Кіріспе

Ақша ретінде қолданылатын монеталарды өндіретін өндірістік кешен. Монета жасау тарихы монеталар тарихымен тығыз байланысты. Бастапқыда монеталар көбінесе соғылып немесе құйылып жасалған, нәтижесінде өндіріс көлемі жүздеген немесе мыңдаған дананы құраған. Қазіргі монета жасау заводтарында монета қалыптары үлкен көлемде жасалады және планшеттерден миллиардтаған монеталар дайындалады. Ақшаның жаппай өндірісімен байланысты, монета жасау кезінде өндіріс бағасы ескеріледі. Мысалы, АҚШ Монета жасау орталығына 25 центтік монетаны (квартир) жасау 25 центтен арзанға түседі, ал өндіріс бағасы мен номиналды құны арасындағы айырмашылық (сейниораж деп аталады) монета жасаушы ұйымды қаржыландыруға жәрдемдеседі. Керісінше, 2016 жылы бір АҚШ пеннисін (0,01 доллар) жасауға 0,015 доллар жұмсалды.

Алғашқы монеталар

Алғашқы монетахана, шамасы, б.з.д. 7-ші ғасырда Лидияда құрылған, алтын, күміс және электрум монеталарын жасау үшін. Лидиялық жаңалық – мемлекеттік билікпен монета жасау көрші Грекияға тарады, онда көптеген қала-мемлекеттер өз монетаханаларын ашты. Ең алғашқы грек монетаханаларының кейбіреуі Грекия аралдарындағы, мысалы, Криттегі қала-мемлекеттерде болды; Криттегі Кидония қаласында кем дегенде б.з.д. 5-ші ғасырда монетахана болған. Шамамен сол кезде Қытайда да монеталар мен монетаханалар дербес түрде пайда болып, Корея мен Жапонияға тарады. Рим республикасында б.з.д. 4-ші ғасырдан бастап монета жасау Еуропада монета шабудың кейінгі дамуына елеулі әсер етті. "Монетахана" сөзінің шығуы Римде б.з.д. 269 жылы Юнона Монета храмында күміс монеталар жасалған кезге байланысты. Бұл құдайша ақшаның символы болды, ал оның аты ақшаға да, оны шығаратын орынға да қолданылды. Рим монетаханалары империяның барлық аймақтарына тараған, кейде олар үгіт мақсатында қолданылды. Халық көбінесе жаңа рим императорының суреті бар монеталар пайда болғанда оның тағайындалғанын білді. Ұзақ уақыт билік етпеген императорлардың кейбіреулері өз бейнелері монетаға түскенін қамтамасыз етті. Мысалы, Киет б.з.д. 260 жылдан 261 жылға дейін Рим империясының бір бөлігін басқарды, бірақ ол өзінің суреті бар екі монета шығарды.

Бастапқы металл шығару технологиясы

Көне монеталар қалыпқа құю немесе өрнекті мөрлердің арасында соғып жасалған. Римдіктер үлкен мыс монеталарын ерекше белгілері бар саз қалыптарға құйған, себебі олар мөрлеуді білмегендіктен емес, мұндай үлкен металл массалары үшін ол қолайлы болмағандықтан. Қазір құю әдісін тек жалған монета жасаушылар қолданады. Ең көне монеталар оқ немесе конус пішіндес қалыптарға құйылып, бір жағынан балғамен соғылған мөрмен белгіленген. "Бос" немесе белгісіз металл бөлігі кішкентай тіреуішке қойылып, қысқышпен ұсталып тұрылған. Монетаның артқы жағы балғамен "дөңгелек із" алған. Кейіннен кішкентай тіреуіштің өткір жиектерімен төртбұрышты белгі жасалған. Ертедегі электрум монеталарының беткі жағындағы бай бейнелері олардың артқы жағының қарапайым түрімен қарама-қарсы келді, көбінесе тек мөр іздері болған. Бұл мөрлердің пішіні мен саны олардың номиналы мен салмақ стандартына қарай өзгерген. Кейін тіреуіш әртүрлі тәсілдермен белгіленіп, әріптермен және жануарлардың суреттерімен безендірілген, ал кейінірек тіреуіш артқы мөрмен ауыстырылды. Сфера пішіндес бос монеталар тез арада линза пішіндес монеталарға ұласты. Бос монета қызыл ыстыққа дейін қыздырылып, суық мөрлердің арасында соғылған. Бір соққы көбінесе жеткіліксіз болған, және әдіс қазіргі кезде жоғары рельефтегі медальдарды соғу үшін қолданылатын әдіске ұқсас болған, бірақ соққыдан бұрын бос монетаның суынуына рұқсат етілген. Шамамен 300 жылға қарай қоланың орнына темірді мөрлер жасауға пайдалану арқасында, ыстық монеталарды соғу әдеті біртіндеп тоқтатылды. Орта ғасырларда металл таяқшалар құйылып, тіреуіште соғылған. Жалпақталған парақтың бөліктері содан соң қайшымен кесіліп, мөрлердің арасында соғылып, қайтадан қайшымен кесілген. Осыған ұқсас әдіс ежелгі Египетте Птолемей патшалығы кезінде (б.з.д. 300 ж.) қолданылған, бірақ ұмытылған. Төртбұрышты металл бөліктері де құймадан кесіліп, балғамен соғылып дөңгелек дискіге айналдырылып, содан соң мөрлердің арасында соғылған. Соғу кезінде төменгі мөр ағаш блокқа бекітіліп, металлдың бос бөлігі қолмен оның үстіне қойылған. Жоғарғы мөр содан соң бос орынға қойылып, ұстағыш арқылы ұсталып тұрылған, ал оның айналасына оператордың қолын қорғау үшін қорғасын орамасы оралған, содан соң балғамен күшті соққылар жасалған. Алғашқы жетістіктердің бірі - екі мөрді әр аяғының шетінде орналастыратын, қысқышқа ұқсас құралдың енгізілуі болды. Бұл соққылар арасында мөрлерді қайта орнату қажеттілігін болдырмады және бедерлеуде үлкен дәлдікті қамтамасыз етті.

Шиналы пресс

Көптеген жерлерде қолмен соғылатын балғалар мен бұрандалы баспа машиналарының арасында құлайтын салмақ (қоян баспасы) арқылы монета дайындау кеңінен таралды. Әсіресе Бирмингемде бұл жүйе жақсы дамып, ұзақ уақыт қолданылды. 1553 жылы француз инженері Обин Оливье монета соғу үшін бұрандалы престерді, құйма таяқшаларды жұқалау үшін роликтерді және жалпақ металл парақтарынан дөңгелек дискілерді кесіп алуға арналған машиналарды енгізді. 8-12 адам әрбір 15 минут сайын алмасып, бұранданы итеру арқылы медальдарды соғатын қолдарды басқарды. Кейіннен роликтерді аттар, есектер немесе су күшімен қозғалтты. Генрих II монета жасаушылардың қарсылығына тап болды, сондықтан 1585 жылы бұл процесс көбінесе тоқтатылды және тек төмен құнды монеталар, медальдар мен жетондар үшін қолданылды. Бұл жүйе 1640 жылы Жан Варин Францияға қайта енгізді, ал 1645 жылы балғамен соғу тәсіліне тыйым салынды. Англияда жаңа машиналар 1561 жылы Лондонда сынақтан өтті, бірақ көп ұзамай тоқтатылды; ол ақыры 1662 жылы қабылданды, бірақ ескі монеталар 1696 жылға дейін айналыста болды.

Өнеркәсіптік монета шығару

Өнеркәсіптік техника мен бу күшін монета жасауға 1788 жылы Бирмингемде Мэтью Болтон енгізді. 1786 жылға қарай, Ұлыбританияда айналымдағы монеталардың үштен екісі жалған еді, ал Корольдік монета жасау осы дағдарысқа жауап ретінде жабылып, жағдайды одан да нашарлатты. Индустриалдық өнеркәсіпкер Мэтью Болтон 1780-ші жылдардың ортасында өзінің назарын монета жасауға аударды, бұл оның Соходағы зауытында бұрыннан өндірілген ұсақ металл өнімдерін кеңейту болды. 1788 жылы ол өзінің өндірістік кешенінің бөлігі ретінде монета соғу орталығын құрды. Ол сол жылы бумен жұмыс істейтін бұрандалы пресс ойлап тапты (оның алғашқы машиналары Корольдік монета жасау орталығында 1881 жылға дейін, шамамен бір ғасыр бойы қолданылды), ол поршеньге қолданылатын атмосфералық қысым арқылы жұмыс істеді. Поршень бу күшімен ауасы сорғыланған вакуумдік ыдыспен байланыста болды. Ол өзінің зауытына осы заманғы бумен жұмыс істейтін сегіз пресс орнатты, олардың әрқайсының минут сайын 70-тен 84 монетаға дейін соғу қабілеті болды. Фирма британдық монеталарды соғуға лицензия алуда дереу сәттілікке жете алмады, бірақ жақын арада Британдық Шығыс Үндістан компаниясы, Сьерра-Леоне және Ресей үшін монеталар соғумен айналысты, сонымен қатар басқа елдердегі ұлттық монета жасау орталықтары үшін жоғары сапалы планшеттер, яғни дайын монеталарды өндірді. Фирма Филадельфияға 20 миллионнан астам дайын монета жіберді, оларды АҚШ монета жасау орталығы центер мен жарты центерге соқты – монета жасау орталығының директоры Илайас Будинот оларды "мүкел және әдемі жылтырланған" деп тапты. Болтон сонымен қатар жалған монета жасаушылардың қызметін одан әрі қиындату үшін арнайы әдістерді енгізді. Генрих Кюхлер жасаған монеталар көтерілген жиектерімен және батырылған әріптерімен және сандарымен ерекшеленді. Ульхорн пресінің жетілдірілген құрылымы өте қанағаттанарлық болды және жалпы монета жасау үшін бұрандалы престі пайдалану біртіндеп тоқтатылды. Бұл жаңа технология 19 ғасырдың көп бөлігінде әлемдегі ең ірі жеке монета жасау орталығы болған Бирмингем монета жасау орталығында қолданылды және Тейлор мен Чалленде одан әрі жетілдірілді, олар әлемдегі ұлттық монета жасау орталықтарына, мысалы, Австралияның Сидней монета жасау орталығына толық пресс бөлмесінің жабдықтарын жеткізуді бастады. 20 ғасырдың басында монета жасау орталықтары роликтерді электр қуатымен қоздыра бастады, бұл әрбір ролик жұбын ауыр валдардың араласуынсыз дербес қозғауға мүмкіндік берді.