Кіріспе

Робертсон Дэвисдің 1970 жылғы романы «Fifth Business» (1970) – канадалық жазушы Робертсон Дэвис жазған роман. 1970 жылы Канаданың Macmillan баспасында тұңғыш рет жарық көрген бұл шығарма, Дэвистің ең әйгілі «Депфорд трилогиясының» бірінші кітабы болып табылады және повествоші Дунстан Рамзидің өмірін суреттейді. Осы роман арқылы Робертсон Дэвис халықаралық деңгейде танымал болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Колборн колледжінің тарих мұғалімі Данстан Рамзи өзінің зейнетке шығуын жариялаған газет мақаласының жоғарылатушылық тонына ашуланады, ол оны елеулі жетістіктері жоқ елеусіз қарт адам ретінде бейнелейді. Өзінің өмірін мағыналы әрі қанағаттандырарлық өмір сүргенін дәлелдеу үшін Рамзи мектеп директорына ашулы хат жазып, өзінің өмірінің оқиғасын баяндады. Ол өзінің туған қаласы Депфордта (Онтарио штаты) 1908 жылдың желтоқсан айында болған оқиға туралы балалық шағынан есте сақтағаннан басталады. Он жасар Рамзимен (содан кейін "Данстабл Рамзи" деп аталатын) айтысқан кезде Рамзидің бай досы Перси Бойд Стаунтон ашуланып оған қар шарын (ішінде тас жасырылған) лақтырады, бірақ кездейсоқ ауыр жүкті көршісі Мэри Демпстерді соқтырады, бұл оның "Пол" деп аталатын ауру баланы ерте тууына әкеледі. Осы оқиғадан қатты психикалық күйзеліске ұшыраған миссис Демпстердің мінез-құлқы бірте-бірте бұзылып, ол үйсіз босқынмен жыныстық қатынаста болғаннан кейін, шагыл шұңқырда табылғаннан кейін, әдепті қоғамнан шеттетіледі. Рамзи Паулды аяп, оған жиі серік болады, ал Стонтон қар шарын лақтырғаны үшін жауапкершілікті өз мойнына алудан бас тартады. Стантон Рамзидің сүйіктісі Леола Крюкшанкпен романтикалық қарым-қатынас бастағаннан кейін екеуінің арасындағы ажырым тереңдейді. Рамзидің ауыр жарақат алған ағасы Уилли, миссис Демпстер төсекте дұға еткеннен кейін керемет түрде сауығып кеткенде, Рамзи миссис Демпстердің кереметтер жасауға қабілетті екеніне күмән келтіреді, бұл Рамзидің өзі І дүниежүзілік соғыста Ипр шайқасында артиллерия жарылысынан керемет түрде аман қалып, сол аяғын жоғалтқаннан кейін оның көрінісін көргеннен кейін расталды. Алты айлық комадан әскери ауруханада оянғаннан кейін, ол бастапқыда өліп қалды деп есептелгенін және қайтыс болғаннан кейін Виктория Крестіне ие болғанын, ал оның ата-анасы оның әлі тірі екенін білгенге дейін испан тұмауынан қайтыс болғанын біледі. Ауруханада емделіп жатқанда Рамзидің медбике Диана Марфлитке деген махаббаты болады, бірақ оның некеге тұру ұсынысын қабылдамағанынан кейін онымен ажырасады, бұл Диананы оны Ібілістің азғыруларына қарсылық көрсеткен 10 ғасырдағы ағылшын әулиесі "Дунстан" деп атауға итермелейді; бұл әңгіме кейіннен Рамзиге өзінің атын заңды түрде "Дунстан" деп өзгертуге ықпал етеді. Дептфордқа оралғаннан кейін ол Стаунтонның Леоламен тұрғанын, ал миссис Демпстерді туысы, айқын түрде, ақылдан адасқаннан кейін қабылдағанын, ал Пол Демпстер циркке қосылу үшін үйден қашып кеткенін біледі. Мектеп мұғалімі болғаннан кейін Рамзи агиологияға (әулиелерді зерттеу) қызығушылығының арқасында эксцентрик ретінде танымал болды. Осы уақытта Стентон, қазір "Бой" деп аталатын, оның ортаңғы есімінің қысқартылуы, бай бизнесменге айналады. Бойдың ақшасы мен мәртебесіне үндемей қарағанмен, Рамзи онымен және Леоламен қиын достықты сақтайды, көбінесе оның қаржылық көмегін қабылдайды. Кейінірек Рамзи миссис Демпстердің қасиетті адам екеніне сенімді болады, ол Джоэл Сюржонмен - шагылдық шұңқырда онымен жыныстық қатынасқа түскен адаммен кездеседі. Миссис Демпстерді Торонтоға жеткізгеннен кейін, Рамзи оның күтіміне жүгінуді ұсынады. Ұлы Дэвидтің тууынан кейін Леола Боймен некеде болғандықтан, өзін провинциялық тәрбиеден кейін жоғары қоғамның өміріне бейімделе алмайтынын сезініп, бақытсыздана бастайды. Стаутондардың некедегі қиындықтары 1936 жылы Рождество қарсаңында Боймен ұрысқаннан кейін Леоланың өз-өзіне қол жұмсауына әкеледі. Бірнеше жылдан кейін Леола пневмониядан қайтыс болғанда, Рамзи оның өлімін терезесін ашық қалдырып қасақана әкелген деп күдіктенді. Рамзидің агиологияға деген құмарлығы тереңдей түсуі оны Еуропаға сапарға шығарып, болландистермен (әулиелердің өмірін баяндаған иезуит ғалымдарының қоғамы) кездесуге әкеледі. Сапар барысында ол ерте жастағы иезуит діни қызметкері, қасиеттілердің өмірінің жер бетіндегі жағын жазуға маманданған Блазон атамен тығыз қарым-қатынас жасайды. Мексика қаласында Колборн колледжінен алты айлық демалыс кезінде Рамзи жасырын иллюзионист Магнус Эйзенгримнің сиқырлы шоуына қатысады, ол ересектегі Пол Демпстер екені анықталады. Есенгримнің керемет иллюзияларына қызығып, Рамзи өзінің сиқырлы іс-әрекетімен әлемді аралап жүргенде, оның серігіне қосылады және біртіндеп Есенгримнің бай қамқоршысы Лизльге, әзіл-қалжыңды, еркекше көрінісі бар эксцентрикалық әйелге жақын болады. Лизл Рамзидің сүйіктісі бо...

Тақырыптар

Дэвис романда бірнеше тақырыпты талқылайды, ең маңыздысы – материализм мен руханилық арасындағы қарама-қайшылық. Дэвис діннің идеяның қажетті бөлігі емес екенін айтады, бұл жемқор пастор Лидбитердің іс-әрекеттерінде көрінеді, ол Киелі кітапты қарапайым экономикалық мәселелерге тоғытады. Бұрын Карл Юнгтің идеяларын зейін қойып зерттеген Дэвис, оларды «Fifth Business» романында пайдаланады. Роман кейіпкерлері – Юнг архетиптерінің айқын мысалдары, ал оқиғалар Юнгтың синхрондылық туралы тұжырымын көрсетеді. Рамзи бала кезінде тасталған деген тас, ондаған жылдардан кейін жан түршігерлік суицид немесе кісі өлтіру оқиғасында қайта пайда болады. Рамзидің мінезі – классикалық интроверт, ал кітап бойында ол Бой Стаунтонның экстравертті сезімталдығымен қарама-қарсы қойылады. Рамзи өмірін шынайы діни сезімге арнайды, оны ол «ақымақ қасиеттісі» Мэри Демпстерде көреді, оның ұлы – нағыз сиқыршы архетипіне айналады. Робертсон Дэвистің психологияға деген қызығушылығы кітаптағы оқиғаларға зор әсер етеді. Дунстанның өмірінде аналардың ықпалы Зигмунд Фрейдтің Эдип кешенімен байланыстырылуы мүмкін (Дунстан Диана мен миссис Демпстерге ғашық болады, олардың аналық бейнесіне қарамастан). Карл Юнгтың жекелендіру концепциясы Лизл Дунстанның әлі өмір сүрмеген өмірі туралы және оның өмірінде тепе-теңдік болуы керек деген идеяны талқылағанда маңызды рөл атқарады. Эрик Эриксонның психосоциальдық даму сатыларын Бой мен Дунстанның таңдауларын салыстыру арқылы көруге болады (мысалы, Бой жақындық таңдайды, ал Дунстан – оқшаулануды). Нағыз білімді адам болған Дэвис, бір жағынан, мақтан тұтқан ғылымды әжуалайды, екінші жағынан, Рамзидің достары Агнес Дей, Глория Мунди және Либби Доу сияқты есімдерде әзіл-қалжыңға құмарлық танытады. Кейін ол оларды былай түсіндіреді: «Агнес – барлық ер адамдарға таныс азап шегуші тип; Глория – жақсы көңіл көтеруді ұнататын қыз, ал Либби – белсенді және мақсатқа ұмтылатын». Агнес Дей – латын тіліндегі «Agnus Dei», яғни «Құдай қойы» деген діни тіркестің ойыны. Либби Доу – Фрейд латын тілінен қарыз алған «либидо» сөзімен байланысты, ол психиканың ішкі құштарлықты тудыратын бөлігін білдіреді. Глория Мунди – латын тіліндегі «Sic transit gloria mundi», яғни «Әлемнің даңқы осылай өтеді» деген діни тіркестің ойыны.

Дін және адамгершілік

Дептфордта секталық алау бар, ол шекарадағы қала тұрғындарын бес христиан шіркеуінің арасында бөледі, олар әдетте бір-бірімен қарым-қатынас жасамайды. Төтенше жағдай ғана оларға бір-біріне көмектесуге мүмкіндік береді, бірақ бұл көмек сенімге қарамастан, белгілі бір моральдық қағидалар сақталуы керек деген шартқа байланысты. Мысалы, Мэри Демпстер – қоғамның нормаларын үнемі бұзатын, ақыл-есі кем қыз, сондықтан ол қоғамнан шеттетіліп, қорланады, оның ұлы қашқанда ешкім оған көмектеспегені осының дәлелі. Дегенмен, ол – Дептфорд қоғамының мүшесі, Дунстан оны шынайы «діншіл» деп санайды, себебі ол іштен туған жарықпен өмір сүреді (ол күйеуінің «терең діншіл» көзқарасымен салыстырады, ол «өз түсінігіндегі дінді өзі білетін немесе кездесетін барлық нәрсеге таңуды білдіреді» (46)). Дунстебл бала кезінде пресвитериан дінінде тәрбиеленеді, бірақ католик әулиелеріне де қызығушылық танытады. Ол сыртқы құрылымдарға тәуелді емес, рухани өмір салтын қалыптастырады. Дунстан Рамзи үшін дін мен мораль – өмірдегі нақтылық, ал роман оқиғалары моральдық кемшіліктердің қалай «көбейіп», кейіннен адамды мазалап, жазалайтынын көрсетеді.

Миф және тарих

Дейвис пен Данстан тарихи факт ұғымының қаншалықты өзгергіш екенін және оның мифтік ойлаудың болжамдарынан айқын ерекшеленбейтінін көрсетуге тырысады. Дунстан балалық шағындағы оқиғаларын немесе Бірінші дүниежүзілік соғыс науқандарына қатысуын дәл баяндауға қаншалықты шамасы жететініне күмән келтіреді, себебі ол еске түсіргендері "жалпыға қабылданған шындықтан" мүлдем өзгеше. Миф пен тарих арасындағы бұл шағылысқан айырмашылықтың бір жағы – Рамзидің қасиеттілердің өмірімен өмір бойы айналысуы. Олардың әңгімелерінің фантастикалық сипаты әрқашан нақты оқиғаларға негізделген, бірақ олардың ғажайыптарына сол кездегі психоәлеуметтік көзқарастар мен қажеттіліктеріне байланысты назар аударылды, сондықтан халықтың қалауы қабылданған канонға зор ықпал етті.

Роман және Дэвистің өмірі

Кейбір оқырмандар "Бесінші бизнес" жартылай автобиографиялық болуы мүмкін деп ойлады. Дэвис өзінің өмірлік тәжірибелерін (Онтариодағы шағын қалашақтағы балалық шағы, әлеуметтік және қаржылық элитамен туыстық байланыстар) көптеген туындыларына көшірді. Ол бұл романды "автобиографиялық деуге болады, бірақ жас шағындағы жазушылар сияқты емес; бұл Диккенстің "Дэвид Копперфилд" романына ұқсас, өмірде болған оқиғалардың ойдан шығарылған қайта жазылуы және көп өзгертілген нәрсе" деп есептеді. Перси Бойд Стаунтон кейіпкерінің өміріне қатысты кейбір мәліметтер Дэвистің досы Винсент Мэссидің өмірімен ұқсас. Екеуі де әкелерінің ауыл шаруашылығы бизнесінен байлыққа ие болды. Екеуі де Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, содан кейін саясатқа қадам басып, министрлік лауазымдарды иеленді және Канаданың ана елімен байланысын нығайтты. Мэсси Канадада туған алғашқы генерал-губернатор болып тағайындалды, ал Бой да Онтарионың вице-губернаторы болып тағайындалды. Ең айқын салыстыру – Бой Рамзи сабақ беретін мектепті басқаратын директорлар кеңесінің төрағасы болуы, дәл Робертсон Дэвис Торонто университетінде Масси колледжінің магистрі ретінде өмірін өткізгендей. Бірақ Стаунтон кейіпкері жоғары дәрежеде көркемделіп жазылған. Дэвис кейіпкердің кейбір аспектілері оның әкесінің бейнесін көбірек көрсететінін айтты.

Атау

Басшысының "Бесінші істі" анықтауға талап етуімен Дэвис осы кіріспе цитатасын қосты. Кейінірек кітаптың норвегиялық аудармашысы Зигмунд Хофтун (шынайы) даниялық кітапта бұл цитатаны таба алмады, сол себепті Дэвис оған 1979 жылдың 13 тамызында "Бұл Оверскудан емес, мен оны өзім құрастырдым" деп жазды.

Басты кейіпкерлер

Дунстан (Дунстабл) Рамсей – Басты кейіпкер және баяндаушы. Рамзи Колледж хроникасындағы зейнеткерлік туралы хабарламаға намыстанды және өмірі қызықты болғанын дәлелдеуге ниетті. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен және Виктория кресімен марапатталған. Әулиелер мен мифтерді зерттейді және Болланд ғалымдарымен уақыт өткізеді. 'Бой' (Перси Бойд) Стаунтон – Рамзидің «өмір бойы достасы және жауы», ол Рамзиге қар шары лақтырады, бірақ ол Мэри Демпстерге тиеді, осылайша Пол Демпстердің мерзімінен бұрын дүниеге келуіне және оның кейіннен ақыл-есінен айырылуына себеп болады. Стаунтон өзінің есімін Персиден Бойға өзгертеді. Талантты бизнесмен және инвестор, ол Канададағы қант өңдеу бизнесінде зор байлыққа ие болады, соңында көптеген салаларды қамтитын конгломераттың иесіне айналады (Альфа корпорациясы). Ұсынысқа ие адам, оның жыныстық қажеттіліктері өте зор. Мэри Демпстер – Рамзиден он жас үлкен, оның өмірінде маңызды рөл атқарады. Ол қасиетті сипаттарға ие және психиатриялық ауруханада ұсталады. Пол Демпстер – Мэри Демпстердің ұлы. Дунстан Рамзиден он жас кіші, ол Рамзиді сиқырлауда басып өтеді. Ол көшпелі циркпен бірге қаладан кетеді. Ол «Магнус Эйзенгрим» деген атпен танымал болатын сиқыршыға айналады және осы трилогиядағы «Ғажайыптар әлемі» атты туындының басты кейіпкері болады. Диана Марфлитт – Бірінші дүниежүзілік соғыста жараланған Рамзиге күтім жасайтын медбике. Ол оның алғашқы сексуалдық серігі. Диана оны Англиядағы мюзиклдермен таныстырады. Ол оған үйленуден бас тартады, өйткені оның өмірінде аналық рөл атқарады деп санайды. Леола Стаунтон (қыз есімі Крюишанк) – Рамзидің алғашқы махаббаты, ол Бой Стаунтонға үйленеді. Әдемі, бірақ құбылмалы, ол өзінің амбициялы күйеуінің үміттерін қанағаттандыра алмайды. Лизелотте (Лиесл) Вицлипуцли – Швейцариялық миллионер сағатшының қызы, ол Магнус Эйзенгримге оның көшпелі сиқыр шоуында көмектеседі. Ол екі жынысты, ерекше бойы ұзын және ірі ерекшеліктері бар. Ол Рамзидің құпиясын сақтайтын адамы, сүйіктісі және сыншысы болады.