Кіріспе

Jasło – Польшаның оңтүстік-шығысындағы округтік қала, 2012 жылдың 31 желтоқсанындағы мәлімет бойынша 36 641 тұрғыны бар. 1999 жылдан бері Субкарпат воеводшалығында орналасқан, ал бұрын 1975–1998 жылдары Кросный воеводшалығының құрамында болған. Кіші Польша аймағында, Долы (Шұңқырлар) аймағының орталық бөлігінде жатыр, теңіз деңгейінен орташа биіктігі 320 метрді құрайды, бірақ қала шегінде шағын төбелер де кездеседі. Қаланың қасиетті покровители – Падуандық Антоний.

Тарих

Польша мемлекетінің алғашқы күндері Ясло Бич кастелланиясының бір бөлігі болды, одан 14-ші ғасырда Бич округі пайда болды. 1328 жылы Краков епархиясының Зречин деканатындағы "Яссель" шіркеуінде ондық жинау үшін құрылған ректориялардың тізімі көрсетілген. Болашақтағы қала аумағы Копрзивницадан келген цистерциан аббаттығына тиесілі болды, ал 13 ғасырдың ортасында Ясло, ол кезде Язиль немесе Язиол деп аталатын, жергілікті маңызы бар жәрмеңкеге ие болды. Кіші Польшадағы басқа да бірнеше жерлермен бірге 1366 жылы 23 сәуірде патша Казимир III Ұлы ауылға Магдебург құқықтарын берді. 1368 жылы патша цистерциан монахтарымен Фриштак қаласына алмасу үшін мәміле жасады, ал Глиник және Кобиле ауылдары, Ясло корольдік қалаға айналды. Ол 1325 жылға дейін Король Владислав I Биікпен құрылған приход шіркеуіне ие болды. Қауымда мектеп бар еді, ал 14 ғасырдың ортасында кармелиттер қалаға келді. Длугоштің Liber beneficiorum Dioecesis cracoviensis еңбегінде жазылғандай, бүгінгі таңда тұрған шіркеуді 1446 жылы ағайынды Станислав Сиелатко (Челантко), Сандомирж схоластик және Миколаж Чиолецкийский салған. Бұл түпнұсқаны венгрлер жойғандықтан болды. 1848 жылы Австрияға қарсы көтеріліске шыққан шаруаларды жұмылдырған дін қызметкерлерінің бірі Яслодан жақын жердегі Қарол Шлегал болды. 1840 және 1849 жылдар аралығында қалада 1950 адам тұратын, бұл туралы сөздікте көрсетілген. 1858 жылы Яслоға әлемге әйгілі өнертапқыш Игнаци Лукашевич көшіп келді. Оның ізашарлық жұмысына байланысты Ясло қаласына жақын жердегі Ниглавице қаласында мұнай ұңғымасы салынды (1889-1890). Ясло мен жақын маңдағы Кросно қаласына жақын жерде 1800-жылдардың ортасында басқа шикі мұнай өңдеу зауыттары құрылды. Шамамен бір уақытта Строжден Загорцке дейінгі темір жол желісі (1872-1884) салынды, 1890 жылы Яслодан Ржешовке дейінгі қосымша байланыс ашылды. "Қайтақханада орналасқан Мәсіхтің айқыштағы өлтірілуінің шіркеуі" 1862 жылы құрылған. ХХ ғасырдың басында Яслоның халқы 10 000 адам болды. Қала жақсы сақталған және таза болды, 1897 жылы электр станциясы салынды, содан кейін қалалық парк ашылды, ал 1900 жылдың қыркүйегінде Яслоға Австрия императоры Франц Иосиф келді. 1880-1902 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы мен мата жасау қала маңындағы негізгі кәсіп болды. Просвита (Ағартушылық) қоғамы деп аталатын украиндық ұлттық топ 1893 және 1903 жылдар аралығында Яслода филиалдарын құрды. 1914 жылы Қоғам Лемконың 22 ауылына тарады және украин ұлттық идеологиясын, өзіндік ерекшелігін және тілін насихаттады. Ясло ауданында Бірінші дүниежүзілік соғыста бірнеше шайқастар болды, бірақ қала өзі жойылмаған. Қала орыс майданының артына алынып қалды. Саноктан Яслоға және Яслодан Пржемылға дейін темір жолдар жүретін, оларды Ресей әскерлері азық-түлік, оқ-дәрілер мен әскерлерді майдан арқылы тасымалдау үшін қолданатын. 1915 жылдың мамыр айында Горлице-Тарнов шабуылда орыс күштерін 6 мамырда сағат 22.30-да Яслоға кірген немістер кері қайтарып жіберді. Прус командирі Август фон Маккенсен өзінің штабын келесі күні таңертең Яслоға көшірді, өйткені желі қаладан бірнеше шақырымға созылды. Соғыстан кейін 1918 жылы Польша тәуелсіздігін қайтарып, қаланы өз бақылауында ұстады. Екінші Польша республикасында Ясло Краков воеводиясының округ орталығы болды. Соғыс аралығы кезеңінің басым бөлігінде жұмыссыздық пен кедейлік кең тараған болатын, ал жағдай 1930 жылдардың соңында Орталық индустриялық аймақ құрылғаннан кейін баяу жақсара бастады. 1937 жылы Гамрат химия зауыты ашылды, бірақ барлық күш-жігерлері Польшаға неміс шабуылда жойылып, 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Неміс оккупациясы кезінде Ясло генерал-губернаторға қарасты және поляк қарсылық қозғалысының маңызды орталығы болды. 1939 және 1940 жылдардың басында Венгрияға бас сауғалау үшін шекарадан өтпекші болған 93 полякты немістер Яслода тұтқындады, содан кейін жақын маңдағы Сиекловка ауылында қырғынға ұшырады (поляк ұлтына қарсы нацистік қылмыстар). 27 поляк, Яслода туылған, сондай-ақ қалада оқыған немесе өмір сүрген поляктар 1940 жылдың сәуір-мамырында Катыньдегі үлкен қырғын кезінде орыстармен өлтірілді. 1943 жылы 5 тамыз мен 6 тамыз аралығында кеште "Кейдиу" жергілікті түрмеге шабуыл жасап, жеңіске жетті. Польшалықтарды еврейлерді Холокосттан құтқарған, олар немістермен бірге еврейлермен бірге байланды және олармен бірге жер аударылды. 1944 жылдың қыркүйек пен қазан айларында, совет-неміс майданы құрылғаннан кейін және бірнеше ай бойы өзгеріссіз қалғаннан кейін, немістер Яслоның барлық тұрғындарын жер аударып бастады, өйткені қала майдан желісінде орналасқан. 1944 жылдың соңында Вермахт бөлімдері қаланың барлық үйлерін өртеп жіберді, өйткені оккупациялық неміс әкімшілігі қаланы жоюға бұйрық берді, нәтижесінде Яслоның 90% жойылды. Бұл Польшадағы ең қираған қалалардың бірі болды. 1945 жылдың қаңтарында қала қирағандарының арасында бар болғаны 365 адам тұрды.

Этимология

Атауы ескі поляк тіліндегі "шөп сақтайтын тоқпақ" немесе "құбыр [троф]" деген жалпы сөзден шыққан, ол "jasło" (лехиттік дыбыстық өзгерісінен бұрын) деп естілген. Ықтималы бар, бұл славян тіліндегі "жеу" мағынасындағы "jeść" < *jesti етістігінен туындаған. Қазіргі поляк тіліндегі баламасы "żłób" немесе одан сирек "koryto", ал "jasło" сөзі осы мағынада ұмытылған. 1325 жылы пайда болған герман тіліндегі нұсқасы Jassel немесе Jessel болды.

Көлік

Ясло – Польшаның оңтүстік-шығысындағы маңызды теміржол торабы, пойыздар үш бағытта жүреді: шығысқа қарай (Загоржға), батысқа қарай (Строжеға) және солтүстік-шығысқа, Ржешовқа қарай. Вислока арқылы Дьбицаға дейінгі тағы бір желі екі дүниежүзілік соғыс аралығында жоспарланған. Оның құрылысы 1938 жылы басталды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан толыққан жоқ.