АҚШ, Массачусетс штатындағы жоғалып кеткен қол тілі – Мартас-Виньярд қол тілі. Есті де, естімейтін де қолданысқа ие болған, қауымдастық тілі. Тарихы, ерекшеліктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Массачусетс штатының жойылған ым тілі, АҚШ
Extinct sign language of Massachusetts, US
Мартаның жүзімдігі ым тілі (MVSL) – 18 ғасырдың басынан 1952 жылға дейін Мартаның жүзімдігі аралында кеңінен қолданылған ауылдық ым тілі. Оны есту қабілеті бар және саңырау адамдар екеуі де қолданғандықтан, саңыраулық қоғамдық өмірге қатысуға кедергі болмады. Мартаның жүзімдігі ым тілінде сөйлейтін саңырау адамдар өте тәуелсіз болды. Бұл тілдің дамуына себеп – аралдағы саңырау адамдардың санының көп болуы және саңыраулықтың рецессивті қасиетке ие болуы, яғни кез келген адамның бауырларының бірі естіп, бірі саңырау болу мүмкіндігі. 1854 жылы аралдағы саңыраулардың саны ең жоғары деңгейге жеткен кезде, әр 155 адамның бірі саңырау болса, АҚШ бойынша орташа көрсеткіш – әр 5730 адамның бірі еді. Аралдағы саңырау адамдардың ең көп шоғырланған жері – Чильмарк қалашығында бұл көрсеткіш әр 25 адамның біріне жеткен. Ал Чильмарктің Сквибнокет деген бөлігінде 60 тұрғынның төрттен бірі саңырау болған. Арал халқы материкке көшіп кеткен кезде ым тілінің қолданысы азайды. Бүгінде MVSL-ді еркін білетін адамдар жоқ. Аралдың ым тілі дәстүрінде туған соңғы саңырау адам – Кейти Уэст 1952 жылы қайтыс болды. Бірақ зерттеушілер 1980 жылдары тілді зерттеуді бастаған кезде, MVSL-ді есінде сақтап қалған бірнеше қарт тұрғын болды. Олар арал тұрғындары бір топ болып сөйлескенде, қысқа ғана уақытқа ым тіліне ауысып, кейін қайтадан сөйлеуге көшетінін байқады.
Martha's Vineyard Sign Language (MVSL) was a village sign language that was once widely used on the island of Martha's Vineyard from the early 18th century to 1952. It was used by both deaf and hearing people in the community; consequently, deafness was not a barrier to participation in public life. Deaf people who signed Martha's Vineyard Sign Language were extremely independent. The language was able to thrive because of the unusually high percentage of deaf islanders and because deafness was a recessive trait, which meant that almost anyone might have both deaf and hearing siblings. In 1854, when the island's deaf population peaked, an average of one person in 155 was deaf, while the United States national average was one in about 5,730. In the town of Chilmark, which had the highest concentration of deaf people on the island, the average was 1 in 25; at one point, in a section of Chilmark called Squibnocket, as much as 1 in 4 of the population of 60 was deaf. Sign language on the island declined when the population migrated to the mainland. There are no fluent signers of MVSL today. Katie West, the last deaf person born into the island's sign language tradition, died in 1952, though there were a few elderly residents still able to recall MVSL when researchers started examining the language in the 1980s. he noted that a group of elderly islanders talking together dropped briefly into sign language then back into speech.
Мартаның жүзім бағында естімейтін адам ретінде өмір сүру
MVSL-ге тәуелді адамдар әртүрлі болғанымен, олар Марта Виньярдтың кәдімгі тұрғынындай бірдей іс-әрекеттермен айналысты. Саңырау адамдар күрделі де, қарапайым жұмыстар істеп, аралдағы шараларға қатысып, қоғамдық өмірге белсенді қатысты. Әлемдегі басқа саңырау қауымдастықтарынан айырмашылығы, оларға ерекше қарау болған жоқ, қалыпты адамдар секілді қарастырылды. Мексиканың ауылдық аймақтарында да осындай қауымдастық бар, бірақ онда есту қабілеті бар адамдар тұрақты тұрмайды. Басқа саңырау қауымдастықтары көбінесе есту қабілеті бар халықтан оқшауланған, ал Марта Виньярдтағы саңырау қауымдастығы сол кезеңде жалпы халыққа толық интеграцияланғанымен ерекшеленді. Марта Виньярдта MVSL қолданушылар қоғамнан шеттетілмеді, бірақ саңыраулығына байланысты қиындықтарға тап болды. Екеуі де MVSL-ді қолдана білсе де, саңырау мен есту қабілеті бар адамның арасындағы некеге тұру өте қиын болды. Сондықтан саңыраулар көбінесе саңыраулармен үйленді, бұл Марта Виньярдтағы жалпы халықтан да жоғары дәрежеде туыстық қатынастарға алып келді. Мұндай некелердің көп болуы қоғамдағы саңыраулар санын арттырды, себебі мұндай отаулардың барлық балалары ата-аналарынан рецессивті саңыраулық белгісін мұра етіп алып, туғаннан саңырау болып дүниеге келді. MVSL қолданушылар тығыз байланыста болып, бір-біріне көмектесіп, саңыраулықтан туындаған мәселелерді шешу үшін жұмыс істеді. Олар қоғамдық шараларда өнер көрсетіп, есту қабілеті бар жастарға MVSL-ді үйретті. Ым тілінде сөйлеуді және оны үйретуді балалардың алғашқы жылдарынан бастады, мектепте көптеген саңырау адамдармен қарым-қатынас жасауға көмектесу үшін. Ерін қозғалысы, бет-әлпет және қол қимылдары мен мінез-құлық сияқты қолсыз белгілер де зерттелді. MVSL-ді үйрену үшін арнайы мектептер де ашылды. Есту қабілеті бар адамдар кейде саңырау адамдардың жанында болмағанда да ым тілінде сөйлейтін. Мысалы, балалар мектеп мұғалімінің артында ым тілінде сөйлесіп, ересектер шіркеуде уағыз тыңдағанда, фермерлер даланың арғы жағында балаларымен, ал балықшылар судың үстінен бір-бірімен ым тілінде хабарласатын, онда сөзді естіп болмайтын.
Although the people who were dependent on MVSL were different, they still did the same activities as the typical Martha's Vineyard resident would. Deaf people would work both complex and simple jobs, attend island events, and participate within the community. In contrast to some other deaf communities around the world, they were treated as typical people. Deaf people living in rural Mexico have a similar community, but few hearing people live there permanently. Other deaf communities are often isolated from the hearing population; the Martha's Vineyard deaf community of that period is exceptional in its integration into the general population. Deaf MVSL users were not excluded by the rest of society at Martha's Vineyard, but they certainly faced challenges due to their deafness. Marriage between a deaf person and a hearing person was extremely difficult to maintain, even though both could use MVSL. For this reason, the deaf usually married the deaf, raising the degree of inbreeding even beyond that of the general population of Martha's Vineyard. This high rate of deaf deaf marriages increased the deaf population within the community over time, as all offspring of such couples inherited their parents' shared recessive deafness trait and were also congenitally deaf. The MVSL users often associated closely, helping and working with each other to overcome other issues caused by deafness. They entertained at community events, teaching hearing youngsters more MVSL. The sign language was spoken and taught to hearing children as early as their first years to help them communicate with the many deaf people they would encounter in school. Non manual markers, such as lip movement and facial expressions as well as hand gestures and mannerisms were all studied. There were even separate schools specifically for learning MVSL. Hearing people sometimes signed even when there were no deaf people present. For example, children signed behind a schoolteacher's back, adults signed to one another during church sermons, farmers signed to their children across a wide field, and fishermen signed to each other from their boats across the water where the spoken word would not carry.
Мартаның жүзім бағында ым тілінің қайта пайда болуы
Соңғы жылдары аралдың мәдениетінде американдық қол тілінің қайтадан қолданылуына тырысылып жатыр. Мартаның жүзімдігінің тұрғыны Линн Торп 2000-жылдардың басында американдық қол тілін екінші тіл ретінде қайта орнату мақсатымен оны жаңғырту миссиясын бастады. Элен Гроустың "Бәрі мұнда қол тілінде сөйледі" кітабы және 1989 жылғы "Interax" атты оқу курсы арқылы тілді зерттегеннен кейін, Торп әр апта сайын жергілікті тұрғындармен кездесіп, бірге қол тілін жаттығуға кірісті. Шамамен он жыл өткен соң Торп жергілікті қоғамдық орталықтарда тұрақты түрде сабақтар өткізе бастады. Жақында Эдгартаун бастауыш мектебі өз оқу бағдарламасына американдық қол тілін енгізді, ал Мартаның жүзімдігіндегі басқа мемлекеттік мектептер де осы үрдіске қосылуға дайын.
In recent years there has been a push to reintroduce American sign language into the Island's culture. A Martha's Vineyard resident, Lynn Thorp, began her mission to revive ASL in the early 2000s with the ultimate goal of reinstating ASL as a second language. After studying the language through references such as Everyone Here Spoke Sign Language by Ellen Groce, and a series of 1989 teachings called "Interax", Thorp began meeting with fellow Vineyard residents every week to practice sign language together. About a decade later, Thorp began teaching classes regularly at local community centers. Recently, the Edgartown Elementary School has adopted ASL into their regular curriculum, and other Martha's Vineyard Public Schools are soon to follow.
Танымал мәдениетте
Энн Клэр Лезоттің "Маған бір белгі көрсет" романы 19 ғасырдың басында Марта Винеярд аймағында гүлденген кереңдер қауымдастығы туралы жазылған орта мектепке арналған туынды. Романда керең және естітін кейіпкерлер бір-бірімен сөйлесу үшін Марта Винеярдтың қол тілін табысты қолданады.
Show Me a Sign by Ann Clare LeZotte is a middle grade novel about the thriving deaf community living on Martha's Vineyard in the early part of the 19th century. In the novel deaf and hearing characters successfully use Martha's Vineyard Sign Language to communicate with each other.