Кіріспе

Бригидтің айқасы немесе Бригидтің шалбасы (ирландша: Cros Bhríde, Crosóg Bhríde немесе Bogha Bhríde) – жиі сабан немесе қамыс сабақтарынан тоқылған айқастың кішкентай түрі. Ол әртүрлі пішінде кездеседі, бірақ ең көп таралғандарының ортасында тоқылған ромб немесе лозанж болады. Бұл айқас Кильдарлық христиан әулиесі Бригиданың құрметіне аталған. Бригидтің айқасын әдетте 1 ақпанда, оның мереке күнінде, сондай-ақ христиандыққа дейінгі Ирландиядағы Имболк фестивалінде тоқиды. Бригидтің айқасын үйдің шатырына ілу – жыл бойына әулиенің құдіреті мен қорғанысын сыйлайды деп сенген. Бригидтің айқастарын жасау дәстүрі 20-шы ғасырда азайды, себебі үйлердің жөнделуі оларды ілуді қиындатты. Бақтабан жапырағы мен кельттік арфамен бірге Бригидтің айқасы – Ирландияның ұлттық символы. 1962 жылдан 1995 жылға дейін ол Raidió Teilifís Éireann логотипіне енгізілген. Ирландиялық фольклор комиссиясы жинаған Бригидтің айқастарының коллекциясы Ирландияның Ұлттық мұражайы – Ауыл өмірінде көрсетілуде.

Дизайн

Бригидтің айқыштары – сабан немесе қамыстан тоқылған айқыштар. Олар сыртқы түрінен гөрі жасалған материалымен анықталады, ал Бригид айқышының нақты пішіні алуан түрлі. Ирландияның Ұлттық мұражайы айқыштардың жеті негізгі санаттарын бөліп көрсеткен: алмасты, оның ішінде бір немесе бірнеше бөлікке бөлінгендері; төрт немесе үш қолдары бар «свастика» түрі; дөңгелек түрі; өрілген түрі; сабан немесе қамыстан жасалған дәстүрлі латын айқыштары; латын немесе грек стиліндегі ағаш айқыштар, сабанмен байланған; және соңғы «әр түрлі» санаты. Олардың ішінде ең көп таралғаны – алмаз немесе ромб пішіндес айқыш, ол Мюнстер және Коннахт аймақтарында кең таралған. Бұл айқыштың ағаш қаңқасын жасау үшін екі таяқ бір-біріне кесіліседі, ал ортасына алмаз пішіндес сабан тоқылады. Кейде айқыштың төрт қолдарына қосымша алмаз пішіндері тоқылады. Кейбір тарихшылар алмаз айқыштың ортасындағы ромб пішінін мексикалық құдайдың «көзімен» немесе Еуразияның «жақсылықты шаршысымен» салыстырған. Тағы бір танымал түрі – «свастика» айқышы. Дәстүрлі айқыштар сияқты бір-біріне параллель орналастырылмаған, оның қолдары ортадағы ромбтың немесе алмастың бұрыштарынан тік бұрышпен орналасқан. Бұл бұрыштар қозғалыстағы дөңгелектің бейнесін тудырады және бұл бастапқыда күн немесе «аспандағы ұлы дөңгелек» символы болған болуы мүмкін. Ольстердің кейбір аймақтарында бұл айналып тұрған дөңгелек үш қолды тоқылған айқыш арқылы бейнеленеді. Бұл үш қолды нұсқа кельт өнерінде кең таралған мотив – трискелионмен салыстырылады. Сирек жағдайларда Бригид айқышы толығымен шеңбердің ішіне орналастырылуы мүмкін, мұндай айқыштар «дөңгелек айқыш» немесе «Бригидтің садағы» деп аталады. Басқа Бригид айқыштарынан айырмашылығы, олар көбінесе сабаннан жасалса, өрілген айқыштар көбінесе қамыстан тоқылады. Ортасында өрілген пішін бар басқа айқыштардан өзгеше, өрілген айқыш христиан айқышының пішініне тоқылған қамыс немесе сабан жіптерінен ғана тұрады. Бригид айқышының көптеген түрлерінде сабан ең көп қолданылатын материал болса, өрілген айқыштар көбінесе қамыстан жасалады. Тағы да қарапайым нұсқасы – екі өрілген сабан немесе екі ағаш таяқтан тұратын, ортасы сабанмен байланған айқыш. Кейде сабан мүлдем қолданылмайды: Шығыс Галвей және Роскоммон округтеріндегі Шеф Крос екі кішкентай егін шоғынан тұрады, олар шатырдың бөлігімен байланған.

Фольклорлық

Бригидтің айқасы Ирландияның жалғыз әйел қамқоршысы, Ленстерде шамамен 450 жылы туған Бригид Кильдарлықтың есімімен аталған. Замандасы – әулие Патриктен өзгеше, Бригид тарихи жазба қалдырмады, оның өмірі мен қызметі туралы көптеген мәліметтер монах Когитостың оның туылғаннан кейін 200 жылдан соң жазған өмірбаяндық әңгімесінен алынған. Бригидтің айқасына байланысты христиандық халық әңгімелерінде ирландтық пұтқа табынушы батырдың, кейбір әңгімелерде оның әкесінің, өлім төсегінде дінге қайтуы туралы айтылады. Бригид Исаның айқашта мазақталғанын баяндағанда, жерден қамыс жинап, одан айқас тоқыды, сосын батыр христиандық дүрбілеу рәсімінен өтуді сұрады. Тағы бір әңгімеде Бригидке жаман ниетті әйел уланған сусын берді, ол удың әсерін жою үшін айқас тоқыды. Бригид Кильдарлыққа байланысты көптеген халықтық атрибуттар ескі діннің астық құдайы Бригидке ұқсас, және құдайға тән аңыздар мен рәсімдер кейінірек киеліге жатқызылған. Христиандыққа дейінгі Ирландияда 1 ақпан, кейін Бригид Кильдарлықтың мерекесі, Имболк фестивалінің күні болды, ол шаруашылықпен және көктемнің басталуымен байланысты мереке. Сондықтан ромбтар мен алмаз тәрізді пішіндер Имболкпен байланысты кельт символдары болуы мүмкін, ал христиан миссионерлері айқас пішінін еске түсіру үшін оларға қосымша сызықтар салған, осы символдарды христиандық мағынамен толықтырып, киеліге жатқызған.

Әдет-ғұрыптар

Бригида Килдарьдің мерекесімен байланысты әдет-ғұрыптардың бірі – Бригиданың айқыштарын ғимараттардың шатырына немесе кіреберісіне ілу болды, осылайша қасиеттінің жыл бойына берік тілектерін және қорғауын тіледі. Отбасылар Бригида мерекесінің алдындағы күні, 31 қаңтарда қамыс жинап алатын. Кешкі дастарханнан кейін үй иесі жиналған материалдан айқыштар тоқуды үйдің барлық мүшелеріне бақылайтын. Бұл айқыштарды Бригиданың батасын алу үшін түні бойына шығарып қоятын, ал 1 ақпанда айқыштар негізгі тұрғын үйге, шарапханаларға және мал төбелеріне орнатылатын. Айқыштардың қандай бағытта ілінгені белгісіз болғанымен, орталық пішіні көбінесе шаршы емес, ромб тәріздес сипатталатынын ескерсек, Бригида айқышы латын айқышы емес, сальтир стилінде дұрыс бейнеленгенін көрсетеді. Айқыштарды жыл сайын алып тастап, жаңаларын іліп немесе мерекелер арасында жинап қоятын. Егер оларды тастаса, өртетін немесе жерлейтін, бірақ Бригиданың егіспен байланысы бар екендігіне байланысты соңғысы артықшылыққа ие болатын. Бригида айқыштарын тоқу Ирландияның барлық аймақтарында, әсіресе солтүстік және орталық бөліктерінде кең таралған, бірақ 20 ғасырда оның танымалдылығы төмендеді. Кейбір отбасылар Бригида айқыштарының азаюын үйді жөндеуге байланыстырып, оларды тиісті түрде ілуге кедергі келтіргенін айтты. Ирландиядан тыс жерлерде Бригида айқыштары Англияның Гластонбери қаласында да дәстүрлі түрде ілінеді, себебі жергілікті аңыз бойынша Бригида Килдарь 488 жылы осы қалаға келген. Отбасылар тоқыған айқыштарды шетелде тұратын достары мен туыстарына жіберуі немесе Ирландиядан шығарда өзімен алып жүруі мүмкін. Айқыштарды тоқу Бригида мерекесімен ғана шектелмеді: достар бата алу және қарым-қатынасты нығайту үшін айқыштарды сыйға тартса, жаңа үйленген жұбайлар есіктерінің үстіне "аналық айқыштарды" ілуге тиіс болды, себебі Бригида сонымен қатар өнімділіктің де қамқоршысы еді. Олар маусымның әртүрлі кезеңдерінде өткізілсе де, Бригида айқыштарын тоқу сол жылғы соңғы орақтан күрделі пішінде тоқылған басқа да рәсімдермен байланысты. Мысалы, Армаг округінде егін жинау маусымында Егін түйіндері мен Егін жұлдыздары тоқылады, олардың біріншісі Бригида айқышына ұқсас пішінге ие. Бұл "соңғы орақ" мерекелерінің барлығы Cailleach деп аталады.

Ұлттық символ ретінде

1922 жылы Ирландия еркін мемлекеті тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай Бригидтің айқасы, шеймерек және келт арфасы сияқты тағы бірнеше ұлттық символдармен бірге, Ұлыбританиядан өзгешеленетін ұлттық мәдени ерекшелік құру үшін ирланд суретшілері қолданған символдардың бірі болды. 1950 жылдары Бригидтің айқасы Ирландия Денсаулық сақтау департаментінің логотипіне енгізілді, ал 2024 жылға дейін бұл айқас Ирландияның медбикелік және акушерлік кеңесінің логотипінің құрамында сақталды. Кеңес Бригидті акушерлік саласындағы байланыстары үшін бейнелеулеріне жиі қосады. 1962 жылы Бригидтің айқасы Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) радиостанциясының алғашқы идентификациялық белгісі ретінде таңдалды. Алис Куртейн айқастың тарихтың гүлденген кезеңіндегі тыныш, көшкірсіз жерлердің, суы мол өзендердің және тыныш аркадиялық пейзаждардың бейнесін ойып тұрғызу үшін таңдалғанын жазды. RTÉ логотипі 1962 мен 1987 жылдар аралығында тоғыз рет жаңа дизайндалды, мұнда айқастың көріну деңгейі станция атына қатысты әртүрлі болды. 1995 жылы айқас RTÉ логотипінен алынып тасталды, бұл шешімді «заманауи дизайнның таза және керемет бөлігі» деп сипаттады. The Irish Times газетінің журналисі Кэрол Колтер бұл туралы пікір білдірді: «Әйелім Бригидтің айқасы ұлттық ерекшелігіміздің символы ретінде орнын жоғалтты, кем дегенде, ұлттық телеарнамызға қатысты». 1942 жылы Ирландия фольклорлық комиссиясы Киелі Бригида мерекесіне қатысты сауалнама жүргізіп, оның барысында бірнеше жүз Бригид айқасын жинады. 2022 жылы Комиссия Каслбардағы Ирландия Ұлттық мұражайының «Ауылдық өмір» экспозициясында көрсету үшін осы айқастардың 21-ін таңдап алды. Бұл көрме Ирландия үкіметінің 1 ақпанды ұлттық мереке деп жариялау туралы шешімімен бірге өтті.