Кіріспе

Теңіз сүтқоректілерінің түрлері

Солтүстік пил теңізқосаны (Mirounga angustirostris) – пил теңізқосандарының екі түрінің бірі (екіншісі – Оңтүстік пил теңізқосаны). Ол нағыз қосандар (Phocidae) тұқымдастығының мүшесі. Пил теңізқосандары өздерінің үлкен мөлшеріне және еркектерінің ірі сомына байланысты осылай аталады, ол әсіресе көбейтілу кезіндегі бәсекелестікте керемет қатты дауыстар шығаруға қолданылады. Өте айқын жыныстық диморфизм байқалады. Сәйкесінше, көбейтілу жүйесі жоғары полигиниялық; сәтті еркек бір маусымда 50-ге дейін ұрғашыны ұрықтандыра алады.

Сипаттама

Үлкен аталық солтүстік пил тұмсығы әдетте салмағы мен өлшемдері , кейбір аталықтардың салмағы 70 кг дейін жетеді. Аналықтардың салмағы әлдеқайда аз, еркектің салмағының шамамен үштен бір бөлігін құрайды, ал өлшемдері әртүрлі болуы мүмкін. Оңтүстік пил тұмсығы орташа есеппен солтүстік түрлерінен ірілеу, бірақ аналықтарының мөлшері шамамен бірдей, бұл оңтүстік түрлерінде жыныстық диморфизмнің одан да жоғары деңгейін көрсетеді. Солтүстік пил тұмсығы әдетте 9 жылға жуық өмір сүреді. Балалары қара, дерлік қара түсті жүнді болып туады, оны емшекten айырғаннан кейін төгіп, күміс сұр түске айналады. Өскен сайын, жас және ересектердің қара түсті жүні күміс түстіден қою сұрға дейін өзгереді, содан соң қоңыр түске дейін ағарады. Ересек аталықтарының мойны мен кеудесі жүнінсіз болады және қызғылт, ақ және ашық қоңыр түстің ұсақ нүктелі үлгісімен жабылады. Бұл, жұптасу маусымында болатын шайқастарға дайындалу үшін қалың, мүйізденген терінің қорғаныш қабатын құрайды. Көздері үлкен, дөңгелек және қара болады. Көздің ені және жарық аз түсетін пигменттердің жоғары концентрациясы, көрудің олжаны ұстауда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Барлық теңіз түлкілері сияқты, пил тұмсықтарының артқы аяқтары жетілмеген, олардың дамымаған ұштары құйрық пен құйрық қанатын құрайды. Әр "аяқ" бес ұзын, қанатты саусақты жая алады. Бұл екі лақтың икемді құрылымы суды итеруге пайдаланылады. Көкжаздар жүзу кезінде көбінесе қолданылмайды. Артқы аяқтары құрлықта қозғалуға жарамсыз болғандықтан, пил тұмсықтары денелерін итеру үшін қанаттарын пайдаланады. Олар осылайша қысқа қашықтыққа жылдам (сағатына 8 км дейін) қозғала алады, суға қайту үшін, аналыққа жете алу үшін немесе басып келгенді қуу үшін. Басқа теңіз түлкілері сияқты, пил тұмсықтарының қан ағыны суыққа бейімделген, артерияларды қоршаған ұсақ тамырлар олардан жылуды сіңіреді. Бұл құрылым артқы аяқ-қолдар сияқты дене мүшелерінде кездеседі. Солтүстік пил тұмсығының ерекшелігі – оның көкбауырда оттегімен қанығған қызыл қан жасушаларын сақтау қабілеті. 2004 жылы зерттеушілер 5 пил баланының суға батып, көкбауырларының физиологиялық өзгерістерін бақылау үшін МРТ-ны қолданды. 3 минуттан кейін көкбауырлар бастапқы көлемінің бестен бір бөлігіне дейін қысқарды, бұл суға батумен байланысты көкбауырдың симпатикалық жиырылуын көрсетеді. Сондай-ақ, көкбауырдың жиырылуы мен қан айналымындағы гематокриттің артуы арасында кешігу байқалды, бұл бауыр синусына байланысты болды. Бұл сұйықтыққа толы құрылым көкбауырдан қызыл қан жасушаларының ағылуынан бастапқыда кеңейеді, содан соң диафрагманың бас жағында орналасқан бұлшықеттік вена каваль сфинктері арқылы қызыл қан жасушаларын қан айналымы жүйесіне баяу жібереді. Қызыл қан жасушаларын қан ағынына баяу енгізу қабілеті гематокриттің тез өсуінен туындаған зиянды әсерлердің алдын алуға көмектеседі.

Аумағы мен экологиясы

Солтүстік пил тұмсығы Тынық мұхитының шығысында тіршілік етеді. Олар өмірінің көп бөлігін теңізде өткізеді және көбінесе туу, көбейіп, терісін жаңалау үшін ғана құрлыққа шығады. Бұл әрекеттер жағалаудағы аралдарда немесе шалқары құрлық жағалауларында орналасқан пил тұмсығының жиналатын жерлерінде жүзеге асады. Осы жиналатын жерлердің көп бөлігі Калифорнияда және Солтүстік Баха-Калифорнияда орналасқан, Калифорнияның Пойнт-Рейес Ұлттық жағалауынан Мексиканың Исла-Нативидад аралына дейін созылады. АҚШ-тағы Канал аралдары, Ано Нуэво мемлекеттік қорығы, Пьедрас-Бланкас маяғы, Морро-Бей мемлекеттік паркі және Фаралон аралдары, сондай-ақ Мексикадағы Гвадалупе аралы, Бенито-дель-Эсте аралы және Седрос аралында маңызды көбейіп жатқан топтары бар. 1990 жылдардың ортасынан бері Солтүстік Калифорниядағы Касл-Рок және Орегон штатындағы Шелл аралында да көбею оқиғалары байқалды, ал 2009 жылдың қаңтарында Британдық Колумбиядағы Race Rocks-те алғашқы пил тұмсығының тууы тіркелді. Калифорниядағы көбейіп жатқан популяция Баха-Калифорниядағы популяциядан демографиялық тұрғыдан оқшауланған. Еркектер көбінесе теңіз түбіндегі түбіндегі организмдармен қоректенеді. Батыс Солтүстік Тынық мұхитында пил тұмсығының кездесуінің тарихи жағдайлары, тұрақты немесе эпизодтық, жақсы белгілі емес. Жапон жағалауларына келген екі шалғайлаушы туралы мәлімет бар: 1989 жылы Ниижимада еркек және 2001 жылы Хасама, Татеяма жағалауларында жас пил тұмсығы. 2017 жылдың қазан айында Ямагата префектурасының Цуруока қаласындағы Санзе жағажайында 2,5 метрлік ұрғашы табылды, бұл Жапон теңізінен алғашқы тіркелген жағдай. Бұл жеке тұлғаның денсаулығы нашар болған, бірақ Камо аквариумында емдеуден кейін жақсару белгілері байқалды, аквариум оны босату мәселесін талқылап жатыр. Кейбір жеке тұлғалар Солтүстік-Шығыс Азия жағалауында байқалды. Кейбір жеке тұлғалар 2000 жылдардың басында Командер аралдарында жиналатын жерлер құрды; алайда, жергілікті Стеллер теңіз арыстандарымен агрессивті өзара әрекеттесуге байланысты ұзақ мерзімді отарлау күтілмейді. Ұрғашы пил тұмсығы ашық теңізде азықтанады, ал еркек пил тұмсығы континенттік шельф бойында азықтанады. Солтүстік пил тұмсығының тамақтануы әртүрлі, оның ішінде миктофидтер сияқты мезопелагикалық балықтар, терең сулы кальмарлар, Тынық мұхитының хекі, пелагикалық шаяндар, салыстырмалы түрде кішкентай акулалар, шашақтар және сыңар балықтар бар. Octopoteuthis deletron кальмары жиі кездесетін жем, бір зерттеуде Калифорния жағалауынан алынған үлгілердің 58% -ының асқазанында осы түр табылды. 2013 жылы терең су камерасы арқылы теңіз түбінен тұншықты балықты жұтып қойған ұрғашы пил тұмсығы тіркелді. Бұл оқиғаны украиндық бала Кирилл Дудко хабарлады, ол бұл жайтты Канададағы ғалымдарға жеткізді. Пил тұмсығы су ішуге мұқтаж емес, өйткені олар суды тамақтан және майдың метаболизмінен алады. Қараңғы тереңдікте аң аулаған кезде пил тұмсығы өз олжасын көру арқылы анықтайды сияқты; кейбір жемнің биолюминесценциясы оларды ұстауға көмектеседі. Пил тұмсығының балықтар сияқты эхолокация жүйесі дамыған жоқ, бірақ олардың дірілдерге сезімтал вибриссалары азық іздеуде рөл атқарады деп есептеледі. Еркектер мен ұрғашылардың суға түсу әрекеттері әртүрлі. Еркектер терең суға сүңгіп, континенттік шельф бойында азықтанады.

Әлеуметтік мінез-құлық және ұрпақ өсіру

Солтүстік теңіз пілдері желтоқсан және қаңтар айларында жердегі көбейту орындарына оралады, ал бұқалар бірінші болып келеді. Бұқалар оқшауланған немесе қорғалған жағажайларда, әдетте аралдарда немесе өте қашық құрлықта тоқтасады. Бұл жағажайлардың қысқы дауылдардан және үлкен толқындардан қорғаныш беруі маңызды. Бұқалар үстемдік үшін күреседі, осы арқылы қанша бұқа гаремге ие болатынын анықтайды. Жұптасу мінез-құлқы әлеуметтік иерархиямен байланысты, сондықтан күшті еркектер кішкентай және әлсіздерінен жоғарырақ дәрежеде саналады. Бұл көп әйелді қоғамда жоғары дәрежелі бұқаның мөлшері мен күшіне байланысты 30-100 сиырдан тұратын гаремі болуы мүмкін. Гарем құра алмаған еркектер шетте күтіп, жақын маңдағы аналықтармен жұптасуға тырысады. Басты бұқалар төмен дәрежелі бұқалардың жұптасуына кедергі келтіреді. Олар аналықтармен араласуға болатындықтан, бірақ көбінесе бәсекелестерді қуу үшін тоқтайды. Көбінесе төбелес өлімге әкелмейді, бірақ олар қатыгез болады және көбінесе қан төгіліп, жарақаттанумен аяқталады. Алайда, қарсыластардың тең келмейтін көптеген жағдайларында, жас және нашар дамыған еркектер жай ғана қуылды, көбінесе төбедегі құмды төбелерге. Өмірінде сәтті бұқа 500-ден астам бала тудыра алады. Көбейту колониясындағы жұптасудың көп бөлігі тек аз ғана еркектермен жасалады, ал қалғандары аналықпен жұптаса алмайды. Жұптасу көбінесе құрлықта болады және шамамен бес минутқа созылады. Кейде аналық бала туғаннан кейін агрессивті болып, өз баланы басқа аналықтардан қорғайды. Мұндай агрессия көп адам бар жағажайларда жиі кездеседі. Көптеген аналықтар өз балаларын емшектің сүтімен қоректендіреді және бөтен балаларды қабылдамайды, бірақ кейбіреулері бөтен балаларды өздеріне қабылдайды. Жетім бала басқа аналықтан сүт іздеуге тырысады және кейбіреулері, кем дегенде Ано Нуэво аралында, асырап алынады. Балалар шамамен төрт апта емшектенгеннен кейін кенеттен емшектен шығарылады, ал анасы бірнеше күн ішінде теңізге кетеді. Балалар емшектейтін кезеңде тез салмақ алады және емшектен айырылған кезде орташа есеппен 300-400 фунт салмаққа ие болады.

Тарих және мәртебесі

[[Файл:Mirounga angustirostris тұқымдасының тұқымдық колониясы.jpg|thumb|left|2005 жылы солтүстік елдегі теңіз пілінің саны 171 мыңға бағаланды. 1884 жылы олардың жойылып кеткені ойылған, бірақ 1892 жылы Смитсон экспедициясы Гвадалупе аралында сегіз жеке тұлғадан тұратын қалдық популяцияны тапты және олардың бірнешеуін өз коллекциялары үшін өлтірді. Теңіз пілі аман қалды және 1922 жылы Мексика үкіметі тарапынан қорғауға алынды. 20 ғасырдың басынан бері олар Мексика мен АҚШ-та заңмен қорғалады. Кейіннен, 1972 жылғы Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заң қабылданғаннан кейін АҚШ-тың қорғауы күшейтілді және қазіргі уақытта олардың саны 100 мыңнан асты. Дегенмен, 19 ғасырда теңіз пілінің генетикалық тартылуы оларды ауруларға, қоршаған ортаның өзгеруіне және ластануға осал етті. Шамамен 20-40 жеке тұлғадан тұратын өте шағын бастапқы популяция түр ішінде кең ауқымды туысқандық шаруашылыққа (инбридинг) әкелді, бұл басқа да мәселелерге соқты. Бұл тартылудың салдары генетикалық әртүрліліктің күрт жоғалуы, тірі қалған популяцияда гомозигостықтың артуы және гаплогруппалардың санының азаюы болды. Сонымен қатар, жануарлардың бас сүйектерінде асимметрияның айтарлықтай жоғарылауы байқалды. Эль-Ниньо құбылыстары мен олардың салдарынан туындайтын ауа-райы жағдайлары популяцияға кері әсер ете алады, ал 1997-1998 жылдардағы Эль-Ниньо сол жылғы шамамен 80% жас төлдің жоғалуына себеп болған болуы мүмкін. Қазіргі уақытта солтүстік теңіз пілі федералды Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заңмен қорғалады және Калифорния заңнамасы бойынша толық қорғалған мәртебеге ие (Калифорния балық және аң аулау кодексі [FGC] § 4700). Калифорния штатында популяция өсіп жатқанмен, оңтүстікке қарай орналасқан кейбір колонияларда халық саны азайып барады, бұл теңіз және ауа температурасының жоғарылауына байланысты болуы мүмкін. Баха-Калифорниядағы ең ірі екі колония, Гвадалупе мен Сан-Бенитода соңғы 20 жыл ішінде тұрақты түрде азаю байқалады. Солтүстікке қарайғы популяциялардың үнемі өсуін ескеретін болсақ, бұл айырмашылық көші-қон жолдарының өзгеруіне байланысты болуы мүмкін деп болжануда. Теңіз және ауа температурасының жоғарылауымен солтүстік теңіз пілі бұрынғыдай оңтүстікке көшпеуі мүмкін. Климаттың жылынуы жалғаса береді деп күтілуде, ал оңтүстік популяциялардың азаюы да күтілуде. Калифорниядағы жаңа қоныстану орындарындағы популяция соңғы ғасырда өсті. Мысалы, Ано-Нуэво мемлекеттік саябағында 1955 жылға дейін ешқандай жеке тұлға байқалған жоқ; онда туған алғашқы жас төл 1960 жылдардың басында байқалды. Қазіргі уақытта Ано-Нуэвода аралда да, құрлықта да жыл сайын мыңдаған жас төл туып жатыр. Сан-Симеон маңындағы орынның өсуі тіпті таңғаларлық болды; 1990 жылға дейін онда ешқандай жануарлар болған жоқ. Қазіргі уақытта Сан-Симеон орындарында қыс мезгілінде Ано-Нуэво мемлекеттік саябағынан гөрі көбірек көбейетін жануарлар бар.