Кіріспе
Хиунг-ну билеушісінің атағы (Хсиунг ну) хиунг-ну тілінде Санок (толық атауы – Санок патшалық еркін қаласы – Królewskie Wolne Miasto Sanok, Санок, Сянок немесе Cянік, Сианок немесе Сианик, Sanocum, Соник) – Польшаның оңтүстік-шығысындағы Субкарпат воеводалығындағы қала. 2016 жылғы маусым айының мәліметі бойынша халқы 38 397 адамды құрайды. Халықтық сәулет мұражайы, сондай-ақ қайта жаңартылған Санок қамалы мен Ескі қала танымал туристік орындар. Аймақта жаяу және велосипед серуендері үшін 70 шақырымдық жол салынған. Санок Русьтік Гипатий кодексінде айтылады, онда 1150 жылы венгр патшасы Геза II тауларды кесіп өтіп, губернаторымен бірге Санок бекінісін және Пшемысль аймағындағы көптеген ауылдарды басып алғаны жазылған. Сол кодексте Санок екі рет тағы айтылады: 1205 жылы русь ханшайымы Анна мен венгр патшасы осы қалада кездескен, ал 1231 жылы русь князі «Санок – венгр қақпасына» жорық жасаған. Галисия-Волынь соғыстары кезінде Санокты Польша королі Казимир III басып алды және 1366 жылғы 25 сәуірде қаланың муниципалды мәртебесін қайта бекітті, оны Польша королінің қаласы етіп жариялады. Сол кезде Санок Русь воеводалығының бір бөлігі болған Санок жері деп аталатын жаңа әкімшілік ауданның орталығына айналды. Қалада төменгі және жоғары сатыдағы соттар, соның ішінде қалалық және ауылдық соттар жұмыс істеді, олар неміс қала заңына сүйенді. 14-16 ғасырларда (қараңыз: [[Орталық және Шығыс Еуропадағы неміс қоныстану тарихы]]) немістер Польша Корольдігінің аумағына (қазіргі Субкарпат воеводалығы) қоныстанды, әсіресе 1340 жылы Казимир III Червен қалаларын басып алғаннан кейін, аймақ Польшаға қайтарылғаннан кейін. Мартин Бельский Болеслав I Батылдың аймаққа немістерді Венгрия мен Киев Русіне қарсы шекараны қорғау үшін қоныстандырғанын айтады, олар кейіннен егіншілікпен айналысқан. Мачей Стрыйковский Пшеворск, Пшемысль, Санок және Ярослав қалаларының маңындағы неміс шаруаларын жақсы егіншілер деп сипаттайды. Бұл аймақта русиндердің Лемко және Бойко топтары да тұрған. 17 ғасырдың басында маңызды сауда жолы Санок арқылы өтіп, Łupków асуы арқылы Польшаны Венгриямен байланыстырды. Польшаның бірінші бөлінісінің нәтижесінде (1772 жылғы 5 шілдедегі Санкт-Петербург шарты) Санок Габсбург монархиясына қарасты. Сол кезде аймақ (Субкарпат воеводалығының батысы мен шығысын қоса) Галисия провинциясы ретінде белгілі болды. Толығырақ ақпарат алу үшін «Галиция және Лодомерия Корольдігі» мақаласын қараңыз. 18 ғасырдың ортасында қала халқының 47,7% римдік католик (поляктар), 36,4% еврей және 14,7% грек католик (русиндер) құрады. 1848 жылғы төңкеріс кезінде Галициялық шаруалар көтерілісі аймақта болды. Дунайец және Сан өзендерінің ағысы, екеуі де Батыс Галицияда, 1915 жылы шығыс майданда австро-германдық шабуылдарын бастаған бұрылыс шайқасының екі кезеңін белгіледі. Вислок өзені мен Łupków асуын ұстап тұру әрекеті 1915 жылғы 8 мамырда австро-германдықтардың жаңа шабуылынан кейін сәтсіз аяқталды. Вислок аңғары Бірінші дүниежүзілік соғыстың шығыс майданындағы 1914-1915 жылдардың қысындағы шайқастарда қатты таласқан стратегиялық маңызды Карпат өзендерінің бірі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде орыс әскері 1915 жылдың мамыр айынан шілде айына дейін қаланы басып алды және қалаға көп зиян келтірді. Кейін қаланы Австро-Венгрия әскерлері басып алды. 1918 жылы Польша тәуелсіздігін және қаланы басқару құқығын қайта алды, ал соғыстар аралығындағы Екінші Польша Республикасында ол Львов воеводалығындағы Санок округінің орталығы болды. Санок Галициядағы украин қозғалысының орталығы және Лемко және басқа русиндердің мәдени мұрасының орталығы ретінде танымал болды. Саноктағы еврей халқы 20 ғасырдың басында көп жылдар бойы халықтың шамамен 30% құраған болуы мүмкін. 1939 жылғы қыркүйекте Польшаға Германия мен Кеңес Одағының бірігіп шабуыл жасауы кезінде, қала Германия тарапынан басылып алынды, ал Einsatzgruppe I 1939 жылғы 25 қыркүйекте қалаға кіріп, халыққа қарсы түрлі қылмыстар жасады. 1939-1940 жылдары немістер көптеген поляктарды жергілікті түрмеге қамады, әсіресе оккупациядан қашып, Венгрияға паналауға тырысқандарды. Содан кейін немістер Тарнава Дольнаға жақын Грушка тауында 112 полякты өлтірді. Польшаның қарсылық қозғалысы қалада «Żegota» еврейлерге көмек көрсету жөніндегі құпия Польша кеңесін құрды. Яһудилерге тиесілі ғимараттар жергілікті тұрғындарға берілді. Жергілікті еврей зираты әлі де сақталған. Жүздей еврейдің қашқан деп есептеледі, олардың көпшілігі соғыс басталғанда Кеңес Одағына қашқан. Кейбір еврейлер 1900 жылдардың басында Канада мен АҚШ-қа эмиграциялады, ал Саноктық жерлеу қоғамдары Нью-Йорк және басқа да аймақтарға тарады. 1943 жылы Waffen SS Galizien дивизиясының құрылысы көптеген украин тұрғындары бар Санокта болды, көптеген жергілікті тұрғындар этникалық украин Waffen SS-іне ерікті болып қосылды. Украин мемлекетіне қарсы Польша мемлекетіне қарсы украин тәуелсіздігі үшін күрескен Украин көтеріліс армиясына украин азшылықтары көрсеткен материалдық қолдау мен көмек салдарынан, Кеңес Одағы құрған коммунистік билік Санок пен оның аймағындағы украин және Лемко халқын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаға қосылған қалпына келтірілген аумақтарға депортациялады (1946-1947 жылдардағы «Висла операциясы»). Кейбір Лемколар 1957-58 жылдары Санокқа оралды, ал қалғандары 1989 жылдан кейін оралды. Санокта Biała Góra ауданында ашық ауадағы мұражай (скансен) орналасқан, онда аймақтың барлық негізгі этникалық топтарының сәулет үлгілері жиналып, 19 ғасырдың ауылдық өмірін бейнелейтін скансенге айналдырылған.
Sanok (in full the Royal Free City of Sanok — Królewskie Wolne Miasto Sanok, , Sanok, Сянок or Cянік, Sianok or Sianik, Sanocum, , Sonik) is a town in the Subcarpathian Voivodeship of south eastern Poland with 38,397 inhabitants, as of June 2016. The Museum of Folk Architecture as well as the refurbished Sanok Castle and Old Town are popular points of interest. The region also features a 70 km trail for hikers and cyclists. Sanok was mentioned in the Ruthenian Hypatian Codex chronicle, where one can read that in the year 1150: The Hungarian King Géza II of Hungary crossed the mountains and seized the stronghold of Sanok with its governor as well as many villages in the Przemyśl area. The same chronicle refers to Sanok twice more, stating that in 1205 it was the meeting place of a Ruthenian princess Anna and a Hungarian king, and that in 1231 a Ruthenian prince made an expedition to "Sanok Hungarian Gate". During the Galicia–Volhynia Wars, Sanok was seized by King Casimir III of Poland, who reconfirmed its municipal status on 25 April 1366, and made it a royal city of the Polish Crown. At that time Sanok became the centre of a new administrative district called Sanok Land, a part of the Ruthenian Voivodeship. Several courts of justice operated in the town, including the municipal and rural courts of lower instance and also the higher instance court for the entire Sanok Land, based on the German town law. Germans settled in the territory of the Kingdom of Poland (territory of present day Subcarpathian Voivodeship) from the 14th to 16th centuries (see [[History of German settlement in Central and Eastern Europe), mostly after the region returned to Poland in 1340, when Casimir III of Poland took the Czerwień towns. Marcin Bielski states that Bolesław I the Brave had settled some Germans in the region to defend the borders against Hungary and Kievan Rus', who later turned to farming. Maciej Stryjkowski mentions German peasants near Przeworsk, Przemyśl, Sanok, and Jarosław, describing them as good farmers. The region was also traditionally inhabited by subgroups of the Rusyn people: Lemkos and Boykos. As early at the 17th century, an important trade route went across Sanok connecting the interior of Hungary with Poland through the Łupków Pass. As a result of the First Partition of Poland (Treaty of St Petersburg dated 5 July 1772), Sanok was attributed to the Habsburg monarchy. At that time the area (including west and east of Subcarpathian Voivodship) became known as the Galicia province. For more details, see the article Kingdom of Galicia and Lodomeria. In the mid 18th century, 47.7% of the town's population was Roman Catholic (Polish), 36.4% Jewish, and 14.7% Greek Catholic (Ruthenian). The Galician peasant revolt took place in the region during the revolutions of 1848. The course of the river Dunajec and that of the San, both in West Galicia, marked the two successive stages in the breakthrough battle which initiated the Austro German offensive of 1915 on the eastern front. An attempt to hold the line of the Wisłok river and the Łupków Pass failed before renewed Austro German attacks on 8 May 1915. Wisłok Valley was one of the strategically important Carpathian rivers bitterly contested in battles on the Eastern Front of World War I during the winter of 1914–1915. During World War I, the Russian army occupied the town from May until July, 1915 and significantly damaged the town. The town was subsequently occupied by troops of the Austro Hungarian Empire. In 1918 Poland regained independence and control of the town and within the interwar Second Polish Republic it was the seat of the Sanok County in the Lwów Voivodeship. Sanok was known as a centre of Ukrainian movement in Galicia, and of cultural heritage of the Lemkos and other Rusyns. The Jewish population of Sanok may have been almost 30% for many years in the early 20th century. During the joint German–Soviet invasion of Poland, which started World War II, in September 1939, it was invaded by Germany, and the Einsatzgruppe I entered the town on September 25, 1939 to commit various atrocities against the populace. In 1939–1940, the Germans imprisoned many Poles in the local prison, especially those who tried to escape occupation to take refuge in Hungary. The Germans then massacred 112 Poles at the Gruszka mountain near Tarnawa Dolna. while the Polish resistance movement established the secret Polish Council to Aid Jews "Żegota", which operated in the town. Buildings that had been owned by Jews were taken over by the local population. The local Jewish cemetery still exists. Several hundred Jews are thought to have survived, most of whom fled to the Soviet Union at the beginning of the war. Some of the Jews emigrated to Canada and the United States in the early 1900s with Sanoker Burial Societies spreading throughout New York and other regions where they settled. In 1943 the foundation of the Waffen SS Division Galizien took place in heavily Ukrainian populated Sanok, with many locals volunteering in the ethnic Ukrainian Waffen SS. Because of material support and assistance provided by the Ukrainian minority to the Ukrainian Insurgent Army, which was waging a battle for Ukrainian separatism against the Polish state, new Soviet installed communist authorities deported the Ukrainian and Lemko population of Sanok and its region to the Recovered Territories attached to Poland after World War II during Operation Vistula (1946–1947). Some of the Lemkos expelled returned to Sanok in 1957 58 and others after 1989. Sanok contains an open air museum called a skansen in the Biała Góra district, where examples of architecture from all of the region's main ethnic groups have been moved and carefully reassembled in a skansen evoking everyday rural life in the 19th century.
Археология
Тарихқа дейінгі дәуірде қоныстанған Оңтүстік-Шығыс Польша аймағы, қазіргі Субкарпатия, Римге дейінгі дәуірде кельттер (Анарти), готтар және вандалдар (Пжеворск мәдениеті және Пухов мәдениеті) сияқты түрлі тайпалардың шапқынына ұшырады. Орта ғасырларда аймақта поляк тайпасы – лендияндар қоныстанды, содан кейін венгрлер басып кірді, ал 10 ғасырда ол жаңадан құрылған Польша мемлекетінің бір бөлігіне айналды. Аймақ кейіннен Ұлы Моравия мемлекетінің құрамына кірді. 899 жылы венгр тайпалары Ұлы Моравия империясының ортасына шабуыл жасағаннан кейін, аймақтағы лендияндар Венгрия империясына адалдықтарын білдірді. Бұл аймақ содан бері кем дегенде 9 ғасырдан бастап Польша, Киев Русі және Венгрия арасындағы талас нысаны болды. Қазіргі Санок ауданындағы ең алғашқы қоныс іздері кем дегенде 9 ғасырға дейін жетеді. Келесі ғасырда славян бекінісі (горд) салынды, ол бастапқыда пұтқа табыну орталығы ретінде пайдаланылды. Атаудың этимологиясы нақты емес, бірақ көптеген ғалымдар оны кельттерге тән Сан өзенінен шығарған. Санок Трепчаның жанындағы Каспий тауы мен Файка төбесінде жүргізілген археологиялық қазбалар жазба деректерді растап қана қоймай, Санок бекінісінің 9 ғасырға дейін солатынын көрсетеді. Файка төбесінде, Саноктың алғашқы қонысы орналасқан жерде, ежелгі қасиетті орын мен зираттың қалдықтары, сондай-ақ Киев үлгісіндегі көптеген әшекейлер мен энколпиондар табылған. Сонымен қатар, 12 ғасырдың екінші жартысынан Ұлы Киев князі Рурик Ростиславичтің екі мөрі де табылды.
Экономика
Саноктың дамыған өнеркәсіптік базасы бар, онда 1932 жылы құрылған Stomil Sanok және Pass Gummiwerke зауыттары орналасқан. Бұл зауыттар автомобиль саласы, құрылыс индустриясы және электрлік тұрмыстық тауарлар секторы үшін түрлі резеңке және металл-резеңке тығыздағыштар, ішектер және изоляциялық материалдар шығарады. Сонымен қатар, PGNiG және 1832 жылы құрылған Sanok Bus Car Factory "Autosan" компаниялары да бар, олар жоғары сыйымдылық автобустар, Польша армиясы үшін кабиналар және теміржол көліктеріне арналған корпус өндіреді. Stomil Санок қаласының басты теміржол станциясының жанында, ал Autosan станциядан 10 минуттық, ал қала орталығы 15 минуттық жерде орналасқан.
Мәдениет және білім беру
Қалада бірнеше мемлекеттік мектеп және Польшаның жоғары технологиялық мектебінің филиалы бар. Қалада сонымен қатар "Сталь Санок" футбол клубы және волейбол, жүзу, гандбол, шайбалы хоккей сияқты басқа да спорт клубтары бар. Ескі қаланың ортасына жақын орналасқан Санок қамалында 300-ден астам құнды иконалар көрмесі бар мұражай орналасқан. Халықтық сәулет мұражайы Польшадағы ең ірі ашық аспан астындағы мұражайлардың бірі болып табылады және Польшаның осы аймағындағы 19 және 20 ғасырдың басындағы өмірді көрсетеді.
Спорт
Қалада екі кәсіби спорт командасы бар. Жергілікті хоккей командасы – STS Sanok, ол 2011/2012 және 2013/2014 маусымдарында екі рет Polska Hokej Liga лигасының чемпионы атанды. Олар Польша кубогын екі рет жеңіп алды, 2010/11 және 2011/12 жылдары. Жергілікті футбол клубы – Stal Sanok, төменгі лигаларда өнер көрсетеді. Санокта көптеген спорттық нысандар бар, ал олардың негізгі кешені Сан өзенінің жанында орналасқан Азаматтық спорт және демалыс орталығы. Орталықта: Tor Błonie жасанды жылдам сырғанау овали, жабық және ашық бассейн кешені, қонақ үй, туристік жатақхана, кемпинг, техникалық жабдықтары бар спорт стадионы және тағы басқалары бар. Қала орталығында хоккейге арналған тағы бір жасанды мұз айдыны бар, оны STS Sanok хоккей клубы басқарады. Строжовская көшесінде тағы екі спорттық нысан орналасқан: Stal Sanok спорт клубының стадионы және Техникалық мектептер кешенінің спорт залы. Қыс айларында жақын орналасқан Карликовта шаңғы көтергіші жұмыс істейді.