Анатолий Букреев: Қазақстанның батыр таушысы

Кіріспе

Қазақ альпинисі (1958–1997)

Анатолий Николаевич Букреев (16 қаңтар 1958 – 25 желтоқсан 1997) – 14 сегіз мыңдық шыңның 10-на қосымша оттегі қолданбастан көтерілген кеңес және қазақ альпинисі. 1989 жылдан 1997 жылға дейін ол 8000 метрден жоғары шыңдарға 18 рет сәтті өрмеледі.

Букреев 1993 жылы К2 және 1995 жылы Эверест тауының Солтүстік қырқасы арқылы шығуымен, сондай-ақ әлемдегі ең биік таулардың кейбіріне жеке, жылдам өрмелеуімен халықаралық альпинист қауымдастығында танымал альпинист ретінде белгілі болды. Ол 1996 жылғы Эверест тауы апаты кезінде альпинистердің өмірін құтқару арқылы одан да кеңінен танылды. 1997 жылы Букреев Непалдағы Аннапурнаға қысқы маусымда өрмелеу кезінде қар көшкінінің құрбаны болды. Букреевтің серігі Линда Уайли оның естеліктерін өңдеп, 2002 жылы «Бұлттардан жоғары: Биік тау альпинисінің күнделігі» деген атпен жариялады.

Өмірбаян

Букреев Кеңес Одағының Ресей КСР-інің Коркино қаласында дүниеге келген. Ол қарапайым халықтан шыққан, ата-анасы да жағдайы төмен болған. 1975 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Челябинск педагогикалық университетінде физика мамандығы бойынша оқыды және 1979 жылы ғылым бакалавры дәрежесін алды. Осымен қатар, ол жарысқа қатысатын шаңғышыларды дайындау бағдарламасын аяқтады. Бітірген соң 21 жастағы Букреев тауға шығуды армандады. Ол Тянь-Шань тауларында орналасқан көршілес Қазақ КСР-інің (қазіргі Қазақстан) астанасы Алма-Атаға көшіп келді. 1985 жылдан бастап ол қазақстандық альпинистер командасының құрамында болды, ал Кеңес Одағы тарағаннан кейін 1991 жылы Қазақстан азаматы атанды. Букреев 1990 жылдары коммерциялық тау гиді ретінде жұмыс істеді және 1996 жылғы Эверест апаты кезінде Скотт Фишердің Mountain Madness атты компаниясымен бірге болды. Ол өзі аман қалды және Нью-Йорк қоғамдық өкілі Сэнди Хилл Питтманды қоса алғанда, басқалардың өмірін сақтауға көмектесті.

Дау

Жазушы Джон Кракауэр «Into Thin Air» кітабында Букриевті сынаған. Кейін Букриевке әртүрлі БАҚ өкілдері жауап алу үшін хабарласып, ол өзінің «The Climb» кітабында Эверестегі оқиғалар туралы өз баяндамасын жазды, бұл кітапты Гари Уэстон ДеУолтпен бірге жазған. Даудың түпкі себебі Букриевтің қосымша оттегі қолданбастан шыңға көтерілуге тырысуы және қараңғы түскенде және қатты қырау болғанда клиенттерінен бұрын лагерьге түсуі болды. Ол апат болған күні шыңға бірінші болып жетіп, шамамен 1,5 сағат бойы шыңда немесе оның жанында болды, басқалардың шыңға көтерілуіне көмектесті, содан кейін 10 мамыр күні сағат 17:00-ге дейін өз шатырына оралды, ол оның командасындағы кейінірек шыңға көтерілген альпинистерден бұрын болды. Букриевтің қолдаушылары оның лагерьге оралғанын, осылайша оған жеткілікті демалуға мүмкіндік болғанын, сол себепті түн ортасында қырау басылғаннан кейін ол құтқару операциясын жүргізіп, таудың бетінде қалған бірнеше альпинистерді лагерьге қауіпсіз жеткізе алғанын айтады. Букриевтің қарсыластары оның клиенттерімен бірге болса, оларды таудан түсіруге көмектесуге қолайлырақ жағдай туатынын айтады, бірақ Букриевтің барлық клиенттері аман қалды, оның ішінде 11 мамырда ол демалып, гипоксиядан құтылғаннан кейін құтқарып алған үш альпинист (Питман, Фокс, Мадсен) де бар. Сол күні клиенттердің өліміне "Adventure Consultants" экспедициясы кінәлі болды, оның жетекшісі Роб Холл өзінің өмірін жоғалтты, өйткені ол 14:00-дегі қауіпсіз кері оралу уақытынан кейін клиентке шыңға көтерілуге көмектесуді жөн көрді. Рейнхольд Месснер Букриевті сынап: «Эверестке шығу үшін міндетті түрде оттегі баллондары қолданылуы керек» деді, ал Дэвид Брейшерс Букриевтің бірінші болып түскенін, бірақ «біркімге көмектесе алмай шатырында отырғанын» атап өтті, осылайша клиенттердің өздері лагерьге жеткенше, олардың құтқарылуы үшін маңызды ақпаратты әкелді. Кракауэрдің сөзінше, Букриевтің «дәстүрлі нұсқаушы рөлін атқарудан бас тартуы немесе қабілетсіздігі» оның және Скотт Фишердің (кейін шыңнан қайтып келе жатып қайтыс болған) арасындағы келіспеушілікке себеп болды. Шыңға жол тартқанда Фишер Букриевке топтың соңында болуды және барлығына қадағалау жасауды тапсырды, бірақ ол Базалық лагерде қалды және топтан бес сағаттан кейін ілесіп келді. Дэйл Круз есімді клиент ауырғанда Букриевтің қайда екені белгісіз болды, сондықтан Фишер II лагерден Крузға түсіп, оны Базалық лагерьге қайтаруға көмектесуге мәжбүр болды. Кракауэрдің айтуынша, Фишер Букриевпен Құмбу мұз құламасында кездесіп, «жұмыстан жаңылғаны үшін нұсқаушыны қатты сөккен». Базалық лагерьге оралғаннан кейін Фишер Сиэтлдағы серіктесі Карен Дикинсонға және жарнамашысы Джейн Брометке Букриевтің іс-әрекеттеріне наразылық білдірді, содан кейін шыңға қайта көтерілді. 1996 жылы Эверестегі оқиғалардан кейін АҚШ-қа қайту алдында Букриев Эверестке жақын орналасқан Лхоцзеге көтерілді. Ол жалғыз өзі көтерілуді шешті, өйткені ол осылайша Эвересте болған оқиғаға түсінік табуға үміттенеді. 1997 жылы Анатолий Букриевке Америка Альпинистік клубының Дэвид А. Соулс есімді естелік сыйлығы табысталды. Бұл сыйлық «тауларда қауіпке ұшыраған альпинистерге көмек көрсетуде өзімшілдіктен айнып, жеке өмірін қауіпке тіккен және үлкен мақсатты құрбан еткен адамдарды марапаттайды. Ол Дэвид А. Соулс есіміне арналған». Оны К2 шыңына алғашқы болып көтерілген америкалық альпинист Джим Уиквайр табыстады. Бұл сыйлық 1996 жылғы Эверест апатында альпинистерді құтқарудағы рөлі үшін Америка Альпинистік клубының батылдығы үшін ең жоғары наградасы болып саналады.

Author Jon Krakauer was generally critical of Boukreev in his book, Into Thin Air. Subsequently, Boukreev was contacted by various media for a response, and also wrote his own account of the events on Everest in The Climb, a book co written with Gary Weston DeWalt. The core of the controversy was Boukreev's decision to attempt the summit without supplementary oxygen and to descend to the camp ahead of his clients in the face of approaching darkness and blizzard. He was one of the first to reach the summit on the day of the disaster and stayed at or near the summit for nearly 1.5 hours helping others with their summit efforts, before returning to his tent by 5 pm on May 10, well ahead of the later summiters on his team. Boukreev's supporters point to the fact that his return to camp allowed him enough rest that, when the blizzard had subsided around midnight, he was able to mount a rescue attempt and to lead several climbers still stranded on the mountain back to the safety of the camp. Boukreev's detractors say that had he simply stayed with the clients, he would have been in better position to assist them down the mountain, though every one of Boukreev's clients survived, including the three (Pittman, Fox, Madsen) that he rescued on May 11 after he had rested and overcome hypoxia. The only client deaths that day were suffered by the Adventure Consultants expedition, led by guide Rob Hall, who lost his own life when he chose to stay and help a client summit the mountain past the safe turnaround time of 14:00. Reinhold Messner criticized Boukreev, saying "[n]o one should guide Everest without using bottled oxygen" while David Breashears pointed out that Boukreev, despite climbing down first, was "sitting in his tent unable to assist anyone" until the clients themselves staggered into the camp with the information vital to their rescue. According to Krakauer, Boukreev's "refusal or inability to play the role of a conventional guide" caused dissension between him and Scott Fischer (who later died while returning from the summit). On the way to the summit, Fischer had directed Boukreev to bring up the rear of the group and keep an eye on everybody, but he instead remained at Base Camp and followed the group some five hours later. When a client named Dale Kruse fell ill, Boukreev was nowhere to be found, forcing Fischer to descend from Camp II to Kruse and help him back to Base Camp. According to Krakauer, Fischer encountered Boukreev at the Khumbu Icefall and "harshly reprimanded the guide for shirking his responsibilities". Back at Base Camp, Fischer called his Seattle business partner Karen Dickinson and publicist Jane Bromet to complain about Boukreev's actions before resuming his ascent. Before returning to the U. S. after the events on Everest in 1996, Boukreev climbed the Lhotse, which is in proximity to Everest. He decided on a solo ascent because he hoped that in the process of climbing it he might find some inner clarity to what had just transpired on Everest. In 1997 Anatoli Boukreev was awarded the David A. Sowles Memorial Award by the American Alpine Club. The award recognizes people "who have distinguished themselves, with unselfish devotion at personal risk or sacrifice of a major objective, in going to the assistance of fellow climbers imperiled in the mountains. It is dedicated to the memory of David A. Sowles." It was presented to him by Jim Wickwire, the first American to summit K2. The award is the American Alpine Club's highest award for valor in recognition of his role in rescuing climbers in the 1996 Everest disaster.

Өлім

Дэвид А. Соулс ескерткіш сыйлығын алғаннан кейін үш апта өткен соң, Букриев итальяндық альпинист Симоне Моромен бірге Аннапурна I-нің оңтүстік бетіне шығуға тырысты. Оларды Қазақстандық оператор Дмитрий Соболев ілесіп жүрді, ол осы экспедицияны түсіріп жатқан болатын. 25 желтоқсан күні шамамен түске қарай Букриев пен Моро тау бетіндегі бір шатқалда арқандарды бекітіп жатқанда, кенеттен Аннапурнаның Батыс қабырғасының жоғары бөлігінен үлкен қар құлағы (карниз) жұлып түсіп, ұзын шатқалмен құлады. Қар көшкіні Мороны таудан төмен лақтырып, ол I лагерьдегі шатырдың үстіне құлап түсті. Әйгілісі, Моро қар көшкінінің үстінде қалып, бірнеше минуттан кейін өзінің күшімен шығып кетті. Букриев пен Соболевтің (Моро оларды "автомобильдің көлеміндегі мұз кесектерінің" астында жоғалып кеткенін көрген) ешқандай белгісін таба алмаған Моро Аннапурнаның базалық лагеріне түсіп, тікұшақпен Катмандуға жеткізілді, онда оның қолына операция жасалды, себебі құлау кезінде оның қолының тоқтары жыртылып кеткен еді. Апат туралы жаңалық 26 желтоқсанда Нью-Мексикоға жетті. Букриевтің сүйіктісі Линда Уайли 28 желтоқсанда Непалға ұшып кетті. Қар көшкіні болған жерге тікұшақпен жетуге бірнеше әрекет жасалды, бірақ желтоқсан айының соңындағы қолайсыз ауа райы іздеу тобының I лагеріне жетуіне кедергі келтірді. 1998 жылдың 3 қаңтарында іздеушілер ақыры I лагеріне және бос шатырға жетті. Содан кейін Линда Уайли Катмандудан қайғылы мәлімдеме жасады: "Бұл соңы, оны тірі табуға үміт жоқ". Букриев өлімінен тоғыз ай бұрын қар көшкінінде қаза табу туралы түс көрген. Тек таудың аты ғана белгісіз болған. Букриевтің серігі оны өмірде басқа жол таңдауға, тағдырынан қашуға көндіруге тырысқанда, ол: "Таулар – менің өмірім, менің жұмысым. Енді басқа жолға түсуге кеш болды" деді.

Ескерткіш

Анапурна базалық лагерінің орнында Букриевке арналған естелік столбар бар, онда оның сүйікті цитатасының бірі жазылған: "Таулар – менің амбициямды қанағаттандыратын стадион емес, олар – мен дінімді өмірге асыратын соборлар". 2023 жылдың 18 қаңтарында Медеу мұз айдынында Нұрлан Далбай салған Букриевтің мүсіні ашылды. Альпинист мұзқырышына қолын тіреп, демалып отырған күйде бейнеленген.

Танымал мәдениетте

Исландиялық актер Ингвар Эггерт Сигурдссон 1996 жылғы Эверест апаты туралы Балтасар Кормакурдың "Эверест" фильмінде Букреевті бейнелейді.