Кіріспе

Кипр патшасы (1267–1284) және Иерусалим патшасы (1268–1284)

Хью III (; шамамен 1235 – 24 наурыз 1284), сондай-ақ Антиохиялық Хью Лузиньян және Ұлы деп аталды, 1267 жылдан бастап Кипр патшасы (Хью III ретінде) және 1268 жылдан бастап Иерусалим патшасы (Хью I ретінде) болды. Антиохия князьдері отбасында дүниеге келген ол, бірнеше жыл бойы Кипрдың кәмелетке толмаған корольдері Хью II және Иерусалимнің Конрад III үшін регент ретінде тиімді басқарды. Туысы, Бриеннің Хьюының талаптарын басып озып, ол екі жас монархтың өлімінен кейін олардың орнын басып, тиімді саяси және әскери лидер болуға дайын болды. 1220 жылдардан бері Иерусалим патшалығында тұрған алғашқы патша ретінде Хью патшалық билікті қалпына келтіруге, арттырып келе жатқан тәуелсіз құрлықтағы вассалдарға патшалық билікті қайта орнатуға және египеттік мамлюктерге аумақты одан әрі жоғалтудан сақтауға тырысты. Оның некелік одақтары Ибелин мен Монфорттар сияқты ең күшті ақсүйек отбасыларының берік адалдығын сыйлады, бірақ оның материктегі әрекеттері Венеция саудагерлері мен Тамплиерлер орденінің қарсылығынан сәтсіз аяқталды. Ал оның аралдағы вассалдары Кипр армиясын крестшіл мемлекеттерді қорғауға жөнелтуге деген ниетіне наразылық білдірді. 1275 жылы ол Триполи графтығының регенті ретінде бекініп алмай қалды. Ең қиын мәселе, Хьюдың Иерусалим тағына құқығын оның тәтесі Мария Антиохиялық жоққа шығарды, ол 1277 жылы өзінің құқығын Анжу королі Карл I-ге сатты. Венециялықтар мен Тамплиерлердің қолдауымен Карл дереу патшаға тікелей бағынышты құрлықтағы соңғы қала – Акрды басып алды. Акрды қайтаруға екі рет жасаған әрекеттерінен кейін Хью адал Монфорттар бақылауындағы құрлықтағы Тир қаласында қайтыс болды. Оның орнын ұлы Иоанн I бағындырды.

Өмірбаян

Хью 1233 жылы үйленген Кипр патшасы Изабелла мен Антиохия патшасы Генрихтің ұлы болды. Изабелла Кипр королі Генрих І-нің қарындасы, ал Хьюдың әкесі Антиохия князі Богемонд IV-нің кіші ұлы болды. Хьюдың анасының әжесі, Шампандық Алиса, Иерусалим патшалығына талапкер болған. Ол немере інісі Иерусалим королі Конрад II-нің мұрагері ретінде 1243 жылы патшалықты регент ретінде басқаруға таңдалды. Ол 1246 жылы қайтыс болды, ал регенттік оның ұлы Генрих I Кипрге өтті, оның жартылай қарындасы Мелисенда Кипрдің талабына құқығын жоғалтты. Генрих патша 1253 жылы қайтыс болғанға дейін материктегі патшалықты регент ретінде басқарды. Хьюдың анасы оны қайтыс болған ағасы Марияның ұлы, кузені Хью Бриеннмен бірге тәрбиеледі. Ол Иерусалим патшалығының көрнекті ақсүйектері Ибелин әулетінен шыққан Изабеллаға үйленді. Неке, немесе кемінде, оның құдаласуы 1255 жылы рұқсат қағазы шығарылған кезде болды. Хью әдемі және сүйкімді болғанмен, жаман мінезі мен дипломатиялық шеберлігінің жетіспеуінен кемшілікке ұшырады.

Регенттік

Гюдің анасы Изабелла Кипрдың жас королі Гю II-нің тәтесі және оның патшалық қаннан туысқан ең жақын туысы болды. Корольдің анасы, Антиохиялық Плезанс, 1261 жылы қайтыс болғанға дейін оның атынан регент ретінде билік жүргізді. Содан кейін Изабелла Гю II-нің мұрагері ретінде регенттікке үміткер болды. Ол регенттік билікті өзінің ұлы, Антиохиялық Гюге тапсырды, ол қабілетті басшы болып шықты. Гю II Еуропада тұратын Иерусалим королі Конрад III-нің де мұрагері болғандықтан, Иерусалим патшалығын регент ретінде басқаруға құқылы еді. Бірақ ол кәмелетке толмағандықтан, бұл регенттікке оның ең жақын туысы ие болды, және 1263 жылы Изабелла осы рөлді қабылдады. 1264 жылы Изабелла қайтыс болды, соның салдарынан Бриеннің Гюі мен Антиохиялық Гю арасында дау туды. Біріншісі, анасы Антиохиялық Гюден үлкен болғандықтан, енді Иерусалимде регенттік билігін жүзеге асыру керек деп мәлімдеді. Алайда, Кипр регенті ретінде Антиохиялық Гю әлсіреп бара жатқан материк патшалығына әскери тұрғыдан көбірек көмек көрсете алды, сонымен қатар Антиохия князі Богемонд VI-ның туысы болғандықтан және күшті Ибелин әулетіне үйленгендіктен, жақсы байланыстары болды. Иерусалимнің Жоғарғы соты, талапкерлердің екеуі де жас корольге жақын туыстар екенін ескере отырып, үлкенінің басымдыққа ие болуы керек деп шешті, ол Антиохиялық Гю болды. Регент ретінде таңдалған Антиохиялық Гю Гю II-нің мұрагері ретінде танылды. Регент ретінде Гю крестші мемлекеттерін қорғауды өзінің міндеті деп санады. Ол Кипрден Иерусалим патшалығын қорғау үшін кипрлік әскерді жөнелткен он жылдан астам уақыттан бергі алғашқы билеуші болды. Алайда, оның әскері Мысырдың мамлюк сұлтаны Бейбарстың Кесария-Маритима, Арсур, Хайфа, Сафед, Торон және Шастель-Нёф қалаларын басып алуына тосқауыл қойа алмады. Гю, әрине, материктегі жалғыз қалған корольдік қала – Акрының қорғанысын күшейтуге баса назар аударды.

Қосылулар

14 жастағы король Иуг II 1267 жылдың желтоқсанында ересек болмай қайтыс болды және Кипр патшасы ретінде оның туысы және регенті Иуг Антиохиялық (Иуг III) таққа отырды. Иуг III-тің тағына отыруы 1267 жылдың 25 желтоқсанында Никосиядағы Әйя София соборында болды. 1268 жылдың мамырында жаңа король Иерусалимнің Конрад III-нің ресми регенті және осылайша мұрагері ретінде мойындалу үшін Аккаға аттанды. Жоғарғы сот оны қабылдауға дайын еді, бірақ оның талабын Антиохиялық Мария әпкесі күйретіп, оған қарсы шықты. Ол Конрадқа жақын туыс болғандықтан, регенттікке оның құқығы артық дейді. Иуг олардың ортақ атасы, Иерусалим королевасы Изабелла I-нің шөбересі болса, Мария немересі болды. Марияның ісі заңды тұрғыдан күштірек болды және Иугтан айырмашылығы, ол пікірталасқа дайын болды. Дегенмен, Иуг үкіметте тәжірибелі, әскері бар және ыңғайлы таңдау болды. 1268 жылы Бейбарс Яффа, Бофорт және Антиохияны басып алды, бұл Жоғарғы сотты Иугтің пайдасына шешім қабылдауға итермеледі. 1268 жылдың 29 қазанында Конрад Анжу королі Карл I-нің бұйрығымен Неапольде өлімге кесілді. Осылайша Иуг Иерусалимнің патшасы да болды. Жаңа патшалығын басқару үшін бейли тағайындамай, ол уақытын Кипр мен Акка арасында бөлісті. 1220 жылдан бері алғаш рет материктегі патшалықта тұрақты монарх пайда болды.

Саясат

Иерусалим патшалығының барондары патшалық биліктен тәуелсіздікке ұмтылды. Хью үкімет жүйесін жақсартуға тырысып, ішкі кеңес пен жеке мөрді енгізді, бұл екеуі де Кипрден алынған болуы мүмкін. Регенттер заңдық тұрғыдан күмәнді берілген үлкенді-кішілі иеліктер арқылы патшалық доменнің көп бөлігінен айырылды, олар Хью билікке келген кезде жарамсыз болып кетті. Ең маңызды жағдайлар – Арсур иелігінің Госпитальерлер орденіне, Сидонның Тамплиерлер орденіне, ал Тирдің Монфор Филиппке берілуі болды. Хью бұл жағдайды қабылдаудан бас тартты, бірақ шешім табу үшін келісімге келуге дайын еді. Оның саясатының бағыты – маңызды Тир қаласын бағындырған Монфорттармен жақын қарым-қатынас орнату болды. Филиппен ол келісімге келді: Хьюдың қарындасы Маргарет Филиптің ұлы Джонға үйленеді, Филип Джонға Тирді береді, ал Хью Джон мен Маргареттен тараған ұрпақтарын Тирмен бірге иелендіреді. Осы келісімнің арқасында Марияның наразылығына қарамастан, Хью 1269 жылдың 24 қыркүйегінде Лид епископының қатысуымен Тир соборында таж киді, себебі 1187 жылы Иерусалим қаласы түскеннен бері Иерусалим патшалары мен патшайымдары осы соборда таж киеді. 1271 жылдың маусымында Байбарс Монфорт бекінісін басып алғанда Акка қауіпті жағдайға түсті. Ол Кипрге шабуыл жасауға тырысты, бірақ сәтті болмады. Сол кезде ағылшын ханзадасы Эдуард 1000 шамасындағы әскермен Латын Шығысына крест жорығына келді, 1271 жылдың 9 мамырында Аккаға жетті. Эдуард көп ұзамай жергілікті христиандардың жандара бермейтініне көңілі қалды. Байбарс аралға жасаған сәтсіз шабуылы Кипр рыцарьдарын алаңдатты, олар Хьюдың құрлықта қызмет ету туралы шақыруын қабылдаудан бас тартты. Олар патшаның Кипрден тыс жерде олар үшін шайқасуын күте алмайтынын айтты. Эдуард төрешілік етуге шақырылды. Олардың мойынсұнбауы Хью үшін қорлық болды. Шешім бойынша, рыцарьлар жыл сайын төрт айға шетелде қызмет етуге міндетті болса, оларды патша немесе оның ұлы басқаруы керек еді. Эдуард Хьюға Байбарс аумағына шабуыл жасауға көмектесті, ал 1272 жылдың басында Хью бітімге келді, содан кейін Акка 1291 жылға дейін бейбіт өмір сүрді. Эдуард 1272 жылдың 16 маусымында кетіп қалды. Тирден басқа құрлықтағы жалғыз жеке иелік – Бейрут, оны Ибелиннің Изабелласы иеленді. Оның күйеуі Хамо ле Стрэндж король Хьюға сенімсіздікпен қарады және 1273 жылы өлім төсегінде оны және оның иелігін Байбардың қорғауына тапсырды. Әйел феодал ретінде Изабелла патша ұсынған үш үміткердің біріне үйленуге заңды түрде міндетті болды. Оның қолына қабілетті рыцарьды тартуды көздеген Хью Изабелланы Кипрге алып кетті. Байбарс оның Бейрутке қайтарылуын талап етті, ал Жоғарғы сот қолдау көрсетпегендіктен, Хью мойынсұнды. Патша Бейбарс қайтыс болғаннан кейін ғана Бейрут қаласын қайтадан бақылауға алды. Кейбір жетістіктерге қарамастан, Хьюның "Акконың патшасы" есімнен басқа ештеңе бола алмайтыны белгілі болды, осылай мұсылман жазушылары оны атады. Антиохияның соңғы князі Богемонт VI 1275 жылы қайтыс болып, екі баласын – Богемонт VII мен Люцияны қалдырды. Богемонт VII әкесінен Триполи графтығын мұра етті, бірақ ол кәмелетке толмаған еді. Король Хью Триполиге келіп, билік етуші отбасының ең жақын ересек мүшесі ретінде регенттікке ие болды. Алайда Богемонт VII-нің анасы Сибилла Армениялық өзінің регенттікке ие екенін және отбасылық дәстүрге сәйкес оның құқы бар екенін мәлімдеді. Хью Триполиде қолдау таппады. Ол Байбарспен Латакияны қамтитын бітімге қол жеткізген кезде ғана Антиохия княздығының соңғы қалдықтарын сақтап, шағын дипломатиялық жеңіске жетті.

Барондық қарсылық

Гю өзінің вассалдары – Ибелиндер мен Монфорттар арасындағы араздықтарды қайта жаңғыртуға қол жеткізді, бірақ Венеция мен Генуя саудагерлері арасында татуласу мүмкін болмады. Венециялықтар, әсіресе, оның генуэздіктерге көрсеткен артықшылығына наразы болды. Темплиерлер мен Тевтон ордені оның Монфорт Филиппімен жақындасуына қарсы болды, ал Акры қаласының басшылығы өзінің істеріне патшаның қайтадан араласуына және Тирге көрсетілген қамқорлыққа наразылық білдірді. Темплиерлердің бас ұстазы Томас Берард, Гюға ұнамаса да, оған ашық қарсылық көрсетпеді. Бірақ 1273 жылы Томас Берардтың орнын басып келген Вильгельм патшаны құлатпақ болып бел буды. Дегенмен, Гюдің басты мәселесі – оның тәтесі Марияның Иерусалим тағына талап етудегі табандылығы еді. Гю 1273 жылы оның Рим Папасына жолдаған шағымын жауаптап беру үшін өкілдерін жіберді, бірақ Мария бұл уақытта өзінің талабын Анжу Карліне сатуды ойластырып жүрген, ал ол 1269 жылдан бері Жерорта теңізіне үстемдік етуді қалаған. Карлдың туысы Вильгельм Божу оған қолдау көрсетті. Сицилияның билеушісі және Францияның әйгілі крестоносец патшасы Людовик IX-тың інісі ретінде, ол Гюге әскери және дипломатиялық тұрғыдан бәсекелесе алды. Карл сонымен қатар Марияның Иерусалимге, ал Гюдің Кипрге деген талаптарын қолдау арқылы Гюға жеке қарсылық танытты. Өзіне қарсылық көрсеткендерге ашуланған Гю кенеттен барлық мүлкін жинап алып, 1276 жылдың қазан айында Акрыдан мүлдем кетіп қалды. Соңғы шешім – Темплиерлердің Акры маңындағы бір ауылды сатып алуы, олар патшаның рұқсатын алмады және оның наразылығын елемеді. Темплиерлер мен венециялықтар оның кетуіне қуанды, бірақ бұл шешім Госпитальерлерді, Тевтон орденін және Иерусалимнің латын патриархы Лентинолық Томасты таң қалдырды. Олар патшаның Кипрге кетуге ниеттенгенін біліп, Тирге елшілерді жіберіп, одан кем дегенде өкілді тағайындауын өтінді. Гюдің қарындасының күйеуі Джон Монфорт, ашулы патшаны Ибелиннің Балианы әкімшілікке тағайындауға көндірді. Патша Гю бірден кемеге мініп Кипрге аттанды, содан кейін ол өзінің әрекеттерін Папа Иоанн XXI-ге түсіндірді. Марияның Карлге талабын сату 1277 жылдың наурыз айында Папаның келісімімен аяқталды. Бірнеше аптадан кейін Карлдың өкілі Роджер Сан-Северино Акрыға келді, ол Гюдан қарсылық күтпеді және үкіметке талап қойды. Роджер Карлді Иерусалимнің патшасы деп жариялады және барондардан Карлдың өкілі ретінде оған адал болуды талап етті. Барондар заңдылықты сақтау үшін Гюдан олардың адалдығын жоюға екі рет рұқсат сұрады, бірақ ол жауап беруден бас тартты. Ең маңызды иеліктердің иелері, Тирдің Иоанны мен Бейруттың Изабелласы, Гюді өздерінің заңды патшасы деп мойындады.

Акре үшін күрес

Хью Акрыны қайта басып алуға екі рет әрекеттенді, бірақ соңында сәтсіздікке ұшырады. 1279 жылы ол Кипрдің үлкен әскерін Тирге әкелді, күш көрсетуі мен пара беру арқылы қалаға билігін қайтаруға үміттенеді. Джон Монфорт оның жағында болды, бірақ Вильгельм Божудың Хьюға қарсы тұруы жоспарды қиындатты. Кипрге оралғаннан кейін, ол тамплиерлердің мүліктерін тартып алып, олардың бекіністерін жазалау ретінде қиратты. Тамплиерлер папаға шағымданды, ол Хьюдан мүліктерін қайтаруын сұрады, бірақ ол бас тартты. 1277 жылдан бері Мамлюктерге қарсы материкті қолдау мүмкіндігі шектеулі болғанымен, Хью Мамлюктер басып кіруге тырысқан Левант аймағындағы моңғолдарға көмектесуді жоспарлаған болуы мүмкін. 1282 жылы Роджер Сан-Северино Сицилияда Карлға қарсы болған үлкен көтеріліс салдарынан шақырылып алынды, сондай-ақ Изабелла Бейрут қайтыс болды, оның билігі әпкесі Эшиваға көшті, оның күйеуі Гумфри Монфорт Хьюдың жақын досы болды. Осыған шабыттанған Хью, 1283 жылдың шілде айының соңында ұлдары Генрих пен Богемондпен бірге Кипрден Акрыны қайта басып алуға тағы да әрекеттенді. Акрыға қонбай, Хью Бейрутке соғылып, 1 тамызда онда қарсы алынды. Оның әскері Тирге қарай жол тартқанда, мұсылман шабуылшыларының шабуылына ұшырады, патша оларды тамплиерлердің қозу салғанына сенді. Хью теңіз арқылы Тирге жетті, жаман белгілерге тап болды: оның туы теңізге түсті, ал дін қызметкерлері көтерген крест оның еврей дәрігерінің басын кездейсоқ жарып жіберді. Хью Акрыда күтілген қарсы алуды күтпеді. Шарльдің Акрыдағы жаңа баилигі Одо Пойлехен Мамлюктермен бітімге келді, ал Хью шабуыл жасаса, олардың араласуынан қорқыныш сезінді. Патша өзінің ең үміткер ұлы Богемондты 1283 жылдың 3 қарашасында жоғалтты. Одан да ауыр соққы – оның досы және қайнағасы Джон Монфорттың қазасы болды. Кипрліктер оны келісілген төрт айлық мерзім аяқталғаннан кейін тастап кетті, бірақ Хью Тирде қалды, ол 1284 жылдың 24 наурызында қайтыс болды. Оның орнын келесі жылы қайтыс болған үлкен ұлы Джон I басты, одан кейін тағы бір ұлы Генрих II билікке келді.