations of the royal family were uncertain and Šērūʾa ēṭirat was believed to have been too young to refer to the famous Esarhaddon. The idea of a separate Esarhaddon II as king has been abandoned by Assyriologists since the late 19th century, but the name sometimes appears as a synonym of Sîn šar iškun.

Ассирия мен Бабыл

VII ғасырдың ортасында Жаңа Ассирия империясы бүкіл Таяу Шығысты биледі. Күшті армиясы мен күрделі басқару жүйесінің арқасында ассириялықтар әлем тарихында бұрын-соңды болмаған, ең жақсы ұйымдастырылған және ең ірі империяны құрды. Оңтүстіктегі Вавилония да бір кезде қуатты патшалық болғанмен, ішкі тартыстар мен тиімді армияның болмауы салдарынан солтүстік көршісінен әлсіз болды. Вавилон халқы түрлі этникалық топтарға бөлінген, олардың мүдделері мен идеалдары әртүрлі болды. Киш, Ур, Урук, Борсиппа, Ниппур және Бабыл сияқты қалалардың көп бөлігін ежелгі вавилондықтар билесе де, оңтүстік жерлердің басым бөлігін бір-бірімен дауласып жүрген халдей тайпаларының басшылары биледі. Арамалықтар беделді елдердің шетінде тұрып, айналасындағы аймақтарды тонаумен танымал болды. Осы үш топтың арасындағы қақтығыстар Вавилонияны ассириялықтардың жорықтары үшін тартымды нысанаға айналдырды. Екі патшалық б.з.б. 14 ғасырда Орта Ассирия империясының құрылуынан бері бәсекелесіп келді, ал б.з.б. 8 ғасырда ассириялықтар үнемі басымдыққа ие болды. Вавилонияның ішкі және сыртқы әлсіздігі 729 ж.б.з. Ассирия патшасы Тиглат Пилесер III-нің оны жаулап алуына әкелді. Ассирия империясының кеңеюі кезінде ассириялықтар көршілес патшалықтарды жаулап алды, оларды Ассирия провинцияларына айналдырды немесе олардың тәуелді мемлекеттеріне айналдырды. Ассириялықтар Вавилонияның ұзақ тарихы мен мәдениетін құрметтегендіктен, оны толыққанды патшалық ретінде сақтап қалды, оны тағайындалған патша немесе Ассирия патшасы жеке басқаруы мүмкін болды. Ассирия мен Вавилония арасындағы қарым-қатынас кейінгі ғасырлардағы Грекия мен Рим арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас болды; Ассирия мәдениетінің, мәтіндерінің және дәстүрлерінің көп бөлігі оңтүстіктен алынған. Ассирия мен Вавилонияның да бір тілі болды (аккад тілі). Ассирия мен Вавилония арасындағы қарым-қатынас эмоционалды болды; Жаңа Ассирия жазбалары екі елді жыныстық тұрғыдан бейнелейді, Ассирияны метафоралық «ер», ал Вавилонияны «әйел» деп атайды. Ассирия тарихын зерттеуші Экарт Фрамның айтуынша: «Ассириялықтар Вавилонияны жақсы көретін, бірақ сонымен бірге оны бағындыруды қалаған». Вавилония өркениеттің бастауы ретінде құрметке ие болғанымен, ол саяси мәселелерде бейтарап болуы күтілді, бірақ Ассирияның «вавилондық әйелі» осы талапты үнемі орындамайтын. Ассириялықтар б.з.б. VIII-VII ғасырларда вавилондық халқын бағындыру үшін түрлі стратегияларды қолданды: соғыс арқылы күшпен бағындырудан бастап, Ассирия патшасының немесе оның өкілінің (кейде ұлы немесе бауыры сияқты туысының) тікелей басқаруына дейін. Вавилон қалалық халқын бағындыруда белгілі бір табысқа жеткенімен, арамалықтар мен халдейлер әлі де сенімсіздік танытып, мүмкіндік туған сайын үнемі көтеріліс көтерді. Аймақты бақылауға жұмсалған зор күш-жігерге қарамастан, Вавилония экономикалық және стратегиялық тұрғыдан тым маңызды болды, сондықтан оның бөлінуіне жол беруге болмады, бірақ ассириялықтар не істесе де, көтеріліс пен азаматтық соғыс сөзсіз болатын. Ассирияның Вавилонияны ұзақ уақыт бойы бақылауы мүмкін емес екенін қазіргі зерттеушілер «Вавилон мәселесі» деп атады.

In the middle of the seventh century BC, the Neo Assyrian Empire ruled the entire Near East. Due to their powerful standing army and their sophisticated administration, the Assyrians had managed to create the best organized and largest empire that the world had yet seen. Though Babylonia in the south had also once been a large kingdom, it had typically been weaker than its northern neighbor due to internal divisions and the lack of a well organized army. The population of Babylonia was divided into various ethnic groups with different priorities and ideals. Though old native Babylonians ruled most of the cities, such as Kish, Ur, Uruk, Borsippa, Nippur, and Babylon itself, the Chaldean tribes, led by chieftains who often squabbled with each other, dominated most of the southernmost land. The Arameans lived on the fringes of settled land and were notorious for plundering surrounding territories. Because of the infighting of these three major groups, Babylonia often represented an appealing target for Assyrian campaigns. The two kingdoms had competed since the rise of the Middle Assyrian Empire in the 14th century BC, and in the 8th century BC, the Assyrians consistently gained the upper hand. Babylon's internal and external weakness led to its conquest by the Assyrian king Tiglath Pileser III in 729 BC. During the expansion of Assyria into a major empire, the Assyrians had conquered various neighboring kingdoms, either annexing them as Assyrian provinces or turning them into vassal states. Because the Assyrians venerated the long history and culture of Babylon, it was preserved as a full kingdom, either ruled by an appointed client king, or by the Assyrian king in a personal union. The relationship between Assyria and Babylonia was similar to the relationship between Greece and Rome in later centuries; much of Assyria's culture, texts and traditions had been imported from the south. Assyria and Babylonia also shared the same language (Akkadian). The relationship between Assyria and Babylon was emotional in a sense; Neo Assyrian inscriptions implicitly gender the two countries, calling Assyria the metaphorical "husband" and Babylon its "wife". In the words of the Assyriologist Eckart Frahm, "the Assyrians were in love with Babylon, but also wished to dominate her". Though Babylon was respected as the well spring of civilization, it was expected to remain passive in political matters, something that Assyria's "Babylonian bride" repeatedly refused to be. The Assyrians attempted various strategies to appease their Babylonian subjects throughout the eighth and seventh centuries BC; ranging from violent subjugation through war to direct rule either by the Assyrian king or by a representative (sometimes a relative such as a son or brother). Though there was some success in pacifying the urban population of Babylonians, the Arameans and Chaldeans remained unconvinced and repeatedly rebelled whenever they saw an opportunity. Despite the enormous effort spent in keeping the region, Babylonia was seen as too important economically and strategically to allow to secede, but no matter what the Assyrians attempted, rebellion and civil war was the inevitable result each time. Prolonged Assyrian control of Babylonia proved so impossible that modern researchers have dubbed it the "Babylonian problem".

Син-шуму-лиширдің тағына көтерілуі және көтерілісі

627 жылдың ортасында Ашурбанипалдың ұлы және мұрагері Ашшур этил илани қайтыс болды, осының нәтижесінде Ашшур этил иланидің інісі Син шар ишкун Ассирия тағына отырды. Бірнеше тарихшылар пікір білдіргенмен, Ашшур этил иланидің інісі тарапынан жасалған төңкеріс арқылы тақтан түсірілгенін дәлелдейтін ешқандай мәлімет жоқ. Син шар ишкунның жазуларында ол құдайлардың қалауымен, өзімен тең болған (яғни, бауырларының) арасынан патшалыққа таңдалғаны айтылған. Ашшур этил илани қайтыс болған шамамен сол уақытта Бабылдың қарастырылған патшасы Кандалану да дүниеден өтті, бұл Син шар ишкунның Бабылға да билік етуіне әкелді, бұл оның Ниппур, Урук, Сиппар және Бабыл сияқты оңтүстік қалаларындағы жазуларымен расталған. Син шар ишкунның Бабыл билігі ұзаққа созылмады, ол таққа отырғаннан кейін дер кезінде генерал Син шуму лишир көтеріліс жасады. Син шуму лишир Ашшур этил илани билігі тұсында Ассириядағы маңызды тұлға болды, бірнеше көтерілістерді басып таратты және мүмкін, елдің басшысы болды. Жаңа патшаның пайда болуы оның қызметін қауіпке тікелей ұшыратуы мүмкін, сондықтан ол көтеріліс жасап, билікті өзіне қаратуға тырысты. Син шуму лишир евнух болды және Ассирия тағына таласқан жалғыз евнух. Әдетте саяси амбициясы жоқ деп сенім артатын евнухтың мұндай әрекеті Син шуму лиширдің әрекетінен бұрын ешқашан ойға келмеген. Син шуму лишир Солтүстік Вавилониядағы Ниппур және Бабыл сияқты бірнеше қалаларды жаулап алып, Син шар ишкун оны жеңгенге дейін үш ай билік жүргізді. Олардың екеуі де сол жерде билік жүргізгенімен, Син шар ишкун мен Син шуму лиширдің «Бабыл патшасы» атағын алғандығы (немесе тек «Ассирия патшасы» атағын қолданғандығы) белгісіз, яғни Вавилонияда белгілі бір кезеңде билік үзілген болуы мүмкін. Қазіргі заманғы тарихшылар әдетте Бабыл патшаларының тізіміне Син шуму лишир мен Син шар ишкунның екеуін де, сондай-ақ кейбір ежелгі Бабыл патшаларының тізімдерін де қосады.

In the middle of 627 BC, Ashurbanipal's son and successor Aššur etil ilāni died, leading to Aššur etil ilāni's brother Sîn šar iškun ascending to the Assyrian throne. Although it has been suggested by several historians, there is no evidence to prove the idea that Aššur etil ilāni was deposed in a coup by his brother. Sîn šar iškun's inscriptions state that he was selected for the kingship from among several of "his equals" (i. e., his brothers) by the gods. Also dying at roughly the same time as Aššur etil ilāni was the vassal king of Babylon, Kandalanu, which led to Sîn šar iškun also becoming the ruler of Babylon, as proven by inscriptions by him in southern cities such as Nippur, Uruk, Sippar and Babylon itself. Sîn šar iškun's rule of Babylon did not last long, and almost immediately in the wake of him coming to the throne, the general Sîn šumu līšir rebelled. Sîn šumu līšir had been a key figure in Assyria during Aššur etil ilāni's reign, putting down several revolts and possibly being the leader of the country. The rise of another king might have endangered his position and as such led him to revolt and attempt to seize power for himself. Sîn šumu līšir was a eunuch and the only eunuch to claim the throne of Assyria. The possibility that a eunuch, normally trusted due to their perceived lack of political ambition, would do so had never been entertained prior to Sîn šumu līšir's attempt. Sîn šumu līšir successfully seized control of some cities in northern Babylonia, including Nippur and Babylon itself and would rule there for three months before Sîn šar iškun defeated him. Though both of them exercised control there, it is unclear if Sîn šar iškun and Sîn šumu līšir actually claimed the title "king of Babylon" (or only used "king of Assyria"), meaning that Babylonia could have experienced an interregnum of sorts. Modern historians typically include both Sîn šumu līšir and Sîn šar iškun in lists of Babylonian kings, as did some ancient Babylonian king lists.

Набополасардың қол астында Бабылдың өрлеуі

Сін шуму лиширдің көтерілісінен кейін бірнеше ай өткен соң, Бабылда тағы бір көтеріліс басталды. Набополасар деп аталатын шенеунік немесе генерал, бұрынғы көтеріліс пен оңтүстіктегі саяси тұрақсыздықтан пайдаланып, Ниппур мен Вавилонға шабуыл жасады. Набополасардың әскерлері қалаларды Сін-шар-ишкун қалдырған гарнизоннан басып алды, бірақ ассириялықтар жылдам жауап берді. 626 жылдың қазан айында ассириялық әскер Ниппурды қайтарып алды және Набополасарды Урук қаласында қоршап алды. Ассирияның Бабылды қайтадан басып алуға жасаған бір мезгілдегі әрекеті, қалаға қарсы соңғы әрекеті, Набополасардың гарнизонымен тойтарылды және Урукқа жасалған шабуыл да сәтсіз аяқталды. Ассирияның сәтсіз қарсы шабуылынан кейін Набополасар 626 жылдың 22/23 қарашасында ресми түрде Вавилонның патшасы болып жарияланды, Вавилонияны тәуелсіз мемлекет ретінде қайта орнатты. 625–623 жылдары Сін-шар-ишкунның әскерлері Солтүстік Вавилонияда Набополасарды жеңуге тағы да тырысты. Бастапқыда бұл науқандар сәтті болды: 625 жылы ассириялықтар Сиппар қаласын басып алды, ал Набополасардың Ниппурды қайтарып алу әрекеті сәтсіз аяқталды. Осы қауіпті сезінген Сін-шар-ишкун 623 жылы Урукты қайта басып алу үшін үлкен қарсы шабуылға шықты. 622 жылы империяның батыс провинцияларында ассириялық генерал бастаған тағы бір көтеріліс болмаса, Сін-шар-ишкун ақыры жеңіске жетер еді. Аты белгісіз генерал, Сін-шар-ишкун мен ассириялық әскердің болмауынан пайдаланып, Ниневияға аттанды, асыққан түрде ұйымдастырылған әскермен кездесті, ол қарсылықсыз берілді және ассириялық тақты басып алды. Әскердің берілуі, узурпатордың ассириялық, тіпті патшалық әулеттен шыққан немесе король ретінде қабылданатын адам болғанын көрсетеді. Бұл жағдайдан алаңдаған Сін-шар-ишкун Бабылға жасаған жорығын тоқтатты. Ол жүз күндік азаматтық соғыстан кейін узурпаторды жеңгенімен, ассириялық әскердің болмауы бабылдықтардың Вавилониядағы соңғы ассириялық бекіністерін 622–620 жылдары басып алуына мүмкіндік берді. Бабылдықтар Урукты қоршауға алу 622 жылдың қазан айында басталды, және ежелгі қаланың бақылауы Ассирия мен Вавилон арасында ауысқанмен, 620 жылы ол Набополасардың қолына көшті. Ниппур да 620 жылы басып алынды, және Набополасар ассириялықтарды Вавилониядан ығыстырды. Ол ассириялық әскерді сәтті ығыстырғанмен, 617 жылға қарай кейбір вавилондық қалаларда, мысалы, Ур мен Ниппурда әлі де ассириялық фракциялар болды, бұл Набополасардың оңтүстіктегі билігін толық бекітуді баяулатты. Бабылдағы соңғы қақтығыстардың салдарынан кейбір жерлерде жағдай соншалықты қиын болды, ата-аналар балаларын құлдыққа сатуға мәжбүр болды, оларды аштықтан қорғау үшін.

Some months after Sîn šumu līšir's revolt, another revolt began in Babylon. An official or general called Nabopolassar, possibly using the political instability caused by the previous revolt and the ongoing interregnum in the south, assaulted both Nippur and Babylon. Nabopolassar's armies took the cities from the garrisons left there by Sîn šar iškun but the Assyrian response was swift and in October of 626 BC, the Assyrian army recaptured Nippur and besieged Nabopolassar at Uruk. A simultaneous Assyrian attempt at recapturing Babylon itself, the last Assyrian action against the city, was repulsed by Nabopolassar's garrison and the attack at Uruk also failed. In the aftermath of the failed Assyrian counterattack, Nabopolassar was formally crowned king of Babylon on November 22/23 626 BC, restoring Babylonia as an independent kingdom. In 625–623 BC, Sîn šar iškun's forces again attempted to defeat Nabopolassar, campaigning in northern Babylonia. Initially, these campaigns were successful; in 625 BC the Assyrians took the city of Sippar and Nabopolassar's attempted reconquest of Nippur failed. Another of Assyria's vassals, Elam, also stopped paying tribute to Assyria during this time and several Babylonian cities, such as Der, revolted and joined Nabopolassar. Realizing the threat this posed, Sîn šar iškun led a massive counterattack himself which saw the successful recapture of Uruk in 623 BC. Sîn šar iškun might have ultimately been victorious had it not been for another revolt, led by an Assyrian general in the empire's western provinces in 622 BC. This general, whose name remains unknown, took advantage of the absence of Sîn šar iškun and the Assyrian army to march on Nineveh, met a hastily organized army which surrendered without fighting and successfully seized the Assyrian throne. The surrender of the army indicates that the usurper was an Assyrian and possibly even a member of the royal family, or at least a person that would be acceptable as king. Understandably alarmed by this development, Sîn šar iškun abandoned his Babylonian campaign and though he successfully defeated the usurper after a hundred days of civil war, the absence of the Assyrian army saw the Babylonians conquer the last remaining Assyrian outposts in Babylonia in 622–620 BC. The Babylonian siege of Uruk had begun by October 622 BC and though control of the ancient city would shift between Assyria and Babylon, it was firmly in Nabopolassar's hands by 620 BC. Nippur was also conquered in 620 BC and Nabopolassar pushed the Assyrians out of Babylonia. Though he had successfully driven out the Assyrian army, pro Assyrian factions still existed in some Babylonian cities, for instance Ur and Nippur, by 617 BC, making Nabopolassar's full consolidation of control in the south slow. The fighting in Babylonia in the last stages of the localized conflict turned conditions so desperate in some places that parents sold their children into slavery to avoid them starving to death.

Ассириядағы шайқастар

Ассирия билігінің Вавилонияда аяқталуы сол кезде ассириялықтар үшін маңызды оқиға болып саналмаған болуы мүмкін. Барлық шайқастар Вавилонияда болды және нәтижесі әлі шешілмеген еді, бұл Жаңа Ассирия кезеңіндегі бұрынғы ассирия-вавилон қақтығыстарының мәнді ерекшелігі еді. Бұрынғы көтерілістерде вавилондықтар кейде уақытша басымдыққа ие болған, сондықтан Набополассардың табысы уақытша қиындықтан артық емес деп ойлауға негіз болды. Б.з.д. 616 жылы Набополасар алғаш рет Ассирия аумағына еніп, әскерін қазіргі Сирия жерлері арқылы Евфрат өзені бойымен жетектеді. Ол ассириялықтардың Хиндану қаласын басып алып, Балық өзеніне жетіп, Габлину қаласының жанында ассириялық әскерді жеңді. Набополасар содан кейін солтүстіске қарай жылжып, Хабур өзеніне жетті. Ассириялықтар жағдайдың қүрделі екенін түсініп, қауіпке қарсы тұру үшін жылдам қайта топтасты. Ассирияның одақтасы, Мысыр перғауыны Псамтик I, жағдайдың қиын екенін сезіп, Син-шар-ишкунға көмекке әскерін жіберді. Псамтик соңғы жылдары Леванттың кішкентай қала-мемлекеттеріне үстемдік орнату үшін күш салған еді және Ассирияның өзінің империясы мен шығыстағы вавилондықтар мен мидиялықтар арасындағы буферлік мемлекет ретінде сақталуы оның мүддесіне жататын. 616 жылдың қазанында Габлину қаласын басып алу үшін бірлескен египеттік-ассириялық әскери науқан жүргізілді, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Содан кейін египеттік одақтастар Евфраттың батысында қалды және тек шектеулі көмек көрсетті. Ассириялықтар да, вавилондықтар да шегінді, бірақ вавилондықтар Хиндануды өз бақылауында ұстап, орта Евфратты бақылады, бұл маңызды стратегиялық жеңіс болды және Набополассардың Вавилонияға ассириялық шабуылдың алдын алу жоспарының бірінші қадамы еді. Набополасардың ассириялықтармен бір уақытта шегінуі вавилондықтардың әлі толыққанды Ассирияға шабуыл жасауға дайын болмағанын және олардың жоспарларында Ассирияны жаулап алу емес, тек Вавилонның тәуелсіздігін қамтамасыз ету мақсаты болғанын көрсетеді. Б.з.д. 615 жылдың наурызында Набополасар Тигр өзенінің жағасында ассириялық әскерді күйрете жеңіліске ұшыратып, оларды Кіші Забқа дейін ығыстырды. Бұл жеңіс екі мемлекет арасындағы Тигр өзенінің орталық бөлігінде орналасқан буферлік аймаққа ассириялықтардың бақылауын әлсіретті, яғни вавилондықтар енді Ассирияның өзегіне тікелей шектес жерлерді бақылады.

While unlikely to have been received positively, the end of Assyrian rule in Babylonia would probably not have been regarded as significant to the Assyrians at the time. All fighting had happened in Babylonia and the outcome was not yet decisive, characteristic of previous Assyro Babylonian conflicts in the Neo Assyrian period. In previous uprisings, the Babylonians had sometimes temporarily gained the upper hand as well and there was no reason to believe that Nabopolassar's success would be anything but a temporary inconvenience. In 616 BC, Nabopolassar entered Assyrian territory for the first time, leading his armies along the Euphrates river into lands in present day Syria. As he marched on, he took the Assyrian city Hindanu and reached the Balikh River, where he defeated an Assyrian force near the city Gablinu. Nabopolassar then pushed north, reaching as far as the Khabur River. The Assyrians swiftly regrouped in order to deal with the threat. Realizing that the situation was dire, Assyria's ally, Pharaoh Psamtik I of Egypt, marched his troops to aid Sîn šar iškun. Psamtik had over the last few years campaigned to establish dominance over the small city states of the Levant and it was in his interests that Assyria survived as a buffer state between his own empire and those of the Babylonians and Medes in the east. A joint Egyptian Assyrian campaign to capture the city of Gablinu was undertaken in October of 616 BC, but ended in failure after which the Egyptian allies kept to the west of the Euphrates, only offering limited support. Both the Assyrians and the Babylonians then withdrew, though the Babylonians retained Hindanu and now controlled the middle Euphrates, a major strategical victory and probably the first step in Nabopolassar's plan to counteract the possibility of an Assyrian invasion of Babylonia. That Nabopolassar withdrew at the same time as the Assyrians did suggests that the Babylonians were not yet ready to conduct a full invasion of Assyria and that their plans were at this time just to secure Babylonian independence, not to conquer and destroy Assyria. In March 615 BC, Nabopolassar inflicted a crushing defeat on the Assyrian army at the banks of the Tigris, pushing them back to the Little Zab. This victory weakened Assyrian control of the buffer zone that had established around the middle of the Tigris river between the two kingdoms, meaning that the Babylonians now controlled lands directly bordering the Assyrian heartland itself.

Ассирия империясының құлдырауы

Б.з.д. 615 жылы мамыр айында Набополасар мен вавилондықтар Ассирияның рәсімдік және діни орталығы – Ассирия империясының оңтүстіктегі соңғы қаласы Ассурға шабуыл жасады. Сын-шар-ишкун жылдам әскерін жинап, қарсы шабуылға көшті, Ассурді қоршаудан босатты және Набополасарды Такрит қаласына шегінуге мәжбүр етті. Сол жерде Сын-шар-ишкун Набополасарды қоршауға алды, бірақ ол ақырында қоршаудан бас тартуға мәжбүр болды. Қақтығыс Ассирияны қорғаушы күшке айналдырғанмен, соғыс сол кездегі Месопотамиядағы стандартты тәжірибе бойынша шабуылдармен, қарсы шабуылдармен және шегінулермен жүргізілді. Екі тараптың да шешуші шайқасқа түсуге сенімділігі мен мүмкіндігі болмады. Ассирия әскері үнемі жеңіліске ұшырап, қиындықтарға тап болса да, күшті болып қала берді және жылдам түрленуге қабілетті еді. Б.з.д. 615 жылдың соңында немесе б.з.д. 614 жылы патшасы Сиаксар бастаған мидиялықтар Ассирияға еніп, Сын-шар-ишкунға қарсы науқанға дайындалу үшін Араппа аймағын басып алды. Ассур-мидия қарым-қатынастарын талқылайтын ертеректегі көздер көп болғанымен, Сиаксардың шапқыншылығына дейінгі кезеңнен ешқайсысы сақталмағандықтан, саяси жағдай мен кенеттен шабуылдың себептері белгісіз. Мүмкін, Вавилон мен Ассирия арасындағы соғыс мидиялықтардың экономикасын күйретіп, тікелей араласуға итерген шығар. Б.з.д. 614 жылдың шілдесінде немесе тамызында мидиялықтар Нимруд пен Ниневия қалаларына шабуыл жасап, Тарбисуді жаулап алды. Содан кейін олар Ассурді қоршап алды. Бұл қоршау сәтті аяқталып, мидиялықтар ежелгі Ассирияның орталығын басып алып, тонады және көптеген тұрғындарын өлтірді. Ассурдың қатал тонау жағдайы Таяу Шығыстағы халықты дүрліктірді. Тіпті Ассирияға қарсы болған вавилондық жылнамалар да мидиялықтарды қажетсіз жағдайға дейін қатыгез деп сипаттап, "үлкен халықты қырып, тонап, тонады" деді. Набополасар Ассурді тонау басталғаннан кейін ғана келді, Сиаксармен кездесіп, одақтасып, ассириялықтарға қарсы келісімге қол қойды. Вавилондықтар мен мидиялықтар арасындағы келісім Набополасардың ұлы және мұрагері Набуходоносордың Сиаксардың қызы Амитисқа үйленуі арқылы бекітілді. Ассурдің құлауынан кейін қысқы суықтардың басталуы мидиялықтар мен вавилондықтардың өздерінің жерлеріне оралып, келесі жылы жаңа науқандарға дайындалуын білдірді. Ассириялықтар жағдайдың қыртысын сезбегендей, соғысудағы үзілісті қорғаныс позицияларын нығайтуға пайдаланбады. Нимрудтағы зақымдарды жөндеудің орнына, тұрғындар болашақтағы жөндеу жұмыстарына дайындалу үшін қабырғаларды бұзып тастады (бірақ ол ешқашан болған жоқ). Ассирияға жауды кіргізбеу үшін Сын-шар-ишкун б.з.д. 613 жылы шабуылға шықты, Набополасардың күштеріне Евфрат өзенінің ортасында шабуыл жасады, сол кезде ол жергілікті тайпаның көтерілісін басып жатқан еді. Сын-шар-ишкун тайпаның қоршауға алынған Рахилу қаласын құтқарып алды, бірақ Набополасардың әскері шайқас басталмас бұрын шегінді. Осы кезде Сын-шар-ишкун өзінің патшалығына апат жақындап келе жатқанын түсінгендей, Набополасарға хат жіберіп, бейбітшілікке келуге тырысты. Сын-шар-ишкун Набополасардан қан төгуді тоқтатуды өтінді және "ашулы жүрегін тыныштандыруын" жазды. Набополасар мұндайға қызығушылық танытпады; Сын-шар-ишкун тым ұзақ күтті және вавилондықтар мен мидиялықтар өздеріне шайқаста ала алмайтын ештеңе қалмады. Набополасар қатал жауап берді, "[Ниневияның] тамырын жұлып, жердің негізін жоямын" деп мәлімдеді. Бұл хаттардың түпнұсқа тақташалары сақталмаған, белгілі мәтін ғасырлар өткеннен кейін, Селевкидтер дәуірінде жасалған тақташалардан алынған. Хаттардың түпнұсқалардың көшірмесі, көнерек түпнұсқалары немесе толығымен жасалмалары әлі де даулы мәселе. Б.з.д. 612 жылдың сәуірінде немесе мамырында Набополасардың Вавилон патшасы ретінде он төртінші жылының басында мидиялық-вавилондық әскер Ниневияға жорық жасады. Сын-шар-ишкун астанада соңғы қарсылық көрсету үшін күштерін жинады, бірақ қаланың үлкендігіне байланысты оны қорғауға мүмкіндігі аз болды. Б.з.д. 612 жылдың маусымынан тамызына дейін мидиялық-вавилондық әскер Ассирия астанасын қоршап алды, ал тамыз айында қабырғалар бұзылды, нәтижесінде ұзақ және қатыгез тонау болды. Қала тоналып, ассириялық патшалардың бейнелері қиратылды, ал он жастағы тұрғындар жаппай қырғынға ұшырады, содан кейін қала толығымен қиратылып, өртелді. Сын-шар-ишкунның тағдыры толыққанды белгісіз, бірақ оның Ниневияны қорғауда қаза тапқаны қабылданған.

In May 615 BC, Nabopolassar and the Babylonians assaulted Assur, the ceremonial and religious center of Assyria and the Assyrian Empire's southernmost remaining city. Sîn šar iškun swiftly rallied his army and counterattacked, lifting the siege of Assur and forcing Nabopolassar to retreat to the city of Takrit. There, Sîn šar iškun besieged Nabopolassar, but he was eventually forced to abandon the siege. Though the conflict had shifted to Assyria becoming the defender, the war was at this point still being fought according to standard Mesopotamian practice, with attacks, counterattacks and retreats and neither side having the confidence or means to force a decisive confrontation. Despite constant defeats and setbacks, the Assyrian army remained powerful and capable of being deployed rapidly. In late 615 BC or in 614 BC, the Medes under their king Cyaxares entered Assyria and conquered the region around the city of Arrapha in preparation for a campaign against Sîn šar iškun. Although there are plenty of earlier sources discussing Assyro Median relations, none are preserved from the period leading up to Cyaxares's invasion and as such, the political context and reasons for the sudden attack are not known. Perhaps, the war between Babylonia and Assyria had disrupted the economy of the Medes and inspired a direct intervention. In July or August of 614 BC, the Medes mounted attacks on the cities of Nimrud and Nineveh and successfully conquered the city of Tarbisu. They then besieged Assur. This siege was successful and the Medes captured the ancient heart of Assyria, plundering it and killing many of its inhabitants. The brutal sack of Assur came as a shock to people throughout the Near East. Even the Babylonian chronicles, hostile to Assyria, speak of the Medes as unnecessarily brutal, stating that they "inflicted a terrible defeat on a great people, pillaged and looted them and robbed them". Nabopolassar only arrived at Assur after the plunder had already begun and met with Cyaxares, allying with him and signing an anti Assyrian pact. The treaty between the Babylonians and Medes was sealed through the marriage of Nabopolassar's son and heir, Nebuchadnezzar, and Cyaxares's daughter, Amytis. The onset of winter after the fall of Assur meant that both the Medes and Babylonians then returned to their homelands, preparing for further campaigns in the next year. The Assyrians appear to have not recognized the severity of their situation as they did not use the pause in the fighting to fall back into, and prepare, defensive positions. Instead of repairing the damage in Nimrud, the populace there dismantled the walls further to prepare for future renovation work (which would never happen). In an attempt to keep the enemies out of Assyria, Sîn šar iškun went on the offensive in 613 BC, attacking Nabopolassar's forces in the middle Euphrates, occupied at the time with suppressing an Assyrian supported rebellion of a local tribe. Sinshariskun successfully rescued the tribe's besieged city of Rahilu, but Nabopolassar's army retreated before a battle could take place. Around this time, Sîn šar iškun, apparently finally recognizing the disaster that was about to befall his kingdom, sent a letter to Nabopolassar, attempting to broker peace. Sîn šar iškun pleaded with Nabopolassar to avoid any more bloodshed and wrote that he should "quiet his fuery heart". Nabopolassar was not interested; Sîn šar iškun had waited too long and there was no longer anything he could offer that the Babylonians and Medes would not be able to take for themselves in battle. A harsh response was sent, in which Nabopolassar declared that "[Nineveh's] roots I shall pluck out and the foundations of the land I shall obliterate". The original tablets containing these letters have not been preserved, with the known text instead having been derived from tablets made during Seleucid times, centuries later. Whether the letters are copies of authentic, more ancient, originals, or fabrications entirely is a matter of debate. In April or May 612 BC, at the start of Nabopolassar's fourteenth year as king of Babylon, the combined Medo Babylonian army marched on Nineveh. Sîn šar iškun rallied his forces to make a final stand at the capital but stood little chance at defending it on account of the city's massive size. From June to August 612 BC, the Medo Babylonian army besieged the Assyrian capital and in August the walls were breached, leading to a lengthy and brutal sack. The city was looted, depictions of the Assyrian kings were mutilated and inhabitants as young as the age of ten were slaughtered en masse before the entire city was razed and burned to the ground. Sîn šar iškun's fate is not entirely certain but it is commonly accepted that he died in the defense of Nineveh.

Мұрагерлік

614 жылы Ассур және 612 жылы Ниневияның қирауымен Ассирия империясы іс жүзінде тоқтады. Сын-шар-ишкуннан кейін Ассирияның тағы бір патшасы, Ашшур-убаллит II билік құрды, мүмкін оның ұлы және 626 және 623 жылдарға қарай Ниневиядағы жазбаларда айтылған тақ мұрагерінің өзі болды. Ашшур-убаллит батыстағы Харран қаласында бекінді. Ассур қирағандықтан, Ашшур-убаллит Ассирия монархтарының дәстүрлі түрде таж кию рәсімінен өте алмады, сондықтан Ашшур құдайы оған патшалық белгісін беруге мүмкіндік бермеді. Осы себепті, оның қысқа билік ету кезеңінен қалған жазбалар, оның халқы тарапынан заңды билеуші ретінде қарастырылғанын, бірақ патша емес, тақ мұрагері атағымен қарастырылғанын көрсетеді. Ассириялықтар үшін Сын-шар-ишкун – соңғы нағыз патша болды. Ашшур-убаллиттің Харрандағы билігі үш жылға созылды және ол 610 жылы Набополассар әскері қалаға жақындағанда қаладан қашып кетті. 609 жылы Ассирия әскерінің қалдықтары мен египеттік күштердің көмегімен Харранды қайта басып алуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, содан кейін Ашшур-убаллит және оның басқаруындағы ассириялықтар тарихтан жоғалып, енді ешқашан вавилондық дереккөздерде есімдері аталмады. Нахум кітабы Ниневияның құлауы туралы «болжамды» айтады, бірақ оның қашан жазылғаны белгісіз. Ол б.з.б. 660 жылдардағы Ашшурбанипалдың Египетке жасаған жорығы кезінде немесе Ниневияның құлауына жақын уақытта жазылған болуы мүмкін. Егер ол 612 жылы жазылған болса, онда аталған «Ассирия патшасы» Сын-шар-ишкун болған болар еді.

Ассирияның құлау себептері

Неоассирия империясының құлдырауына себеп болған басты себептердің бірі – Ашшур этил илани мен Син шар икун арасындағы Ассирияны әлсіреткен тақ таласынан туған азаматтық соғыс болды деген кең тараған пікір болғанымен, оны растайтын заманауи мәтін жоқ. Екеуі арасында соғыс немесе дау-жанжал болғанын көрсететін жазбалар да табылмады. Ашшур этил илани мен Син шар икунның билік басында да көтерілістер болды, бірақ олар ұсақ сипатта болды және салыстырмалы түрде жылдам шешілді. Сондықтан Ассирияның құлауына себеп патшалық таққа үміткерлер арасындағы ұзаққа созылған азаматтық соғыс болмады. Ассирияның Син шар икун тұсында құлдырауының басты себебі – Ассирия оңтүстік Месопотамияны бірінші рет бағындырғаннан бері ассириялық патшаларды мазалаған «Вавилон мәселесін» шеше алмауы болды. Саргонидтер әулетінің патшалары оңтүстіктегі үнемі болатын көтерілістерді әртүрлі жолдармен басуға тырысқанымен, Сеннахиримнің Вавилонды қиратуы мен Есархаддонның оны қайта жаңғыртуына қарамастан, көтерілістер жиі қайталанды. Набополасардың көтерілісі – ассириялықтарға қарсы бабылдықтардың ұзаққа созылған көтерілістерінің соңғысы болды. Син шар икунның оны тоқтатуға жасаған жылдарлық тыңайысы сәтсіз аяқталды, бұл оның мемлекетінің қазасына әкеп соқты. Жаңа вавилондық қауіп пен Меди империясының күшеюі (Ассирия көп жылдар бойы Медиаға жасаған шапқындар арқылы біріккен Меди мемлекетінің құрылуын тоқтатуға тырысты) Ассирияның жойылуымен аяқталды. Ассирияның ауыр жеңілісін әлсіз әскери күш пен қабілетсіз патшаға байланыстыру оңай, бірақ Син шар икунның қабілетсіз билеуші болғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Ассирия өз орталық аймағына жасалған жатжерттік шабуылдарға дайын болмады, өйткені орталық аймаққа бес жүз жыл бойы ешкім енген емес еді. Олардың тәжірибесінде мұндай қажеттілік туған емес еді, сондықтан қорғаныс жоспары болған жоқ. Син шар икун өз аумағын қорғау үшін күштерін жұмсамады, оның орнына үнемі шабуылға шықты, бірақ ол ассириялық соғыстың дәстүрлі әдістеріне толық адал болды. Ол өзінен бұрынғы сәтті ата-бабалары қолданған соғыс принциптерін пайдаланды: жау елдеріндегі көтерілістерді қолдады, қанаттық маневрлер жасады, жаудың әлсіз жеріне шоғырланды және соғысты жауға жеткізу арқылы шабуылға көшті. Басқаша тактиканы қолдану оған ешқашан ойға келмеді, ал ассириялықтардың ойлау жолымен қарағанда, ол өз күштерін рационалды және стратегиялық тұрғыдан тиімді қолданған қабілетті әскери басшы болып көрінеді. Қалыпты жағдайда ол жеңіске жете алатын еді, бірақ ол сан жағынан басым және оның елін жаулап алудың орнына жоюға ниеттенген жауға қарсы қорғануға мүлдем дайын емес еді.

Although it has been a commonly circulated idea that one of the primary reasons that led to the fall of the Neo Assyrian Empire was a civil war between Aššur etil ilāni and Sîn šar iškun over the throne which weakened Assyria, there is no contemporary text which suggests that this is true. No inscriptions mention a war or even a dispute between the two brothers. There were revolts at the beginnings of both the reign of Aššur etil ilāni and Sîn šar iškun, but these were minor and dealt with relatively quickly. As such, protracted civil war between contenders to the Assyrian throne was probably not the reason for Assyria's fall. The primary reason for Assyria's collapse in the reign of Sîn šar iškun is more likely to be the failure to resolve the "Babylonian problem" which had plagued Assyrian kings since Assyria first conquered southern Mesopotamia. Despite the many attempts of the kings of the Sargonid dynasty to resolve the constant rebellions in the south in a variety of different ways; Sennacherib's destruction of Babylon and Esarhaddon's restoration of it, rebellions and insurrections remained common. Nabopolassar's revolt was the last in a long line of Babylonian uprisings against the Assyrians and Sîn šar iškun's failure to stop it, despite trying for years, doomed his kingdom. The Neo Babylonian threat, combined with the rise of the Median Empire (Assyria had for many years attempted to stop the formation of a unified Median state through repeated campaigns into Media) culminated in Assyria's destruction. It would be easy to ascribe Assyria's catastrophic defeat to a weakened Assyrian military and an incompetent king, but there is no evidence to suggest that Sîn šar iškun was an incompetent ruler. Assyria was unprepared for foreign attacks into its heartland since the heartland had not been penetrated for five hundred years; no defensive plan existed because in their experience one had never been needed. Sîn šar iškun did not use his forces to defend his territory, instead repeatedly going on the offensive, but he kept entirely faithful to the traditional ways of Assyrian warfare. He used the proven principles of war, as used by his successful ancestors before him; supporting rebellions in enemy countries, using flanking maneuvers, concentrating on one point of the position of the enemy and pressing the attack through taking the war to the enemy. Using alternate tactics probably never occurred to him and with an Assyrian mindset considered, he appears to have been a capable military leader who deployed his forces rationally and strategically. In a normal war, he might have been victorious, but he was wholly unprepared to go on the defensive against an enemy that was both numerically superior and that aimed to destroy his country rather than conquer it.