Панаманың тұңғыш әйел президенті Мирея Москосо Родригес

Кіріспе

Панаманың 34-ші президенті (1999–2004)

Мирея Элиса Москосо Родригес (1 шілде 1946 жылы туған) – 1999 жылдан 2004 жылға дейін Панама президенті болған панамалық саясаткер. Ол елдің тұңғыш және бүгінгі күнге дейін жалғыз әйел президенті. Ауылдық отбасында дүниеге келген Москосо 1968 жылғы үш мәрте президент болған Арнульфо Ариастың президенттік науқанына белсенді қатысты, одан кейін ол әскери төңкерістен кейін елден кеткен кезде оған үйленді. 1988 жылы қайтыс болғаннан кейін ол оның кофе бизнесін, содан кейін оның саяси партиясы – Арнульфист партиясын (ПА) басқарды. 1994 жылғы жалпы сайлауда ол Демократиялық революциялық партиясының (ДРП) үміткері Эрнесто Перес Балладаресқа 4% дауыспен есе жіберді. 1999 жылғы жалпы сайлауда ол ДРП үміткері Мартин Торрихосты 7% айырмамен жеңіп, Панаманың алғашқы әйел президенті атанды. Қызмет еткен кезеңінде ол Панама каналын АҚШ-тан Панамаға беру рәсімін басқарды, сондай-ақ АҚШ қызметкерлерінің қызметтен босатылуынан туындаған экономикалық төмендеуді де басқарды. Оппозиция бақылауындағы Заң шығару жиналысы қабылдаған жаңа шығындар шектеулерімен және оның әкімшілігінің жемқорлыққа қатысты дауларымен қиындыққа тап болды, нәтижесінде заңдық бастамаларын қабылдау қиын болды. Оның халыққа деген беделі төмендеді, ал оның партиясының үміткері Хосе Мигель Алеман оны ізбасар ретінде келесі жалпы сайлауда ДРП-нің Торрихосына есе жіберді.

Өмірбаян

Москосо 1946 жылдың 1 шілдесінде Панаманың Педаси қаласында кедей отбасында, алты баланың кенжесі болып дүниеге келді. Оның мектеп мұғалімі әкесі он жасында қайтыс болды, ал Москосо орта мектепті бітіргеннен кейін хатшы болып жұмыс істей бастады. Ол 1968 жылы Арнульфо Ариастың президенттік науқанына қатысты. 1988 жылы Ариас қайтыс болғаннан кейін, ол оның кофе бизнесін мұра етті. 1991 жылдың 29 қыркүйегінде, АҚШ-тың Панамаға басып кіргенінен екі жыл өткен соң, ол күйеуінің Арнульфист партиясының президенті болды. Москосо мен Грубер 1997 жылы ажырасып, Перес Балладарес өзін ұлттық батыр саналған әскери билеуші Омар Торрихостың мұрагері ретінде көрсетуге тырысты. Пьерз Балладарес сайлауда 33% дауыспен жеңіске жетті, Москосо 29% және Блэйдс 17% дауыс алды. Москосо 1999 жылдың 2 мамырында өткен жалпы сайлауда ПА кандидаттығына қайтадан тағайындалды. Бұл жолы оның басты қарсыласы Мартин Торрихос, Омар Торрихостың ұлы болды, ол ПРД-ны конституциялық референдум сәтсіз аяқталғаннан кейін екінші мерзімге Пьерз Балладареске мүмкіндік беру үшін ұсынған еді. Торрихос Пьерз Балладарес жүзеге асырған жекешелендірулер мен кәсіподақтарға қойылған шектеулерден кейін солшыл көзқарастағы сайлаушыларды қайтаруға тырысу үшін таңдалды. Москосо популистік платформада сайлау кампаниясын жүргізіп, көптеген сөздерін "Vox populi, vox Dei" ("халықтың дауысы – Құдайдың дауысы") деген латын тіліндегі фразамен бастады, бұрын Ариас та өз сөздерін осылай бастаған болатын. Ол білім беруді қолдау, кедейлікті азайту және жекешелендіру қарқынын баяулатуға уәде берді. Президенттікке келген кезде ажырасып кеткендіктен, оның үлкен әпкесі Руби Москосо де Янг оның бірінші ханымы болды. ПРД бақылауындағы Заңнамалық жиналысқа тап болған Москосо жаңа саясат жасау мүмкіндігі шектеулі болды. Сондай-ақ, Перес Балладарес өзінің өкілеттігінің соңғы күндері мемлекеттік қаражатты жұмсауға қатысты жаңа қатаң шектеулерді қабылдады, бұл оның басшылығына бағытталған еді. 1999 жылдың 31 желтоқсанында Москосо Торрихос-Картер келісімдеріне сәйкес Панама каналын АҚШ-тан Панамаға беру рәсімін қадағалады. Оның үкіметі АҚШ армиясы ұзақ жылдар бойы бомбалар, биологиялық агенттер мен химиялық қаруларды сынаған Канал аймағындағы экологиялық проблемаларды шешу міндетіне тап болды. Қалған мәселелерге қорғасынмен ластану, жарылмаған оқ-дәрілер және кеміген уран қоры кірді. Москосо Панама каналы басқармасының Пьерз Балладарес тағайындаған барлық қызметкерлерін жұмыстан шығарды, бірақ ол Панаманың халықаралық қылмыстағы рөлін тоқтатуға, ақшаны жылыстатуға қарсы жаңа заңдар қабылдауға және салық ашықтығын қолдауға тырысты. 2000 жылдың желтоқсан айында Панаманың Ұлттық гвардия базасында адам сүйектері табылды, олар қате түрде Омар Торрихос диктатурасы кезінде өлтірілген діни қызметкер Хесус Гектор Галлего Эррераныкі деп есептелді. Москосо осы және басқа да базаларды тексеру үшін комиссия тағайындады. Комиссияға PRD бақылауындағы Ұлттық Ассамблея қарсылық көрсетті, ол оның қаржысын қысқартты, ал PRD президенті Балбина Эррера оның құрылуына байланысты президентке қарсы заңдық шаралар қолданумен қорқытты. Соңында ол зерттеген 148 істің 110-ы туралы баяндады, оның ішінде 40-ы жоғалып кетті, ал 70-і өлтірілгені белгілі болды. Есепте Нориега үкіметі "сауда-саттыққа қатыгездікпен, адамгершілікке жатпайтын және қорлаушылықпен" қатысқан деген қорытынды жасалды және эксквация мен тергеуді жалғастыру ұсынылды. Оның өкілеттігі кезінде Москосоны әкімшілік тағайындаулар үшін жемқорлыққа айыптады. 2001 жылы, оның екінші жылында, Москосоның мақұлдау рейтингі сыбайлас жемқорлық туралы аңыздар мен экономикаға деген алаңдаушылықтан 23% -ға дейін төмендеді. Сол жылы ол салық реформасын заңнамалық жиналыстан өткізуге тырысты, бірақ бұл ұсынысқа жеке сектор мен ұйымдасқан еңбек күштері қарсы болды. 2003 жылы АҚШ елшісі оның өкілеттігі кезінде жемқорлықтың өсуі үшін Москосоны ашық сынады. Оның президенттік мерзімінің соңына қарай оның президенттік қызметі "сыбайлас жемқорлық пен қабілетсіздікке толы" және "көбінесе әлсіз және тиімсіз деп саналады" деп сынға алынды. 2004 жылы баспасөзде оның президент болған кезінде сәнді киім мен зергерлік бұйымдарға мемлекеттік қаражат есебінен жүздеген мың доллар жұмсап жатқаны жарияланды. Панама Конституциясына сәйкес екінші рет қатарынан президент болуға тыйым салынған Москосоның орнын 2004 жылғы сайлауда оның бұрынғы қарсыласы Мартин Торрихос иеленді. Орыннан кетер алдында Москосо төрт адамды – Луис Посада Каррилес, Гаспар Хименес, Педро Ремон және Гильермо Ново Самполь – Куба президенті Фидель Кастроны өлтіруге қастандық жасады деген айыппен кешірді. Куба елмен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп, Венесуэла президенті Уго Чавес елшісін елге қайтарды. Москосо кешірімдердің себебі Торрихосқа деген сенімсіздігі болғанын мәлімдеді, "Егер осы адамдар мұнда қалса, олар Куба мен Венесуэлаға беріліп, онда оларды өлтіретін болар еді" деді. Москосо сондай-ақ 14 жылға дейін сонау тұстағы қылмыстық істер бойынша 87 журналисті кешірді. 2008 жылдың 2 шілдесінде Жоғарғы сот Москосо берген барлық 180 кешірімді конституцияға қайшы деп таныды.

Moscoso was born on 1 July 1946 into a poor family in Pedasí, Panama, as the youngest of six children. Her schoolteacher father died when she was ten, and Moscoso began working as a secretary upon completing her high school education. She joined the 1968 presidential campaign of Arnulfo Arias; After Arias' 1988 death, she inherited his coffee business. On 29 September 1991, almost two years after the US invasion of Panama that overthrew Manuel Noriega, she became president of her late husband's Arnulfista Party. Moscoso and Gruber divorced in 1997. while Pérez Balladares worked to position himself as a successor to military ruler Omar Torrijos, who was regarded as a national hero. Pérez Balladares ultimately won the election with 33% of the vote, with Moscoso receiving 29% and Blades receiving 17%. Moscoso was named the PA candidate again in the 2 May 1999, general election. Her main opponent this time was Martín Torrijos, Omar Torrijos' son, named to represent the PRD after the failure of a constitutional referendum that would have allowed Pérez Balladares to run for a second term. Torrijos was selected in part to try to win back left leaning voters after the privatizations and union restrictions instituted by Pérez Balladares. Moscoso ran on a populist platform, beginning many of her speeches with the Latin phrase "Vox populi, vox Dei" ("the voice of the people is the voice of God"), previously used by Arias to begin his own speeches. She pledged to support education, reduce poverty, and slow the pace of privatization. Because she was divorced when she assumed the presidency, her older sister Ruby Moscoso de Young served as her First Lady. Facing a PRD controlled Legislative Assembly, Moscoso was limited in her ability to make new policy. She was also hampered by strict new restraints Pérez Balladares had passed on spending public money in the final days of his term, targeted specifically at her administration. On 31 December 1999, Moscoso oversaw the handover of the Panama Canal from the US to Panama under the Torrijos–Carter Treaties. Her government then faced the challenge of cleaning up environmental problems in the Canal Zone, where the US Army had long tested bombs, biological agents, and chemical weapons. Remaining issues included lead contamination, unexploded munitions, and stockpiles of depleted uranium. Though Moscoso fired all of Pérez Balladares' appointments from the Panama Canal Authority

Moscoso worked to end Panama's role in international crime, passing new laws against money laundering and supporting tax transparency. In December 2000, human remains were discovered at a Panamanian National Guard base, incorrectly believed to be those of Jesús Héctor Gallego Herrera, a priest murdered during the Omar Torrijos dictatorship. Moscoso appointed a truth commission to investigate the site and those at other bases. The commission faced opposition from the PRD controlled National Assembly, who slashed its funding, and from PRD's president Balbina Herrera, who threatened to seek legal action against the president for its creation. It ultimately reported on 110 of the 148 cases it examined, of which 40 had disappeared and 70 were known to be murdered. The report concluded that the Noriega government had engaged in "torture [and] cruel, inhuman, and degrading treatment", and recommended further exhumation and investigation. During her term, Moscoso was often accused of nepotism for her administrative appointments By 2001, her second year in office, Moscoso's approval rating had fallen to 23%, due to corruption scandals and concern for the economy. That year, she attempted to pass a tax reform package through the Legislative Assembly, but the proposal was opposed by both the private sector and organized labor. In 2003, the US ambassador publicly criticized Moscoso for the growth of corruption during her term. By the end of her term, her presidency was "criticized as rife with corruption and incompetence" and "widely regarded as weak and ineffectual". She was criticized in 2004 when the press revealed that she had spent hundreds of thousands of dollars at public expense on luxury clothing and jewelry during her presidency. Herself barred by the Constitution of Panama from a second consecutive term, Moscoso was succeeded by her former rival Martín Torrijos in the 2004 election. Shortly before leaving office, Moscoso sparked controversy by pardoning four men—Luis Posada Carriles, Gaspar Jiménez, Pedro Remon, and Guillermo Novo Sampol—who had been convicted of plotting to assassinate Cuban president Fidel Castro during a 2000 visit to Panama. Cuba broke off diplomatic relations with the country, and Venezuelan president Hugo Chávez recalled the nation's ambassador. Moscoso stated that the pardons had been motivated by her mistrust of Torrijos, saying, "I knew that if these men stayed here, they would be extradited to Cuba and Venezuela, and there they were surely going to kill them there." Moscoso also issued pardons to 87 journalists for defamation convictions dating back as far as 14 years. On 2 July 2008, all of the 180 pardons Moscoso had issued were overturned as unconstitutional by the Supreme Court.

Төрайымнан кейінгі кезең

Торрихос президенттік кезінде Москосо оппозицияның белсенді мүшесі болып қала берді. 2007 жылдың қыркүйегінде ол АҚШ армиясының сержанты Зак Эрнандесті өлтіргені үшін АҚШ-та іздеп отырған ПРД саясаткері Педро Мигель Гонсалестің Ұлттық Ассамблея төрағасы болып тағайындалуын сынады. Сол жылы ол Эндара мен Перес Балладареспен бірге Америка мемлекеттері ұйымына Венесуэладағы оппозициялық «Радио Каракас Телевизион Интернационал» радиостанциясының эфир тарату лицензиясын жаңартпау туралы Уго Чавес үкіметінің шешімін тергеу үшін лобби жасады. Қызметтен кеткеннен кейін Москосо Вудро Вильсонның Халықаралық ғалымдар орталығының Әлемдік әйелдер-көшбасшылар кеңесіне де мүше болды. Бұл кеңес «өз елдеріндегі жоғары деңгейде басшылық ететін әйелдердің санын, тиімділігін және танымалдылығын арттыру арқылы жақсы басқаруды ілгерілету және демократия тәжірибесін жаһандық деңгейде кеңейту» мақсатымен құрылған желі.