Кіріспе
Шотландияның Таулы жерлеріндегі Сатерленд округі Сатерленд (Cataibh) – Шотландияның Таулы жерлеріндегі тарихи округ, тіркеу округі және басқару аймағы. Оның округтік қаласы – Дорнок. Сатерленд шығысында Кейтнес және Морей-Ферт шығанағы, оңтүстігінде Росс-шир және Кромартишир (кейін Росс және Кромарти болып біріктірілді) округтарымен, ал солтүстік және батысында Атлантика мұхитымен шектеседі. Оңтүстік көршісі Росс-шир округы сияқты, Сатерлендте де, әсіресе батыс жағалауында, таулар теңізбен кездесетін жерде, Еуропадағы ең әсерлі ландшафттарды көруге болады. Бұларға биік теңіз жартастары және кембрийге дейінгі және кембрийлік құрамындағы өте көне таулар жатады. Сатерленд атауы норвегиялық викингтердің билігі мен Оркней жарының үстемдігі кезінде, Таулы жерлер мен аралдардың көп бөлігінде қоныстанған дәуірден басталады. Ұлыбритания аралының солтүстік бөлігінде орналасқандықтан, ол Оркней және Кейтнес тұрғысынан Suðrland ("оңтүстік жер") деп аталды. Гель тілінде бұл аймақ дәстүрлі аудандары бойынша аталады: Dùthaich MhicAoidh (немесе Dùthaich 'IcAoidh) (МакАодтың жері) – солтүстік-шығыста, Asainte (Ассинт) – батыста және Cataibh – шығыста. Cataibh кейде бүкіл аймақты білдіру үшін де қолданылады. Сатерлендтің солтүстік-шығыс бөлігі, дәстүрлі түрде Стратнавер провинциясы деп белгілі, 1601 жылға дейін Сатерленд құрамына енген жоқ. Бұл жер күшті және соғысқа дайын Маккей кланының мекені болғандықтан, гель тілінде Dùthaich 'Ic Aoidh, яғни Маккейдің отаны деп аталды. Күні бүгінге дейін Сатерлендтің бұл бөлігі Маккей елі деп танылады. Шотландияның басқа аймақтарындағыдай, жер-су аттарының мағынасы уысып кетпеген, Dùthaich-де Маккейлердің саны әлі де көп. Жергілікті халықтың шамамен 13 000 тұрғынының көп бөлігі Хелмсдейл және Лохинвер сияқты шағын жағалау қалаларында шоғырланған. Олардың көптегені бұған дейін Британ аралдарының суларынан мол улов алып, өмірленген. Сатерлендтің көп бөлігі Ұлыбританияның қалған бөлігімен салыстырғанда кедей, жұмыс орындары мемлекеттік қаржыландырылатын жұмыспен қамту, ауыл шаруашылығы және маусымдық туризммен шектеледі. Жоғары білімді Солтүстік Хайленд колледжі, Хайлендтер және аралдар университетінің құрамындағы оқу орны қамтамасыз етеді. Дорнохтағы Росс Хаус кампусы Ұлыбританияда алғаш рет гольф менеджменті мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін беруге лицензия алған. Сонымен қатар Дорнохта орналасқан Бургфилд Хаус кампусы UHI желісіндегі және әлемнің түкпір-түкпіріндегі студенттерге тарих мамандығы бойынша бакалавр және магистратура дәрежелерін оқытатын Тарих орталығына ие.
Sutherland (Cataibh) is a historic county, registration county and lieutenancy area in the Highlands of Scotland. Its county town is Dornoch. Sutherland borders Caithness and Moray Firth to the east, Ross shire and Cromartyshire (later combined into Ross and Cromarty) to the south and the Atlantic to the north and west. Like its southern neighbour Ross shire, Sutherland has some of the most dramatic scenery in Europe, especially on its western fringe where the mountains meet the sea. These include high sea cliffs and very old mountains composed of Precambrian and Cambrian rocks. The name Sutherland dates from the period of Norwegian Viking rule and settlement over much of the Highlands and Islands, under the rule of the jarl of Orkney. Although it contains some of the northernmost land in the island of Great Britain, it was called Suðrland ("southern land") from the standpoint of Orkney and Caithness. In Gaelic, the area is referred to according to its traditional areas: Dùthaich MhicAoidh (or Dùthaich 'IcAoidh) (MacAoidh's country) in the northeast, Asainte (Assynt) in the west, and Cataibh in the east. Cataibh is also sometimes used to refer to the area as a whole. The northeast corner of Sutherland, traditionally known as the Province of Strathnaver, was not incorporated into Sutherland until 1601. This was the home of the powerful and warlike Clan Mackay, and as such was named in Gaelic, Dùthaich 'Ic Aoidh, the Homeland of Mackay. Even today this part of Sutherland is known as Mackay Country, and, unlike other areas of Scotland where the names traditionally associated with the area have become diluted, there is still a preponderance of Mackays in the Dùthaich. Much of the population of approximately 13,000 inhabitants are situated in small coastal towns, such as Helmsdale and Lochinver, which until very recently made much of their living from the rich fishing of the waters around the British Isles. Much of Sutherland is poor relative to the rest of the UK, with few job opportunities beyond government funded employment, agriculture and seasonal tourism. Further education is provided by North Highland College, part of the University of the Highlands and Islands. The Ross House Campus in Dornoch was the first establishment in the United Kingdom to provide a degree in golf management. The Burghfield House Campus, also in Dornoch, is the home for the Centre for History teaching undergraduate and postgraduate history degrees to students around the UHI network and worldwide.
Биіктік жерлер
Сазерленд, Таулы аймақтың басқа бөліктері сияқты, 18-ші және 19-шы ғасырларда жер иелерінің шаруаларды үйлерінен және/немесе оларға тиесілі жерлерден қууымен байланысты Таулы жерлерді тазартуға ұшырады. Әдетте, мұның себебі ірі қой шаруашылықтарына орын ашу болды. Сазерленд иелігі (аумақтың шамамен үштен екі бөлігін құрайды) Таулы аймақтағы ең ірі масштабтағы тазартулардың орын алған жері болды, олардың көп бөлігі 1812, 1814 және 1819–20 жылдары жүзеге асырылды. Соңғы кезеңде (аталған үш жылдың ішіндегі ең ірісі) 1068 отбасы үйінен қуылды, бұл шамамен 5400 адамды құрады. Бұл тұрғындар жағалау аймақтарына қоныс аударылып, балық аулау немесе басқа да салаларда жұмыспен қамтамасыз етілді. Алайда, көптеген адамдар Кейтнесс округіндегі фермаларға көшіп кетті немесе Шотландиядан Канадаға, АҚШ-қа немесе Австралияға эмиграциялады. Осы саясаттың нәтижесінде пайда болған ауылдар Шотландияның шығыс жағалауындағы соңғы гэль тілінде сөйлейтін қауымдастықтарды құрады, бұл туралы Нэнси Дориан 1960-шы жылдардың басында анықтады, және осы аймақта Шығыс Сазерленд диалектісіндегі гэль тілінің туған тілінде сөйлейтін адамдар әлі де бар.
Жергілікті билік
1890 жылы Сазерленд 1889 жылғы «Жергілікті үкімет (Шотландия) туралы» заңға сәйкес, өз сайланған округтік кеңесі бар жергілікті үкімет округіне айналды. Осы кезде округтегі Дорнох қаласы өз кеңесімен автономды бург ретінде қалыптасқан еді. Дорнохтың өз Бург кеңесі болды, бірақ ол округтің әкімшілік орталығы қызметін атқармады. Сазерленд округінің кеңсесі Голспидегі Драммуиде орналасқан. 1975 жылы 1973 жылғы «Жергілікті үкімет (Шотландия) туралы» заңға сәйкес, жергілікті үкімет кеңесі мен бург кеңесі таратылды. Осы заң жаңа екі деңгейлі жүйені де құрды, нәтижесінде Сазерленд Хайленд аймағының бір бөлігіне айналды. Округ Кайтнес және Сазерленд деп аталатын округтерге бөлінді, олар Хайленд аймағындағы сегіз округтің екеуі болды. Сазерленд округінің Тонг және Фарр аймақтары Кайтнес округінің құрамына кірді (оған Кайтнес округінің барлық аумағы да кірді); сондай-ақ, Росс және Кромарти округінің Кинкардин аймағы жаңа Сазерленд округіне қосылды. Бірақ, құрылғаннан кейін көп ұзамай, Сазерленд және Кайтнес округтері арасындағы шекара округтер арасындағы шекараға сәйкес қайта сызылды. 1996 жылы 1994 жылғы «Жергілікті үкімет және басқа да мәселелер (Шотландия) туралы» заңмен Шотландиядағы жергілікті үкімет қайта реформаланды, нәтижесінде 32 бірыңғай кеңес аймағы құрылды. Хайленд кеңесі аймағы Хайленд бірыңғай кеңесі аймағына айналды, ал округтік кеңестердің функциялары Хайленд кеңесіне берілді. Жаңа Хайленд кеңесі бұрынғы округтерді басқару аймақтары ретінде қабылдады және оларды ұсыну үшін аймақтық комитеттер жүйесін құрды. 1999 жылға дейін Сазерленд басқару және комитет аймақтары 72 Хайленд кеңесі округінің жетісінен тұрды. Әр округтен бір кеңесші бірінші келіп, орын алған сайлау жүйесі бойынша сайланды. 1999 жылы округтердің шекаралары қайта белгіленді, бірақ басқару аймақтарының шекаралары өзгертілмеді. Осының салдарынан, аймақтық комитеттер өздері нақты өкілдік етпейтін аймақтар үшін аталды және шешімдер қабылдады. Жаңа Сазерленд комитет аймағы 80 жаңа Хайленд кеңесі округінің алтысынан құралды. 2007 жылы сайлау жүйесі бойынша сайлау үшін көпмандатты округтер құрылды. Кейбір жергілікті шешімдер Сазерленд округтік комитетіне жүктелді, ол Сазерлендтің барлық кеңесшілерінен тұрады.
Қоғамдық кеңестер
Жергілікті басқару заңнамасымен (1973 жылғы Мемлекеттік басқару (Шотландия) заңы) құрылғанмен, қоғамдық кеңестердің заңмен бекітілген өкілеттіктері мен жауапкершіліктері жоқ және олар жергілікті басқарудың бір деңгейі емес. Дегенмен, олар заңмен бекітілген өкілдіктің ең төменгі деңгейі болып табылады. Міне, Таулы аймақтың қоғамдық кеңестерінің тізімі (Сатхерлендке көшіңіз). 1973 жылғы заңға сәйкес, олар сол заң бойынша құрылған аудандық кеңестер бекіткен қоғамдық кеңестер ережелеріне сәйкес құрылды. Сазерленд аудандық ережесі 1975 жылы қабылданды. 1994 жылғы Жергілікті басқару және басқа да (Шотландия) заңымен қоғамдық кеңестердің заңдық мәртебесі сақталды, ал Сазерленд ережесі енді Хайленд кеңесінің жауапкершілігінде.
Сайлау округі
Ұлыбритания Парламентінің Өкілдер палатасының Сазерленд сайлау округі 1708 жылдан 1918 жылға дейін графтықты өкілдік етті. Алайда, сол уақытта графтық орталығы Дорнох Солтүстік қалалық округтері сайлау округінің құрамдас бөлігі ретінде де өкілдік етілді. 1918 жылы Сазерленд сайлау округі мен Дорнох бірігіп, жаңа құрылған Кейтнес және Сазерленд сайлау округін құрады. 1997 жылы Кейтнес және Сазерленд сайлау округі Кейтнес, Сазерленд және Истер Росс сайлау округіне қосылды. 1999 жылы жаңадан құрылған парламент үшін Кейтнес, Сазерленд және Истер Росс сайлау округі құрылды. 2011 жылғы сайлауда сайлау округі Росс графтығының көбірек бөлігін қамту үшін кеңейтілді және Кейтнес, Сазерленд және Росс деп қайта аталды. Шотландия Парламентінде Сазерленд сондай-ақ Таулы және Аралдар сайлау аймағының бір бөлігі ретінде өкілдік етіледі.
Сазерленд танымал мәдениетте
М. С. Битонның «Хэмиш Макбет» құпия сериясында Лохдуб және Стратбен қалалары Сазерленд аймағында орналасқан. Розамунда Пилчердің соңғы романы «Қысқы күн тоғысы» негізінен Сазерленд аймағындағы Дорнох қаласында орналасқан Крейген қалашығында және оның төңірегінде өтеді. С. С. Форестердің «Жеңіліс кемесі» кітабындағы Хорацио Хорнбловер басқарған кеме HMS Сазерленд деп аталады. Нил Гейманның «Глен монархы» әңгімесі Сазерлендте өтеді және оның атының шығу тегі туралы әңгіме қамтиды. Гаэль тілінде сөйлейтін барлық әлемді «Ó Chataibh go Cléire» (Сазерлендтен Клерге дейін) немесе «Ó Chataibh go Ciarraí» (Сазерлендтен Керриге дейін) деп атау әлі де жиі кездеседі. Клер және Керри – Ирландияның оңтүстік-батысындағы гаэль тілінде сөйлейтін аймақтар.
Түсініктемелер
Сазерлендтің атауы норвеждердің аймақты "оңтүстік" (Suðrland – "Оңтүстік жер" деген мағынада) деп қабылдауынан туындаған. Норвеждер Оркней, Шетланд және Фарер аралдарының "Солтүстік аралдарына" қатысты Батыс аралдарды да Suðreyjar ("Оңтүстік аралдар") деп атаған. Сазерлендтің жергілікті, шотланд гэль тілінде екі негізгі атауы бар: Катаibh бүкіл Сазерленд үшін қолданылуы мүмкін, бірақ тарихи тұрғыдан көбінесе оңтүстік-шығыс бөлігіне қатысты, ал Dùthaich MhicAoidh (Макей елі) солтүстік-батысқа қатысты қолданылған, кейде ағылшын тілінде Рей елі деп те аталған. Катаibh-ты "мысықтардың арасында" деп түсіндіруге болады, ал "мысық" элементі Caithness аймағында Cait түрінде кездеседі. Дегенмен, Caithness аймағының шотланд гэль тіліндегі атауы – Gallaibh, ол "жат жұрттықтардың арасында" (яғни, онда кеңінен қоныстанған норвеждердің) дегенді білдіреді.