Кіріспе
Құрғақ өсімдіктердің ғылыми жинағы. Гербарий (көпше түрі: гербарийлер) – ғылыми зерттеулер үшін қолданылатын сақталған өсімдік үлгілері мен оларға қатысты мәліметтер жиынтығы. Үлгілер толық өсімдіктер немесе өсімдік бөліктері болуы мүмкін; олар көбінесе құрғатылған күйде қағазға жабыстырылады (бұл exsiccatum, көпше түрі: exsiccata деп аталады), бірақ материалдың түріне қарай қораптарда сақталуы немесе спирт немесе басқа консерванттарда ұсталуы мүмкін. Гербарийдегі үлгілер өсімдік таксондарының сипаттамасында анықтамалық материал ретінде жиі қолданылады; кейбір үлгілер типтік үлгілер болуы мүмкін, ал кейбіреулері exsiccata деп аталатын серияларда таратылатын үлгілер болуы мүмкін. Осы термин микологияда сақталған саңырауқұлақтар жиынтығын сипаттау үшін де қолданылады, бұл жағдайда ол фунгарий деп аталады. Ксилариум – ағаш үлгілеріне мамандандырылған гербарий. Хорториум термині (мысалы, Либерти Хайд Бейли Хорториумындағыдай) кейде бау-бақша өсімдіктерінен алынған материалды сақтауға маманданған гербарийлерге қолданылады.
A herbarium (plural: herbaria) is a collection of preserved plant specimens and associated data used for scientific study. The specimens may be whole plants or plant parts; these will usually be in dried form mounted on a sheet of paper (called exsiccatum, plur. exsiccata) but, depending upon the material, may also be stored in boxes or kept in alcohol or other preservative. The specimens in a herbarium are often used as reference material in describing plant taxa; some specimens may be types, some may be specimens distributed in series called exsiccatae. The same term is often used in mycology to describe an equivalent collection of preserved fungi, otherwise known as a fungarium. A xylarium is a herbarium specialising in specimens of wood. The term hortorium (as in the Liberty Hyde Bailey Hortorium) has occasionally been applied to a herbarium specialising in preserving material of horticultural origin.
Тарих
Гербарий жасау – бұл кем дегенде алты ғасырлық ежелгі құбылыс, бірақ техникалары көбінесе өзгермеген. Бұл өсімдіктерді зерттеудің медицина саласынан тәуелсіз ғылымға айналуындағы маңызды қадам болды және алыс елдерден және ұзақ уақыт бойы өсімдік үлгілерін қолжетімді етуге мүмкіндік берді. Гербарий жинақтарын жасаудың ең көне дәстүрі Италияға дейін жетеді. Болоньялық дәрігер және ботаник Лука Гини (1490–1556) классикалық мәтіндерге, мысалы, Диоскоридке сүйенудің орнына, нақты өсімдіктерді зерттеуді қайта жаңғыртты, себебі олар идентификация үшін жеткілікті дәлдікке ие болмады. Бастапқыда, тіпті қыс мезгілінде де өсімдік үлгілерін қолжетімді ету қажеттігі туды, сондықтан ол Hortus hiemalis (қысқы бақша) немесе Hortus siccus (құрғақ бақша) құрды. Ол және оның студенттері жаңадан жиналған өсімдіктерді екі қағаздың арасына қойып, оларды тегістеп, ылғалды сіңіру үшін қысым жасады. Кептірілген үлгілер кітап бетіне жабыстырылып, түсіндірмелер жазылды. Бұл практика Hortus simplicium немесе Orto botanico (ботаникалық бақ) параллельді дамуымен толықтырылды, ол 1544 жылы Пиза университетінде құрылды, материалмен қамтамасыз ету үшін. Гхинидің гербариясы сақталмағанмен, ең көне гербарий Геррадо Сибоның 1532 жылға жатқан жинағы болып табылады. Көптеген ерте гербарийлер кітапқа тілінген парақтар түрінде жасалса, Карл Линней оларды шкафтарда оңай реттеуге мүмкіндік беретін жеке парақтарда сақтау идеясын ұсынды.
Үлгілерді сақтау
Үлгіні анықтау қажеттілігіне қарай, гербарий парағына өсімдіктің мүмкіндігінше көп бөлігін (мысалы, тамырлар, гүлдер, сабақтар, жапырақтар, тұқымдар және жемістер) немесе үлкен үлгілер болған жағдайда олардың өкілдік бөліктерін қосу маңызды. Пішіні мен түсін сақтау үшін, даладан жиналған өсімдіктер мұқият орналастырылып, жұқа қағаздардың (газет қағазы сияқты) арасына жайылып, әдетте өсімдік пресінде, сіңіргіш қағаздардың арасында кептіріледі.
Жинақтарды басқару
Гербариялардың көпшілігі өз үлгілерін гербарийлік жабдықтарға орналастырудың стандартты жүйесін пайдаланады. Үлгі парақтары олардың жататын түріне қарай топтастырылады және төменгі жиегінде белгіленген үлкен, жеңіл қалтаға салынады. Түрлік қалталардың топтары кейін тұқымдар бойынша үлкен, ауыр қалталарға орналастырылады. Тұқымдық қалталар гербарий пайдаланатын стандартты жүйеге сәйкес таксономиялық отбасы бойынша сұрыпталып, гербарий шкафтарындағы бөлімшелерге орналастырылады. Гербарийде тіркелген үлгіні табу үшін гербарийде қолданылатын номенклатура мен жіктемені білу қажет. Сондай-ақ, үлгі жиналғаннан бері болған атау өзгерістерін білу де қажет, себебі үлгі ескі атаумен тіркелген болуы мүмкін. Қазіргі гербариялар өз коллекцияларының электрондық дерекқорын жиі сақтайды. Көптеген гербариялар виртуалды гербарий құру үшін үлгілерді цифрландыруға бағытталған жобаларды жүзеге асырып жатыр. Бұл жазбалар мен кескіндер мүмкіндігінше интернет арқылы көпшілікке қолжетімді етіледі.
Қолданылуы
Гербарий жинақтары ғылым үшін зор маңызға ие және көптеген қолданысқа ие. Гербариялар өсімдіктердің таксономиясын, географиялық таралуын зерттеу және номенклатураны тұрақтандыру үшін көптен бері қажетті болып келді. Линнейдің 4000-нан астам типі бар гербариясы қазір Англиядағы Линней қоғамына тиесілі. Қазіргі ғалымдар гербарий үлгілерін жаңаша, дәстүрлі емес мақсаттарда пайдалануды жалғастыруда, бұл бастапқы коллекционерлердің күткенінен де асып түседі. Гербарияда сақталған үлгілер аймақтың флорасын тізімдеуге немесе анықтауға қолданылуы мүмкін. Бір аймақтан алынған үлкен жинақ сол жерде өсетін өсімдіктерді анықтауға көмектесетін далалық анықтамалық немесе нұсқаулық жазуда пайдаланылады. Көп үлгілер бар болғанда, автор немесе анықтамалық өсімдіктердің пішіндегі айырмашылықтарын және олардың табиғи таралуын жақсырақ түсіне алады. Гербариялар сонымен қатар уақыт өте келе өсімдік жамылыстың өзгеруінің тарихи жазбасын сақтайды. Кейде өсімдіктер бір аймақта жойылып кетеді, тіпті толығымен жойылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда гербарийде сақталған үлгілер өсімдіктің бастапқы таралуының жалғыз куәсі болуы мүмкін. Экологтар осындай деректерді климаттың өзгеруін және адамның әсерін қадағалау үшін пайдаланады. Гербариялар таксономияда және молекулалық систематикада қолдану үшін өсімдік ДНК-сының көзі ретінде де өте пайдалы болып табылды. Ежелгі грибкоздар да ежелгі үлгілердің ДНК штрих-кодтауын жүргізуге мүмкіндік береді. Көптеген ғалымдар мен табиғат зерттеушілері гербарияларды куәлік үлгілерін сақтау үшін пайдаланады; нақты зерттеуде қолданылған өсімдіктердің өкілдік үлгілері, олардың деректерінің көзін дәл көрсету үшін немесе болашақта сәйкестендіруді растау үшін қолданылады. Олар сондай-ақ сирек түрлердің тірі тұқымдарының қоймасы болуы мүмкін.