Егде сайып билік құру – геронтократия. Бұл үлкендердің билеуші топта басымдық танытуы, көбінесе жасы ұлғайғандардың құзырында болуы. Тарихы көне Грецияға дейін барады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қарлылардың олигархиялық билігі
Oligarchical rule by the elderly
Геронтократия – ересектерден едәуір үлкен жастағы басшылардың билік ететін олигархиялық биліктің бір түрі. Көптеген саяси жүйелерде билеуші топтың ішіндегі билік жасқа байланысты жинақталады, нәтижесінде ең үлкен жастағы адамдар ең көп билікке ие болады. Ең көп билікке ие болғандар ресми басшылық лауазымдарда болмауы мүмкін, бірақ көбінесе оларды бағындырады. Ең қарапайым анықтама бойынша, геронтократия – басшылықтың қарттарға ғана берілген қоғамы.
A gerontocracy is a form of oligarchical rule in which an entity is ruled by leaders who are significantly older than most of the adult population. In many political structures, power within the ruling class accumulates with age, making the oldest individuals the holders of the most power. Those holding the most power may not be in formal leadership positions, but often dominate those who are. In a simplified definition, a gerontocracy is a society where leadership is reserved for elders.
Өмірбаян
Қарттар билікті ұстау идеясы көптеген мәдениеттерде болғанымен, геронтократияның батыстық тамырлары ежелгі Грекияға дейін жетеді. Платон: «Ересек адамдар билік жүргізуі керек, ал жастар бағынуға тиіс» деген еді. Ежелгі грек геронтократиясының мысалы Спарта қала-мемлекетінде көрінеді, оны кем дегенде 60 жастағы және өмір бойы қызмет ететін мүшелерден құралған Gerousia кеңесі басқарды.
Although the idea of the elderly holding power exists in many cultures, the gerontocracy has its western roots in ancient Greece. Plato stated that "it is for the elder man to rule and for the younger to submit". An example of the ancient Greek gerontocracy can be seen in the city state of Sparta, which was ruled by a Gerousia, a council made up of members who were at least 60 years old and who served for life.
Қытай
1982-1992 жылдар аралығында Орталық консультативтік комиссияның ықпалы мен билігі жиі Қытай Коммунистік партиясының Саяси бюросының Тұрақты комитетінен басып өтті. «80 жастағылар 70 жастағылардың отырысын шақырып, қай 60 жастағыларды зейнетке жіберу керектігін анықтайды» деген әзіл қаптап кетті, себебі ҚХР Төрағасы Дэн Сяопин 85 жасқа дейін зейнетке шыққан жоқ.
Between 1982 and 1992, the Central Advisory Commission's power and authority often surpassed the Politburo Standing Committee of the Chinese Communist Party. It was quipped, "the 80 year olds are calling meetings of 70 year olds to decide which 60 year olds should retire", as CMC chairman Deng Xiaoping did not retire until the age of 85.
Кеңес Одағы
Кеңес Одағында 1970 жылдардан бастап геронтократия нығая түсті; ол елде кемінде 1985 жылға дейін басым болды, сол кезде Михаил Горбачев басқаратын жас, амбициялы және сергекті басшылық билікке келді. Оның ең көрнекті өкілі Леонид Брежнев 1982 жылы 75 жасында қайтыс болды, бірақ 1975 жылы жүрек талмасына ұшырағаннан кейін, жалпыланған артериосклероз дамыды, осының салдарынан денсаулығы нашарлап, сөйлеуде қиындықтар туды. Соңғы екі жылында ол көбінесе номиналды басшы болды. 1980 жылы Политбюроның орташа мүшесі – әдетте, 1930 және 1940 жылдары билікке келген және Ұлы тазалаудан аман қалған адам – 70 жаста болды (1952 жылы 55-ке, ал 1964 жылы 61-ге қарағанда), ал 1982 жылы Брежневтің сыртқы істер министрі Андрей Громыко, қорғаныс министрі Дмитрий Устинов және премьер-министрі Николай Тихоновтың барлығы жетпіс жасқа жуық немесе осы жаста болды. Брежневтің 68 жастағы ізбасары Юрий Андропов билікке келген кезде бүйрек ауруымен ауыр сырқаттанды, және оның өлімінен кейін он бес ай өткен соң, оның орнын 72 жастағы Константин Черненко басты. Черненко үш жылдан кем уақыт ішінде қайтыс болған үшінші совет басшысы болды. Оның өлімі туралы түнгі уақытта хабардар болған АҚШ президенті Рональд Рейган, Черненкодан жеті ай үлкен және оның алдыңғы ізбасары Андроповтан үш жасқа үлкен болғандықтан, "Орыстармен қалай келісімге келе аламын, егер олар маған қарсы қайтысып жатса?" деген пікір білдірді.
In the Soviet Union, gerontocracy became increasingly entrenched starting in the 1970s; it was prevalent in the country until at least 1985, when a more dynamic and younger, ambitious leadership headed by Mikhail Gorbachev took power. Leonid Brezhnev, its foremost representative, died in 1982 aged 75, but had suffered a heart attack in 1975, after which generalized arteriosclerosis set in, so that he was progressively infirm and had trouble speaking. During his last two years he was essentially a figurehead. In 1980, the average Politburo member — generally a young survivor of the Great Purge who rose to power in the 1930s and 1940s — was 70 years old (as opposed to 55 in 1952 and 61 in 1964), and by 1982, Brezhnev's minister of foreign affairs, Andrei Gromyko; his minister of defense, Dmitriy Ustinov; and his premier, Nikolai Tikhonov, were all in their mid to late seventies. Yuri Andropov, Brezhnev's 68 year old successor, was seriously ill with kidney disease when he took over, and after his death fifteen months later, he was succeeded by Konstantin Chernenko, then 72, who lasted thirteen months before his death and replacement with Gorbachev. Chernenko became the third Soviet leader to die in less than three years, and, upon being informed in the middle of the night of his death, U. S. President Ronald Reagan, who was seven months older than Chernenko and just over three years older than his predecessor Andropov, is reported to have remarked, "How am I supposed to get anyplace with the Russians if they keep dying on me?"
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында геронтократияның байқалуы американдық құлдыраудың жалпы мәселелерімен байланыстырылған.
The observation of gerontocracy in the United States has been connected to broader themes of American decline.
Төрағалық
Дональд Трамп пен Джо Байденнің президенттік кезеңінде АҚШ үкіметі геронтократия деп сипатталды. 70 жасында Трамп, Байденнің қызметке кірісуіне дейін президенттікке инаугурацияланған ең үлкен жастағы адам болды. Трамп әкімшілігіндегі көптеген жоғары лауазымды шенеуніктер, мысалы, бас прокурорлар Джефф Сешнс және Уильям Барр, ауыл шаруашылығы министрі Сонни Пердью және сауда министрі Уилбур Росс 70 жасқа толған немесе одан асып кеткен. 2020 жылғы президенттік сайлауда Байден Трамптан басым түсіп, жаңа жас рекордын жасады. Байден 2021 жылдың 20 қаңтарында 78 жасында қызметке кірісіп, президенттікке инаугурацияланған ең үлкен жастағы адам атанды. 2022 жылдың 20 қарашасында 80 жасқа толған Байден, қызметте жүргенде осы мерейлі жасқа жеткен алғашқы президент болды. Егер ол 2024 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, екінші мерзімін аяқтаса, 2029 жылы қызметтен кеткенде 86 жаста болады.
Under presidents Donald Trump and Joe Biden, the U. S. government has been described as a gerontocracy. At 70, Trump was the oldest person ever to be inaugurated president, until the inauguration of Biden. Many senior officials in Trump's administration, such as attorneys general Jeff Sessions and William Barr, secretary of agriculture Sonny Perdue, and secretary of commerce Wilbur Ross, have been 70 or older. In the 2020 presidential election, Biden prevailed against Trump, setting a new age record. Biden was 78 when he was sworn in on January 20, 2021, making him the oldest person to be inaugurated president. After turning 80 on November 20, 2022, Biden also became the first president to reach the milestone while in office. If he wins his reelection campaign in 2024 and survives his second term, he will be 86 when leaving office in 2029.
Конгресс
Нэнси Пелоси, 2022 жылы Өкілдер палатасының спикері, және Митч Макконнелл, 2018 жылы Сенаттағы көпшілік көшбасшысы, екеуі де АҚШ тарихында өз лауазымдарының ең ескі иелері болды. 2020 жылы 87 жасқа толған сенаторлар Дианна Файнштейн мен Чак Грассли Конгрестің ең қарт мүшелері еді. Файнштейн үш жылдан кейін 90 жасында қайтыс болды. 2021 жылы сенатордың орташа жасы 64 жасқа жетті, ал заң шығарушы органдардағы билік позициялары – түрлі комитеттердің төрағалықтары сияқты – көбінесе тәжірибелі, яғни үлкен жастағы заң шығарушыларға беріледі. Оңтүстік Каролина штатынан АҚШ сенаторы болған Стром Турмонд жарты ғасырға жуық қызмет еткеннен кейін 100 жасында лауазымын қалдырды, ал Батыс Вирджиния штатынан Роберт Бёрд 1917 жылы дүниеге келіп, 1959 жылдан 2010 жылы 92 жасында қайтыс болғанға дейін Сенатта қызмет етті. Турмонд пен Бёрд екеуі де Сенаттың уақытша төрағасы болып қызмет еткен, бұл президенттік тізімде үшінші орынды білдіреді.
Nancy Pelosi, the speaker of the House of Representatives in 2022, and Mitch McConnell, the Senate majority leader in 2018, were both the oldest holders of their offices in U. S. history. At 87 years old in 2020, senators Dianne Feinstein and Chuck Grassley were both the oldest members of Congress. Feinstein ultimately died in office three years later at the age of 90. In 2021, the average age of a senator was 64, and positions of power within the legislatures — such as chairmanships of various committees — are usually bestowed upon the more experienced, that is, older, members of the legislature. Strom Thurmond, a U. S. senator from South Carolina, left office at age 100 after almost half a century in the body, while Robert Byrd of West Virginia was born in 1917 and served in the Senate from 1959 to his death in 2010 at age 92. Both Thurmond and Byrd had served as president pro tempore of the Senate, a position that is third in the presidential line of succession.
Теократиялық жүйе
Геронтократия теократиялық мемлекеттерде және Иран, Сауд Арабиясы, Ватикан және Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі сияқты діни ұйымдарда кең таралған, онда басшылық діни ақсақалдардың қолында шоғырланған. Бірақ жоғары діни басшылардың жасына қарамастан, Ирандағы парламенттік үміткерлердің жасы 75-тен аспауы тиіс. Сауд Арабиясы номиналды түрде теократиялық монархия болып табылады, бірақ кейбір кешіккен коммунистік мемлекеттерге ұқсас, геронтократтармен басқарылған. Қартайған Сауд патшасы мен оның қартайған туыстары көптеген қарт дін қызметкерлерімен бірге билік жүргізді. Олардың көптегені 80 жасқа жуық болған (шамамен 1930 жылы туған). Дегенмен, соңғы кезде билік Мұхаммед бин Салманның қолына шоғырланды – ол 2017 жылы Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы болған кезде 31 жаста болған. Ол Сауд Арабиясының ықпалды, ескірген мүшелерін ығыстырды.
Gerontocracy is common in theocratic states and religious organizations such as Iran, Saudi Arabia, the Vatican and the Church of Jesus Christ of Latter day Saints, in which leadership is concentrated in the hands of religious elders. Despite the age of the senior religious leaders, however, parliamentary candidates in Iran must be under 75. Nominally a theocratic monarchy, Saudi Arabia, likened to various late communist states, has been ruled by gerontocrats. Aged king Saud and his aged relatives held rule along with many elder clerics. They were in their eighties (born c. 1930). Recently, however, power has become concentrated by Mohammed bin Salman–31 years old when he became crown prince of Saudi Arabia in 2017–who has sidelined powerful, older members of the Saudi family.
Мемлекетсіз қоғамдар
Кенияда Самбуру қоғамы геронтократиялық деп есептеледі. Ақсақалдардың билігі олардың қарғысына сенумен байланысты, бұл некелерді ұйымдастыру және қосымша әйелдер алудағы монополияларын нығайтады. Бұл, әсіресе, отыз жасқа дейін дамуы әлеуметтік тоқтауға ұшыраған, жасөспірімдік жағдайын ұзартатын, үйленбеген жас еркектердің есебінен жүзеге асады. Самбуру геронтократиясының парадоксы – көңіл осы еркін, жүдеген жастардың сұлулығы мен бұзық мінез-құлқына ауысады, бұл бандиттік соғыс сияқты түріне, егде жастағы әйелдермен жасалған ізгіліксіздікке және олардың мал-мүлігін ұрлауға байланысты кең таралған күдіктерге дейін барады. Осы сияқты Африка қоғамдары геронтократиялық иерархияларымен белгілі. Мысалы, йоруба халқын Оба және Олойес аталатын құрметті ақсақалдар басқарады. Бұл міндетті талап болмаса да, түрлі факторларға байланысты олардың көпшілігі едәуір егде жастағы адамдар болып табылады. Америка үнділерінің және Австралия аборигендерінің ақсақалдары көптеген үнді және абориген мәдениеттерінде даналық пен биліктің дәстүрлі бейнесі саналады.
In Kenya, Samburu society is said to be a gerontocracy. The power of elders is linked to the belief in their curse, underpinning their monopoly over arranging marriages and taking on further wives. This is at the expense of unmarried younger men, whose development up to the age of thirty is in a state of social suspension, prolonging their adolescent status. The paradox of Samburu gerontocracy is that popular attention focuses on the glamour and deviant activities of these footloose bachelors, which extend to a form of gang warfare, widespread suspicions of adultery with the wives of older men, and theft of their stock. African societies such as this are known for their gerontocratic hierarchies. The Yoruba people, for example, are led by titled elders known as Obas and Oloyes. Although not an explicit requirement, most of them are decidedly elderly due to a variety of factors. American Indian elders and Australian Aboriginal elders are traditional figures of wisdom and authority in many Native American and Aboriginal cultures.
Басқа елдер
Рим республикасы бастапқыда бір мысал болды; «сенат» сөзі латын сөзі «senex»-тен шыққан, ол «қарт адам» дегенді білдіреді. Цицерон былай деп жазды: «Олар жүгіруді, секіруді, қашықтан лақтыратын нәрселерді немесе жақын арадағы қылыштарды пайдаланбады, бірақ даналықты, естілік пен ойлау қабілетін пайдаланды, егер бұл қасиеттер қарттарда болмаса, біздің ата-бабаларымыз ең жоғары кеңеске сенат демес еді». Үндістанның Тамил Наду штатында 87 жастағы М. Карунанидхи басқарған үкімет тағы бір геронтократия мысалы болды. Үндістанның тағы бір штаты – Батыс Бенгалда Джоти Басу 86 жасында штат бас министрі лауазымынан кетті, бірақ 2010 жылы қайтыс болғанға дейін Саяси бюро мүшесі болып қалды және бас министр мен оның кабинеті, сондай-ақ партияластары барлық басқару мәселелері бойынша одан кеңес сұрады. Қазіргі Италия көбінесе геронтократия деп есептеледі, тіпті итальяндық ішкі пікірталастарда да. Монти үкіметінің орташа жасы батыс әлемінде ең жоғары – 64 жас, ал ең жас мүшелері 57 жаста болды. Италияның бұрынғы премьер-министрі Марио Монти 70 жасында қызметтен кетті. Оның тікелей алдыңғысы Сильвио Берлускони 2011 жылы отставкаға кеткен кезде 75 жаста болды. Бұрынғы премьер-министр Романо Проди 2008 жылы орнынан кеткенде 69 жаста еді. Италия президенті Серджо Маттарелла 82 жаста, ал оның алдыңғылары Джорджо Наполитано мен Карло Азеглио Чиампи қызметтен кеткен кезде тиісінше 89 және 85 жаста болды. Бұл үрдіс соңғы жылдары бұзылды, 2014 жылы Маттео Ренци 39 жасында премьер-министр болды, ал 2022 жылы Джорджия Мелони 45 жасында билікке келді. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, Италия университеттерінің профессорларының орташа жасы 63, банк директорлары мен бас атқарушы директорлардың – 67, парламент мүшелерінің – 56, ал кәсіби одақтар өкілдерінің жасы 59-ды құрады. Қазіргі Жапония геронтократия (немесе «күміс демократия») және «ұрпақтар арасындағы әділетсіздік, ішінара елдің қартайып бара жатқан халқының салдары» деп сипатталды. Орта ғасырлық Англияда aldermen («қарттар») – қала әкімінен кейін жергілікті саяси көшбасшылар болды. Бұл атақ әлі де АҚШ, Канада, Австралия және Оңтүстік Африка сияқты Британ империясы отарлаған кейбір елдерде қолданылады.
The Roman Republic was originally an example; the word senate is related to the Latin word senex, meaning "old man". Cicero wrote: "They wouldn't make use of running or jumping or spears from afar or swords up close, but rather wisdom, reasoning, and thought, which, if they weren't in old men, our ancestors wouldn't have called the highest council the senate." In the Indian state of Tamil Nadu, the government headed by 87 year old state chief minister M. Karunanidhi was another example of gerontocracy. In another Indian state, West Bengal, Jyoti Basu was 86 years old when he stepped down from the office of chief minister of the state, but he continued to remain a member of the Polit Bureau until a few months before his death in 2010 and was consulted on all matters related to governance by the chief minister and his cabinet as well as his other party colleagues. Present day Italy is often considered a gerontocracy, even in the internal Italian debate. The Monti government had the highest average age in the western world at 64 years, with its youngest members being 57. Former Italian prime minister Mario Monti was 70 when he left office. His immediate predecessor, Silvio Berlusconi, was 75 at the time of resignation in 2011. The previous head of the government Romano Prodi was nearly 69 when he stepped down in 2008. Italian president Sergio Mattarella is 82, while his predecessors Giorgio Napolitano and Carlo Azeglio Ciampi were 89 and 85 respectively when they left office. This trend has been disrupted in recent years, with Matteo Renzi becoming prime minister at age 39 in 2014, and Giorgia Meloni assuming the office at age 45 in 2022. As of 2014, the average age of Italian university professors is 63, of bank directors and chief executive officers 67, of members of parliament 56, and of labor union representatives 59. Modern Japan has been described as a gerontocracy (or "silver democracy") and "generationally unjust, partially a product of the country's severely ageing population." In Medieval England, aldermen (literally "elder men") were local political leaders second to a mayor. The title is still used in some countries colonized by the British Empire, such as the U. S., Canada, Australia and South Africa.
Ұйымдастыру үлгілері
Саяси сферадан тыс, геронтократияны түрлі институттық иерархияларда да кездестіруге болады. Жалпы алғанда, геронтократияның белгісі – жеті немесе сексен жастан асқан көшбасшылардың көп болуы. Одан жас адамдар бұл белгіге сай келмейді, ал одан үлкендер көшбасшылыққа үстемдік ету үшін көбінесе жеткіліксіз болады. Егер бір ғасырдан астам өмір сүрген адам билікте болса, ол әдетте иерархиядағы ең үлкен жастағы адам болып табылады. Геронтократия, әдетте, бір құрылымның даму кезеңінде пайда болады, оның өмір бойындағы бір бөлігі емес. Геронтократияға қарсылық, мысалы, қызмет мерзімін шектеу немесе міндетті зейнеткерлік жасын белгілеу арқылы осы ерекшелікті әлсіретуге немесе жоюға әкелуі мүмкін. Мысалы, АҚШ соттарының төрешілері өмір бойы қызмет етеді, бірақ белгілі бір жасқа жеткеннен кейін толық жалақымен зейнеткерлікке шығуға ынталандыру және басшылық қызметтен шеттету жүйесі енгізілді. Халықаралық Олимпиада комитеті 1965 жылы міндетті зейнеткерлік жасын белгіледі, ал Папа Павел VI кардиналдардың 80 жасқа толғаннан кейін жаңа папаны сайлауға дауыс беру құқығын жойды. Бұл сол кезде кардиналдардың саны артып келе жатқандықтан, жаңа папаға дауыс беретін кардиналдардың санын шектеу мақсатында жасалды және қазір де жалғасуда. Геронтократия бастапқыда осымен танылмаған институттарда да пайда болуы мүмкін.
Outside the political sphere, gerontocracy may be observed in other institutional hierarchies of various kinds. Generally the mark of a gerontocracy is the presence of a substantial number of septuagenarian or octogenarian leaders—those younger than this are too young for the label to be appropriate, while those older than this have generally been too few in number to dominate the leadership. The rare centenarian who has retained a position of power is generally by far the oldest in the hierarchy. Gerontocracy generally occurs as a phase in the development of an entity, rather than being part of it throughout its existence. Opposition to gerontocracy may cause weakening or elimination of this characteristic by instituting things like term limits or mandatory retirement ages. Judges of the United States courts, for example, serve for life, but a system of incentives to retire at full pay after a given age and disqualification from leadership has been instituted. The International Olympic Committee instituted a mandatory retirement age in 1965, and Pope Paul VI removed the right of cardinals to vote for a new pope once they reached the age of 80, which was to limit the number of cardinals that would vote for the new Pope, due to the proliferation of cardinals that was occurring at the time and is continuing to occur. Gerontocracy may emerge in an institution not initially known for it.