Кіріспе

Хиунг-ну билеушісінің атағы (Хсиунг ну) хиунг-ну тілінде Санок (толық атауы – Санок патшалық еркін қаласы – Królewskie Wolne Miasto Sanok, Санок, Сянок немесе Cянік, Сианок немесе Сианик, Sanocum, Соник) – Польшаның оңтүстік-шығысындағы Субкарпат воеводалығындағы қала. 2016 жылғы маусым айының мәліметі бойынша халқы 38 397 адамды құрайды. Халықтық сәулет мұражайы, сондай-ақ қайта жаңартылған Санок қамалы мен Ескі қала танымал туристік орындар. Аймақта жаяу және велосипед серуендері үшін 70 шақырымдық жол салынған. Санок Русьтік Гипатий кодексінде айтылады, онда 1150 жылы венгр патшасы Геза II тауларды кесіп өтіп, губернаторымен бірге Санок бекінісін және Пшемысль аймағындағы көптеген ауылдарды басып алғаны жазылған. Сол кодексте Санок екі рет тағы айтылады: 1205 жылы русь ханшайымы Анна мен венгр патшасы осы қалада кездескен, ал 1231 жылы русь князі «Санок – венгр қақпасына» жорық жасаған. Галисия-Волынь соғыстары кезінде Санокты Польша королі Казимир III басып алды және 1366 жылғы 25 сәуірде қаланың муниципалды мәртебесін қайта бекітті, оны Польша королінің қаласы етіп жариялады. Сол кезде Санок Русь воеводалығының бір бөлігі болған Санок жері деп аталатын жаңа әкімшілік ауданның орталығына айналды. Қалада төменгі және жоғары сатыдағы соттар, соның ішінде қалалық және ауылдық соттар жұмыс істеді, олар неміс қала заңына сүйенді. 14-16 ғасырларда (қараңыз: [[Орталық және Шығыс Еуропадағы неміс қоныстану тарихы]]) немістер Польша Корольдігінің аумағына (қазіргі Субкарпат воеводалығы) қоныстанды, әсіресе 1340 жылы Казимир III Червен қалаларын басып алғаннан кейін, аймақ Польшаға қайтарылғаннан кейін. Мартин Бельский Болеслав I Батылдың аймаққа немістерді Венгрия мен Киев Русіне қарсы шекараны қорғау үшін қоныстандырғанын айтады, олар кейіннен егіншілікпен айналысқан. Мачей Стрыйковский Пшеворск, Пшемысль, Санок және Ярослав қалаларының маңындағы неміс шаруаларын жақсы егіншілер деп сипаттайды. Бұл аймақта русиндердің Лемко және Бойко топтары да тұрған. 17 ғасырдың басында маңызды сауда жолы Санок арқылы өтіп, Łupków асуы арқылы Польшаны Венгриямен байланыстырды. Польшаның бірінші бөлінісінің нәтижесінде (1772 жылғы 5 шілдедегі Санкт-Петербург шарты) Санок Габсбург монархиясына қарасты. Сол кезде аймақ (Субкарпат воеводалығының батысы мен шығысын қоса) Галисия провинциясы ретінде белгілі болды. Толығырақ ақпарат алу үшін «Галиция және Лодомерия Корольдігі» мақаласын қараңыз. 18 ғасырдың ортасында қала халқының 47,7% римдік католик (поляктар), 36,4% еврей және 14,7% грек католик (русиндер) құрады. 1848 жылғы төңкеріс кезінде Галициялық шаруалар көтерілісі аймақта болды. Дунайец және Сан өзендерінің ағысы, екеуі де Батыс Галицияда, 1915 жылы шығыс майданда австро-германдық шабуылдарын бастаған бұрылыс шайқасының екі кезеңін белгіледі. Вислок өзені мен Łupków асуын ұстап тұру әрекеті 1915 жылғы 8 мамырда австро-германдықтардың жаңа шабуылынан кейін сәтсіз аяқталды. Вислок аңғары Бірінші дүниежүзілік соғыстың шығыс майданындағы 1914-1915 жылдардың қысындағы шайқастарда қатты таласқан стратегиялық маңызды Карпат өзендерінің бірі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде орыс әскері 1915 жылдың мамыр айынан шілде айына дейін қаланы басып алды және қалаға көп зиян келтірді. Кейін қаланы Австро-Венгрия әскерлері басып алды. 1918 жылы Польша тәуелсіздігін және қаланы басқару құқығын қайта алды, ал соғыстар аралығындағы Екінші Польша Республикасында ол Львов воеводалығындағы Санок округінің орталығы болды. Санок Галициядағы украин қозғалысының орталығы және Лемко және басқа русиндердің мәдени мұрасының орталығы ретінде танымал болды. Саноктағы еврей халқы 20 ғасырдың басында көп жылдар бойы халықтың шамамен 30% құраған болуы мүмкін. 1939 жылғы қыркүйекте Польшаға Германия мен Кеңес Одағының бірігіп шабуыл жасауы кезінде, қала Германия тарапынан басылып алынды, ал Einsatzgruppe I 1939 жылғы 25 қыркүйекте қалаға кіріп, халыққа қарсы түрлі қылмыстар жасады. 1939-1940 жылдары немістер көптеген поляктарды жергілікті түрмеге қамады, әсіресе оккупациядан қашып, Венгрияға паналауға тырысқандарды. Содан кейін немістер Тарнава Дольнаға жақын Грушка тауында 112 полякты өлтірді. Польшаның қарсылық қозғалысы қалада «Żegota» еврейлерге көмек көрсету жөніндегі құпия Польша кеңесін құрды. Яһудилерге тиесілі ғимараттар жергілікті тұрғындарға берілді. Жергілікті еврей зираты әлі де сақталған. Жүздей еврейдің қашқан деп есептеледі, олардың көпшілігі соғыс басталғанда Кеңес Одағына қашқан. Кейбір еврейлер 1900 жылдардың басында Канада мен АҚШ-қа эмиграциялады, ал Саноктық жерлеу қоғамдары Нью-Йорк және басқа да аймақтарға тарады. 1943 жылы Waffen SS Galizien дивизиясының құрылысы көптеген украин тұрғындары бар Санокта болды, көптеген жергілікті тұрғындар этникалық украин Waffen SS-іне ерікті болып қосылды. Украин мемлекетіне қарсы Польша мемлекетіне қарсы украин тәуелсіздігі үшін күрескен Украин көтеріліс армиясына украин азшылықтары көрсеткен материалдық қолдау мен көмек салдарынан, Кеңес Одағы құрған коммунистік билік Санок пен оның аймағындағы украин және Лемко халқын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаға қосылған қалпына келтірілген аумақтарға депортациялады (1946-1947 жылдардағы «Висла операциясы»). Кейбір Лемколар 1957-58 жылдары Санокқа оралды, ал қалғандары 1989 жылдан кейін оралды. Санокта Biała Góra ауданында ашық ауадағы мұражай (скансен) орналасқан, онда аймақтың барлық негізгі этникалық топтарының сәулет үлгілері жиналып, 19 ғасырдың ауылдық өмірін бейнелейтін скансенге айналдырылған.

Археология

Тарихқа дейінгі дәуірде қоныстанған Оңтүстік-Шығыс Польша аймағы, қазіргі Субкарпатия, Римге дейінгі дәуірде кельттер (Анарти), готтар және вандалдар (Пжеворск мәдениеті және Пухов мәдениеті) сияқты түрлі тайпалардың шапқынына ұшырады. Орта ғасырларда аймақта поляк тайпасы – лендияндар қоныстанды, содан кейін венгрлер басып кірді, ал 10 ғасырда ол жаңадан құрылған Польша мемлекетінің бір бөлігіне айналды. Аймақ кейіннен Ұлы Моравия мемлекетінің құрамына кірді. 899 жылы венгр тайпалары Ұлы Моравия империясының ортасына шабуыл жасағаннан кейін, аймақтағы лендияндар Венгрия империясына адалдықтарын білдірді. Бұл аймақ содан бері кем дегенде 9 ғасырдан бастап Польша, Киев Русі және Венгрия арасындағы талас нысаны болды. Қазіргі Санок ауданындағы ең алғашқы қоныс іздері кем дегенде 9 ғасырға дейін жетеді. Келесі ғасырда славян бекінісі (горд) салынды, ол бастапқыда пұтқа табыну орталығы ретінде пайдаланылды. Атаудың этимологиясы нақты емес, бірақ көптеген ғалымдар оны кельттерге тән Сан өзенінен шығарған. Санок Трепчаның жанындағы Каспий тауы мен Файка төбесінде жүргізілген археологиялық қазбалар жазба деректерді растап қана қоймай, Санок бекінісінің 9 ғасырға дейін солатынын көрсетеді. Файка төбесінде, Саноктың алғашқы қонысы орналасқан жерде, ежелгі қасиетті орын мен зираттың қалдықтары, сондай-ақ Киев үлгісіндегі көптеген әшекейлер мен энколпиондар табылған. Сонымен қатар, 12 ғасырдың екінші жартысынан Ұлы Киев князі Рурик Ростиславичтің екі мөрі де табылды.

Экономика

Саноктың дамыған өнеркәсіптік базасы бар, онда 1932 жылы құрылған Stomil Sanok және Pass Gummiwerke зауыттары орналасқан. Бұл зауыттар автомобиль саласы, құрылыс индустриясы және электрлік тұрмыстық тауарлар секторы үшін түрлі резеңке және металл-резеңке тығыздағыштар, ішектер және изоляциялық материалдар шығарады. Сонымен қатар, PGNiG және 1832 жылы құрылған Sanok Bus Car Factory "Autosan" компаниялары да бар, олар жоғары сыйымдылық автобустар, Польша армиясы үшін кабиналар және теміржол көліктеріне арналған корпус өндіреді. Stomil Санок қаласының басты теміржол станциясының жанында, ал Autosan станциядан 10 минуттық, ал қала орталығы 15 минуттық жерде орналасқан.

Мәдениет және білім беру

Қалада бірнеше мемлекеттік мектеп және Польшаның жоғары технологиялық мектебінің филиалы бар. Қалада сонымен қатар "Сталь Санок" футбол клубы және волейбол, жүзу, гандбол, шайбалы хоккей сияқты басқа да спорт клубтары бар. Ескі қаланың ортасына жақын орналасқан Санок қамалында 300-ден астам құнды иконалар көрмесі бар мұражай орналасқан. Халықтық сәулет мұражайы Польшадағы ең ірі ашық аспан астындағы мұражайлардың бірі болып табылады және Польшаның осы аймағындағы 19 және 20 ғасырдың басындағы өмірді көрсетеді.

Спорт

Қалада екі кәсіби спорт командасы бар. Жергілікті хоккей командасы – STS Sanok, ол 2011/2012 және 2013/2014 маусымдарында екі рет Polska Hokej Liga лигасының чемпионы атанды. Олар Польша кубогын екі рет жеңіп алды, 2010/11 және 2011/12 жылдары. Жергілікті футбол клубы – Stal Sanok, төменгі лигаларда өнер көрсетеді. Санокта көптеген спорттық нысандар бар, ал олардың негізгі кешені Сан өзенінің жанында орналасқан Азаматтық спорт және демалыс орталығы. Орталықта: Tor Błonie жасанды жылдам сырғанау овали, жабық және ашық бассейн кешені, қонақ үй, туристік жатақхана, кемпинг, техникалық жабдықтары бар спорт стадионы және тағы басқалары бар. Қала орталығында хоккейге арналған тағы бір жасанды мұз айдыны бар, оны STS Sanok хоккей клубы басқарады. Строжовская көшесінде тағы екі спорттық нысан орналасқан: Stal Sanok спорт клубының стадионы және Техникалық мектептер кешенінің спорт залы. Қыс айларында жақын орналасқан Карликовта шаңғы көтергіші жұмыс істейді.