Кіріспе

Тигр өзенінің саласы Хабур өзені – Сириядағы Евфрат өзенінің ең ірі және жыл бойы құрғамайтын саласы. Хабур Түркиядан бастау алғанмен, Рас-әл-Айн маңындағы карстық бұлақтар өзеннің басты су көзі болып табылады. Бірнеше маңызды вадилер Хабурдың солтүстігінде, Хасакаға жақын жерде бірігіп, Хабур үшбұрышы немесе Жоғарғы Хабур аймағын құрайды. Хабур алқабында солтүстіктен оңтүстікке қарай жылдық жауын-шашын мөлшері 400 мм-ден 200 мм-ге дейін азаяды. Осы себепті өзен тарихи тұрақты ауыл шаруашылығы үшін өте маңызды су көзіне айналды. Хабур өзені Бусайра қаласының жанында Евфратқа құяды.

География

Хабур өзенінің ағысы екі ерекше аймаққа бөлінеді: Аль-Хасаканың солтүстігіндегі Жоғарғы Хабур аймағы немесе Хабур үшбұрышы, және Аль-Хасака мен Бусайра арасындағы Орта және Төменгі Хабур.

Тарих

Өзенді ежелгі жазушылар жақсы білген, әр түрлі жазушылар әртүрлі атауларды қолданған: Птолемей мен Плиний Ескісі оны Хаборас (Χαβώρας) деп атаған, Прокопий оны Хабура, Страбон, Зосим және Аммиан Марцеллин оны Аборрас (Ἀβόρρας) деп атаған, ал Харакстанның Исидор оны Абурас (Ἀβούρας) деп атаған. Ол Месопотамияның ірі өзені ретінде сипатталды, Монс Масиуста басталып, Нисибис маңынан ағып, Керкесияда (Circesium) Евфратқа құяды. Прокопий оны маңызды өзен деп есептейді, ал Аммиан Юлиан Апостат оны "Абора өзені арқылы салынған көпірмен" (per navalem Aborae pontem) кешіп өткенін айтады. Страбон оны Антемузиас қаласының жанында деп сипаттаған. Өзенге бірнеше кішігірім арналар қосылады, олардың аттары кейінгі классикалық жазушылардың еңбектерінде кездеседі. Олар – Скиртус (Procop. de Aedif. 2.7), Кордес (Procop. de Aedif. 2.2) және Мигдоний (Julian. Or. i.). Птолемей (5.18.6) Евфратта, Никефорионға жақын орналасқан Хабора (Χαβώρα) деген қала туралы айтады, ол өзеннің атын алған болуы мүмкін, ал Теофилакт Симокатта Ἀβορέων φρούριον деп атаған, бұл, әрине, сол жер. 1930 жылдан бері Хабур аңғарында көптеген археологиялық қазбалар мен зерттеулер жүргізілді, бұл аймақтың Төменгі Палеолиттен бері қоныстанған екенін көрсетеді. Қазба жұмыстары жүргізілген маңызды орындарға Телл Халаф, Телл Брак, Телл Лейлан, Телл Машнақа, Телл Мозан және Телл Барри жатады. Аймақ өзінің атын Солтүстік Месопотамия мен Сирияда б.з.д. 2 мыңжылдықтың басында табылған ерекше суреттелген керамикалық бұйымға берді, оны Хабур керамикасы деп атайды. Хабур өзені аймағы Митан патшалығының өркендеуімен де байланысты, ол шамамен б.з.д. 1500–1300 жылдары гүлденген. Хабур өзені Еврей Библиясында да еске алынады: "Тиглат-Пилесер Рубендіктерді, Ғадтықтарды және Манаса тайпасының жартысын жер аударып әкетті. Оларды Халах, Хабор, Хара және Гозан өзеніне қоныстандырды, олар сонда осы күнге дейін тұрып жатыр". Хабурдың Хабормен теңестірілуі күмәнді емес. Ксенофонттың баяндауы бойынша, Кіші Кир парсыларға қарсы сәтсіз жорығы кезінде келген ежелгі Корсота қаласы, олар оны "Маскас" деп атаған Хабур өзені мен Евфраттың тоғысында орналасқан. Басқа авторлар Корсотаның нақты орналасқан жеріне қатысты сақтық танытқан, өйткені сол кезден бері өзендердің атаулары мен арналары өзгерген. Хабур өзені кейде Кебар немесе Чебар өзенімен теңестірілген, ол Тель-Абибтің орналасқан жері және Езекиел кітабындағы бірнеше маңызды көріністердің ортасы болған. Алайда, соңғы зерттеулер Кебарды б.з.д. 5 ғасырдағы Мурушу архивтерінде айтылған кабару су жолы деп анықтайды, ол Ниппурге жақын және Вавилонның шығысындағы толып жатқан канал, Схатт-эль-Нилге жақын орналасқан.

Қазіргі Хабур өзені аңғары

Хабур өзені жобасы 1960 жылдары басталды, оның аясында бірнеше бөгеттер мен каналдар салынды. Хабур алқабында Евфрат өзеніндегі Табка бөгетімен бірге ірі суару жобасының бөлігі ретінде үш бөгет салынды. Телл Тамер ауданындағы Хабур өзенінің бөлігі өзін-өзі басқаратын ассириялық анклавқа мекен етеді. Ра’с әл-Айн мен Әл-Хасака арасындағы Хабурдың салаларында Хасака Батыс және Хасака Шығыс деп аталатын екі бөгет салынды. Батыс Хасака суқоймасының сыйымдылығы 0,09 км³ және ол ассириялық анклавтың оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Шығыс Хасаканың сыйымдылығы 0,2 км³ құрайды. Үшінші бөгет, Хассаке Оңтүстік, Хабурда Әл-Хасакадан оңтүстікке қарай 25 км қашықтықта салынды. Бұл бөгеттің суқоймасының сыйымдылығы 0,7 км³-ге жетеді. Қазіргі кезде 16 000 км² жерді алып жатқан Хабур аңғары Сирияның негізгі бидай егілетін аймағы болып табылады. Солтүстік-шығыс бөлігі Сирияның мұнай өндірісінің орталығы есебіндегі маңызды аймат.