Кіріспе

Корольдік теңіз флотының адмиралы, Жаңа Зеландия крикетшісі.

Адмирал Чарльз Уильям де ла Пур Бересфорд, 1-ші Барон Бересфорд (10 ақпан 1846 – 6 қыркүйек 1919), 1859-1916 жылдар аралығында Лорд Чарльз Бересфорд аталған британдық адмирал және Парламент мүшесі. Бересфорд – Джон Бересфордтың екінші ұлы, 4-ші Уотерфорд маркизі. Сондықтан, маркиздің кіші ұлы болғандықтан, оның құрметті титулына қарамастан, ол әлі де Халықтар палатасына өтуге құқылы болды. Ол теңіз флоты және Парламент мүшесінің екі қызметін біріктіріп, соғыстағы батырлығымен және Парламентте теңіз флотының жақтасы ретінде танылды. Ол британдық қоғамға «Чарли Б» деген атпен кеңінен танымал, іздестірілетін тұлға болды. Көптеген адамдар оны Джон Буллдың бейнесі деп есептейтін, тіпті ол өзімен бірге өзінің таңбасы – бульдогты алып жүретін. Оның кейінгі мансабы Флот адмиралы сэр Джон Фишермен ұзаққа созылған даумен ерекшеленді. Фишердің реформалары жаңа технологияларды енгізуге және дәстүрлі тәжірибелерді жоюға бағытталған. Фишер, Бересфордтан сәл үлкен және табыстырақ болғандықтан, Бересфордтың теңіз флотының жоғарғы лауазымына таяуласуына кедергі келтірді. Бересфорд ең жоғары теңіз командаларын – Жерорта және Ла-Манш флоттарын басқарды, бірақ Бірінші теңіз лорды болу арманына жете алмады.

Отбасылық өмірі мен мінез-құлқы

Бересфорд Филипстаунда (Дайнгеан) Оффли округінде дүниеге келді және Ирландияның Кюррамор қаласында өсті, ол бес бауырдың екіншісі болған. Оның үлкен ағасы Джон Өмірлік гвардияға қосылды, 1866 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін отбасы мүлкін және атақтарын мұраға алды. Уильям 9-шы Корольдік атқыштар полкіне қосылды, Англо-зулу соғысында Виктория кресімен марапатталды және Үндістанның бірнеше вице-корольдерінің әскери хатшысы болды. Маркус 7-ші Королеваның жеке гусарларына қосылды, король Георг V-нің жеке аттысы болды және корольдің жарысқа қатысатын жылқыларына жауапкер болды. Кенже інісі Делавал Канадада ранчо иесі болды. Оның отбасының тарихы Джеймс I тұсында Ирландияға басып кіріп, қоныстанған және билік жүргізген ағылшындарға дейін жетеді. Олардың иелігіндегі жерлер Ирландияның оңтүстік-шығысындағы Уотерфорд қаласының жанындағы Кюрраморда орналасқан, онда 100 жылқыға арналған тұрақтар бар және 600 адам жұмыс істеді. Отбасы аң аулауды өте ұнататын, сондықтан оның бір туысы аттан құлап қаза тапты, екіншісі мүгедек болды, ал өзі әр түрлі уақытта он сүйек сындырып алған. 46 жасында капитан шенінде кемелер арасындағы ескек тарту жарыстарына қатысты. Ол 1878 жылдың 25 маусымында Лондонда Ричард Гарднер мен Люси Мандеслоның қызы Эллен Джеромина (Мина) Гарднерге үйленді. Олардың екі қызы болды: Айлин Тереза Люси де ла Пур Бересфорд (1939 жылы қайтыс болды) және Кэтлин Мэри де ла Пур Бересфорд (1879–1939).

Әскери және саяси мансап

Бересфорд он екі жасында Канал флотын көргенде қатты әсерленді. 1859 жылы 13 жасында Стаббингтон Хаус мектебінде дайындықтан өткен соң Корольдік теңіз күштеріне қосылды. Теңіз академиясында курсант ретінде оқуын бастады және 1861 жылғы наурыз айында емтиханды сәтті тапсырды. Ол Жерорта теңізі флотының флагмандық кемесінде мичман болып тағайындалды. 1863 жылдың басында Бересфорд "Мерлборо" кемесінен кетіп, қарызға батты. Әкесі адмирал Иденмен ақылдасып, 1864 жылдың ортасында Бересфордты бу корветіне ауыстыруды ұйымдастырды, онда Бересфорд аға мичман болып, жауапкершілік сезімін дамытуы үміттенілді. 1865 жылдың 9 сәуірінде "Клио" Гавай корольдігіне (сол кезде Сэндвич аралдары деп аталған) келді, королева Эмманы Лондонға сапары үшін Панамаға сүйемелдеу үшін. 21 сәуір кешкісін Бересфорд пен тағы екі мичман әзіл жасап, Гавайдегі АҚШ елшісі Джеймс Макбрайдтың резиденциясының қақпасынан ағаштан жасалған американдық бүркіт белгісін ұрлады. Жоғары офицер капитан Николас Эдвард Брук Турнур белгіні тауып алғаннан кейін және американдық елшілігі белгіні қайтару туралы ресми талап қойғаннан кейін, олар американдықтардан кешірім сұрап, келесі күні белгіні қайта орнатуға бұйрық берілді. Бұл оқиға туралы "Harper's Weekly" сияқты американдық газеттерде жағымсыз жарияланды. Кейін Бересфорд Гонолулудағы әдемі әйелдің тілегі бойынша осыны істегенін айтты. Гонолулуда Бересфорд королева Эмманың сарай қызметкері Нэнси Вахинекапу Самнермен алғаш рет танысты. 1866 жылдың қаңтарында Бересфорд әрекеттік суб-лейтенант болып тағайындалды. Бересфорд "Сатледж" кемесінде лейтенант болуға қабілеттілігін растау үшін теңізшілік емтиханын тапсырды және 1866 жылдың соңында одан кетіп қалды. Бересфорд Портсмут портындағы "Халк" кемесінде артиллерия курсын оқыды, ал 1868 жылдың жазында королева Викторияның ұлы Эдинбург герцогы басқарған "Виктория мен Альберт" атты патшалық яхтадағы суб-лейтенанттардың бірі болды, әлемді аралап, Жапонияда атылуға куә болды және татуировка жасады. 1869 жылы Гавай корольдігіне сапарында Бересфорд Нэнси Самнермен қайта кездесті. Ол оған үйлену ұсынысын жасады, бірақ ол олардың әлеуметтік және нәсілдік айырмашылықтарына байланысты бас тартты. 1874 жылы ол консерватор ретінде парламентке еніп, Уотерфорд округін өкілдік етті және 1880 жылға дейін мандатын сақтап қалды. Адмиралтейство лордтарымен кейбір қиындықтар туындады, олар төменгі офицердің Ұлыбритания парламентінде теңіз күштері туралы жария түрде пікір білдіруіне қарсы болды. Бересфордтың парламенттік мансабы премьер-министр Бенджамин Дизраэлидің араласуымен сақталды, ол Бересфорд отставкаға кетуге мәжбүр болған жағдайда орынды оппозициялық партияға жоғалтудан қорқыды. Парламент мүшесі ретінде ол теңіз күштерінде қызмет етуін жалғастырды және 1875 жылы командир болып тағайындалды. 1874 жылы Бересфорд принц Уэльспен бірге Үндістанға саяхатқа шыққан отыз екі көмекшінің бірі болды. Виктория оның жаман беделіне қарсы болды, бірақ ол принцтің талабы бойынша қалды. Сапар әлеуметтік шаралар мен аң аурудың қызықты үйлесімі болды. Принц тіпті джунглиде де кешкі асқа киінуді талап етті, бірақ кешкі пальтоларының құйрықтарын кесіп, кешкі жакетті жасауға рұқсат берді. Ол 1875 жылдан 1876 жылға дейін принц Уэльс, кейіннен VII Эдуардтың көмекшісі болды. 1891 жылы Бересфордтың Уорик графесі Дейзи Гревиллмен (яғни Франсис Брук) арасындағы қарым-қатынасы принц Уэльспен қарым-қатынастың ушығуына әкелді. Графиня Бересфордқа жазған хат Бересфордтың әйеліне тиді. Ол хатты заңгер Джордж Льюиске тапсырып, графшаның беделін бұзу үшін пайдалануға уәде берді. Принц Уэльс графняға ерекше қызығушылық танытып, хатты жоюға тырысты, бірақ Льюис бұған рұқсат бермеді. Принц Уэльс леди Чарльзді өзінің әлеуметтік ортасынан шығарып тастау үшін шаралар қолданды. Ашулы Чарльз Бересфорд ақырында принцтен жазбаша кешірім сұрады. Кейіннен принц лорд Уотерфордқа (Бересфордтың ағасы) "екеуіңнің және оның әйелінің маған деген мінез-құлқын ешқашан ұмыта алмаймын және ешқашан кешіре алмаймын" деп хат жазды.

Мысыр мен Судандағы қатысу

1878 жылдан 1881 жылға дейін Бересфорд корольдік HMY Osborne яхтасының екінші командирі болды. Ол 1882 жылы Египет соғысы кезінде Александрия қаласын бомбалауға қатысқанда канонерлік қайықтың капитаны болды. Ол кемесін жағаға жақын алып, египеттік бекіністерді тым жақыннан бомбалау арқылы британдықтардың құрметіне ие болды. 1884 және 1885 жылдары Бересфорд Гарнет Вулсли басқаратын Гордонды құтқару экспедициясының штабына, сондай-ақ Теңіз бригадасымен бірге Гарднер пулеметіне қосылды, оған Бересфорд әлдеқандай қызығушылық танытты. Әбу Клеа шайқасында дервиштер оның Гарднер пулеметі соңғы сәтте істен шыққанда оны басып алды. Бересфорд пулеметтің тірегінің астына суырып салып, өлімнен аман қалды. Генри Ньюболттың "Абу Клеа" поэмасы "Vitaï Lampada" көбінесе "Гатлинг істен шықты, ал полковник өлді" деген жолмен келтіріледі, бірақ істен шыққан пулемет Гарднер болған.

Парламентке қайта сайлану, контр-адмирал дәрежесіне көтерілу

1885 жылы ол тағы да Парламентке сайланды, бұл жолы Мэрилебон-Исттен депутат ретінде, және 1886 жылғы жалпы сайлауда қайта сайланды. Бересфорд теңіз күштеріне көбірек қаржы жұмсауды үнемі талап етіп, 1889 жылы осы мәселеге наразылық білдіріп, мандатын тастады. Сонымен қатар, 1886 жылы ол Жастар әскери-теңіз лорды болды. Теңіз шығындарын арттырған 1889 жылғы Теңіз қорғанысы заңы, ішінара осы әрекеттен туындаған қоғамдық қысымның нәтижесінде қабылданды. Бересфорд қарулы күштерден тыс дене тәрбиесін қолдауға сенгендіктен, 1886 жылы Герберт Гладстонның төрағалығымен құрылған Ұлттық дене тәрбиесі қоғамының негіздеуші комитетінің мүшесі болды. 1888 жылы ол Парламентте округтік кеңестерге (1889 жылы құрылған) әр 100 000 тұрғынға бір спорт залын ашуды ұсынды. Уильям Пенни Брукс оны 1888 және 1889 жылдары Шропширдегі Венлок Олимпиадалық қоғамының жылдық ойындарының президенті болуға шақырды, бірақ ол басқа міндеттемелеріне байланысты жарыстарға қатыса алмады. Кейіннен, оның Уорвик графесімен болған қарым-қатынасы, ол леди Чарльз Бересфордқа қауіп төндіргеннен кейін жарияланды; осыған қарамастан, дене тәрбиесін жақтаған Брукс пен Бересфорд 1888 жылдан бастап Брукс 1895 жылы қайтыс болғанға дейін жақын қарым-қатынаста болды, ал Бересфорд 1891 жылы Венлок Олимпиадалық қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. 1889 жылдың шілдесінде Бересфорд төрт рет Палатадан шығып, бірінші рет Чилтерн жүздігінің басқарушысы және сот орындаушысы болып тағайындалды. (2023 жылға дейін тағы төрт депутат Чилтерн жүздігі мен Норстстед билігінің басқарушысы болып отставкаға кеткен). 1889 жылдан 1893 жылға дейін ол Жерорта теңізі флотының бір бөлігі болған кеменің капитаны болды. 1898 жылы Бересфорд контр-адмирал болып тағайындалды және тағы да Парламентке сайланды, бұл жолы Йорк өкілі болды, бірақ ол уақытының көп бөлігін Қытайда Ассоциацияланған сауда палаталарының атынан өткізді. Ол Қытайда 100 күн өткізіп, Лондонға оралғаннан кейін 31 күн "Қытайдың ыдырауы" (1899) еңбегін жазуға жұмсады. 1900 жылдың қаңтарында ол екінші рет Палатадан отставкаға кетіп, тағы да Чилтерн жүздігінің басқарушысы және сот орындаушысы болып тағайындалды, Жерорта теңізі флотының екінші басшысы болды және келесі айда осы лауазымға кіру үшін Лондоннан кетті. 1902 жылдың ақпан айының басында ол Жерорта теңізі флотындағы қызметін тастап, Англияға оралды.

Әмірші ретінде

Бересфорд 1902 жылдың сәуір айында парламентке қайта сайланды, бұл жолы Вулич округінен, ал сол жылдың қазан айында Нью-Йорк қаласына сапар шекті. 1902 жылдың 3 қазанында вице-адмирал шеніне көтерілді, ал 1903 жылдың ақпанында Канал флотының басқаруын ұсынғанда үшінші рет палатадан шықты (осы жолы Солтүстікстед маңының Корольдік басқарушысы және сот приставы болды). Сол жылы ол Бат орденімен және Корольдік Викториан орденімен рыцарь атанды, содан кейін 1906 жылы GCVO және 1911 жылы GCB шендерін алды. Бересфорд 1905 жылдан 1907 жылға дейін Жерорта теңізі флотының басқарушысы болды. Ол кезде Бересфордтың командасында қызмет еткен капитан Дэвид Битти, Бересфордтың флотты басқаруын «қатаң тәлім-тәрбие және бастамашылықты қолдамау» сипаттады. Бересфорд теңіз күштерінің ең жоғары лауазымына, Бірінші теңіз лордына жетуге ұмтылды, бірақ бұл лауазым кеңінен құрметтелген Фишердің қолында болды. 65 жасқа толғанда міндетті түрде зейнеткерлікке шығу Фишердің 1906 жылы қызметтен кетуіне әкелген болар еді, бірақ Фишердің флот адмиралы шеніне көтерілуі зейнеткерлік жасын 70 жасқа дейін ұзартты. Бересфордтың өзі 1911 жылы 65 жасқа толғанда зейнеткерлікке шығуы керек еді, егер ол да осындай көтерілуге қол жеткізе алмаса. Бұл мүмкін болмайтын сияқты, сондықтан жалғыз мүмкіндік – Фишер отставкаға кетсе немесе оған мәжбүр болса ғана болатын. Бересфорд теңіз күштерін және оның реформаларын сынаған науқанды ұйымдастыруға кірісті. Бересфорд 1907 жылдан 1909 жылға дейін Ла-Манш флотының басқарушысы болды. Ол кездегі кіші офицердің пікірінше, «теңізшілік өнерінде одан жақсы біреу жоқ», бірақ оның басқару уақытын «негізінен Ұлыбритания порттарының айналасындағы салтанатты шеру» деп сипаттады. «Соғыстың қандай да бір қиын мәселелері шешілгенін немесе талқыланғанын есімде ұстамаймын, бірақ Лорд Чарльз делегацияларды қабылдады, оның құрметіне өткен жиналыстарда сөз сөйледі және көптеген қалалардың құрметті азаматы атанды». Бересфорд 1907 жылы Шығыс жағалаудағы әртүрлі порттарға жасаған сапарларынан кейін миналарды тазарту операцияларында Гримсби траулерлерін пайдалануды ұсынды. Гримсби өзінің әсерлі доктары мен траулер флотымен идеалды орын ретінде қарастырылды, Бересфорд балық аулау флоты соғыс кезінде балық аулау аймақтары соғыс аймақтарына айналғандықтан белсенді болмайды деп мәлімдеді. Сондай-ақ, траулерлердің миналарды тазарту үшін қажетті үлкен сопақшалар мен лебедкаларды қолдануда теңізшілерге қарағанда біліктірек болады деп есептелді, өйткені олар траулерді пайдалануда оларды қолдануға дағдыланған. Бірінші дүниежүзілік соғыста қайықтар қолөнерді, траулер флоты экипажын, ал порт Корольдік теңіз патрульдік қызметінің базасын қамтамасыз етті. Оның мінез-құлқының нашарлағаны байқалды, ал тарихшылар оның 1907 жылға дейін жеңіл инсульт алған болуы мүмкін деген пікірде. Адмиралтейство Скотттың сигналына қарсы болды, бірақ келісім бермеді. 1908 жылы Скотт Бересфордтың соқтығысуға әкелуі мүмкін бұйрығына бағынбады. 1909 жылы Канал флотымен болған мерзімі аяқталғаннан кейін Бересфорд 1910 жылғы қаңтардағы жалпы сайлауда Портсмутты білдіріп, парламентке оралды. Канал флотының қолбасшысы болған кезінде Бересфорд Адмиралтейство саясатын, әсіресе Фишер енгізген ұйымдастырушылық реформаларды күшейтіп сынады. 1909 жылдың сәуір айында ол премьер-министр Х.Х. Асквитке өзінің наразылығын білдіріп, алаңдаушылығын жұртшылық алдында жариялаймын деп қорқытқан хат жазды; Асквит бұл мәселеге қатысты есеп беру үшін Император қорғанысы комитетінің кіші комитетін құру арқылы жауап берді. Бұл Адмиралтейство саясатын қолдады, бірақ Фишердің беделіне жеткілікті зиян келтірілді, ол алдағы жалпы сайлауды күтіп, 1910 жылы сәл ертерек зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болды. 1912 жылы Бересфордты білетін Георг V оны флот адмиралы шеніне көтеруді ұсынды, бірақ бұл қазіргі Бірінші лорд Уинстон Черчилльдің әскери-теңіз хатшысы Битиге жүктелді, ол басқалар осындай көтерілуге лайық екенін атап өтті. 1914 жылы Корольдік теңіз жауынгерлерінің құрметті полковнигі болып тағайындалды. Бересфорд өзінің соңғы жылдары адмирал ретінде қызмет еткен кезде теңіз күштерінде болған технологиялық жаңалықтар мен өзгерістерден біршама қалып қойды. Бірінші дүниежүзілік соғыста адмирал болып қызмет етуімен ол нашар нәтижеге қол жеткізген болар еді. Алайда, кейде өзінің мансабында ол флоттың сигнал кітапшасын реформалау ұсыныстарын қолдады, бұл оны соғыс уақытында қолдануға қолайлы ете алатын еді, және Фишердің дредноут кемелеріндегі жаңа үлкен зеңбіректерді қалай тиімді пайдалану керектігін түсіну олардың қашықтықтан оқ ату қабілетінен қалып қойған деген пікір бар. Фишердің орнына 1910 жылдың қаңтарында Бірінші теңіз лорды болып сэр Артур Уилсон келді, ал 1911 жылы сэр Фрэнсис Бриджмен келді. Бриджмен қанағаттандырмайтын болып шықты, ал Черчилль оны Екінші теңіз лорды, Луи Баттенберг принцімен алмастыруды шешті. Бересфорд Бриджменнің денсаулығына байланысты отставкаға кеткені туралы мәселені Черчилльге парламентте сұрақ қойып, сынады. Черчилль Бересфордқа жауап беріп: «Мен Адмиралтействоның бірінші лорды болғаннан бері екі апта ішінде ол мен теңізді сатқанмын деді және содан бері ол елді аралап, тыңшылық, жақсылық, қарақшылық, алаяқтық және тиімсіздік туралы айыптамалар жасап жүр. Ақсүйек азамат теңіз мәселелерінде көптеген ащы антагонизмдерді күтеді». Парламент Черчилльді қолдады, Бересфордтың шабуылы Фишермен болған даудың жалғасы екенін ескерді, ол енді Черчилльдің жеке кеңесшісі ретінде әрекет ететін. Бірінші дүниежүзілік соғыстың алдында Бірінші лорд Черчилль және Бірінші теңіз лорды Луи Баттенберг принці Ұлыбритания флотының жоспарланған таралуын жаттығу маневрлерінен кейін тоқтату туралы шешім қабылдады, бұл Корольдік теңіз күштерінің соғысқа дайындығын сақтау үшін жасалды. Дегенмен, соғыс басталғанда, британдық қоғамдағы, газеттердегі және элиталық джентльмендер клубындағы (Бересфорд Черчилльтің қарсылығына қарамастан, наразылықты қоздырған) антигермандық сезімдер Черчилльді 27 қазан күні Луи принцін отставкаға жіберуге итерді, ол саясаткерлер мен теңізшілерден алғыс алды. Бересфорд 1911 жылы теңізден зейнеткерлікке шыққаннан кейін 1916 жылға дейін парламент депутаты болды. 1916 жылдың қаңтарында ол төртінші және соңғы рет палатадан шықты, қайтадан Солтүстікстед маңының Корольдік басқарушысы және сот приставы болды, сондай-ақ Уотерфорд графтығындағы Метемме және Каррагмор бароны шенін алды. 1910 жылдың қазан айында Ұлдар скауттар қауымдастығы Теңіз скауттар бөлімін құрды және Бересфорд бас теңіз скауты лауазымын қабылдады. Ол Уорингтон Баден-Пауэллмен бірге жаңа бөлім үшін оқу жоспарын жасады.

Өлім және жерлеу

Лорд Бересфорд 1919 жылы 73 жасында Лэнгвелл, Берридейл, Кейтнесс округінде қайтыс болды, соның салдарынан оның титулы тоқтатылды. Сент-Пол соборында салтанатты жобамен өткен жерлеу рәсімінен кейін, ол оңтүстік Лондондағы Путни Вейл зиратында жерленді.