Кіріспе

Израиль-Палестина бейбіт процесінде екі мемлекеттік шешім ұсынысы. Женева бастамасы, сондай-ақ Женева келісімі деп белгілі, бұл Израиль-Палестина қақтығысын аяқтауға бағытталған Тұрақты мәртебе туралы келісім жобасы. Ол бұрынғы ресми келіссөздерге, халықаралық қаулыларға, Төрттік жол картасына, Клинтон параметрлеріне және Араб бейбітшілік бастамасына негізделген. Құжат 2003 жылдың 12 қазанында аяқталды. Келісім 50 беттік құжат ретінде 2003 жылдың 1 желтоқсанында Швейцарияның Женева қаласында өткен ресми шарада 2 жылдан астам уақыт бойы құпия дайындалғаннан кейін жарияланды. Оның авторларының арасында бұрынғы Израиль-Палестина келіссөздерінің ресми келіссөзшілері мен архитекторлары болды.

2009 жылдың қыркүйегінде жоспардың толыққанды, кеңейтілген нұсқасы жарияланды. Қосымшалар Женева келісімін толықтырады және екі мемлекеттік шешімді табысты іске асыру үшін қажетті практикалық шараларды көрсетеді. Олар қауіпсіздік, шекара өткізу пункттері, Іске асыру және тексеру тобы (ІАТТ), жолдар, су шаруашылығы, қоршаған орта мәселелері, экономика және Иерусалимнің бөлінуі сияқты маңызды мәселелерді қамтиды. 2022 жылғы 25 қаңтарда Швейцарияның Сыртқы істер федералды департаменті (FDFA) Женева бастамасына қаржылық қолдау көрсетуді біртіндеп тоқтатуды және 2023 жылға дейін тоқтатуды жариялады.

Контурлық

Женева бастамасы қақтығыстың аяқталуын және екі тараптың ұлттық көзқарастарын іске асыру үшін өте маңызды мәселелерді қарастырады және кешенді шешім ұсынады. Ол палестиналықтарға Батыс жағалаудың және Газа секторының көбін береді, Израильдің шекарасын 1967 жылғы соғыстың нәтижесінде Израильдің аумақты бақылауға алғанға дейінгі жағдайға жақындатады. Бұл жоспар 2000 жылғы Кемп-Дэвид және Таба саммиттеріндегі, сондай-ақ Ольмерттің 2008 жылғы «салфеткадағы картасы» ұсыныстарымен үлкен ұқсастықтарды бөліседі. Өзара жер алмасу арқылы, Жасыл сызық бойындағы елді мекендер ғана Израильге қосылады, оның ішінде Маале Адумим, Писгат Зеев және Гиват Зеев. Женева бастамасы бойынша Ариэль қаласы бұзылып, палестиналықтар Шығыс Иерусалимге көбірек тәуелсіздік алады. Иерусалим әкімшілік тұрғысынан бөлінеді, Шығыс Иерусалим («Ал-Құдс») Палестина мемлекетінің астанасы, ал Батыс Иерусалим («Ерушалайм») Израильдің астанасы болады. Көпұлттық күштер маңызды рөл атқарады. Израильдік қоныстардың көп бөлігін алып қоюдың орнына, палестиналықтар Израиль үкіметі белгілейтін шектеулі сандағы босқындардың Израильге «қайту құқығын» шектейді және Израилге қатысты кез келген қосымша талаптар мен өтініштерді тоқтатады.

Босқындар

Палестиналық босқындар мәселесі жөніндегі ұсыныс БҰҰ-ның 194-ші қаулысы, БҚҰ-ның 242-ші қаулысы және Араб бейбітшілік бастамасына сүйенеді. Онда "босқындық" статусын мойындау және мүліктік шығындарды өтеу бойынша жоспар, сондай-ақ палестиналық босқындарды қабылдаған мемлекеттерге төленетін сыйақы жоспары баяндалған. Женева келісімі босқындарға құжатта белгіленген шарттарға сәйкес тұрақты тұрғылықты жерді (ТТЖ) таңдауға қатысты түрлі нұсқалар мен тәсілдерді ұсынады, олардың кейбіреулері қазіргі қабылдаушы елдерде қалуға немесе үшінші елдерге, оның ішінде Израильге, көшу мүмкіндігін қамтиды, бұл үшінші елдердің егемендік шешімімен жүзеге асырылады.

Шекаралар мен аумақ

Женева келісімі Палестина мен Израиль мемлекеттері арасындағы халықаралық шекараны 1967 жылғы 4 маусымдағы шекаралар бойынша, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 242 және 338 қаулыларына сәйкес, 1:1 қатынасындағы жер алмасулар арқылы өзара түзетулермен бекітеді. Израиль Жасыл желіге жақын, еврей қоныстары тығыз орналасқан бірнеше аумақтарды (мысалы, Гуш-Этцион) аннексиялайды. Израильдің Батыс жағалаудан аннексиялаған аумақтарының орнына палестиналықтар Газа секторына іргелес, тең аудан мен сападағы аумақтарды алады. Израиль мемлекеті Ариэль және басқа да қоныстар сияқты, палестиналық егемендік аумақ деп белгіленетін жерлерде тұратын израильдіктерді қайта орналастыруға жауапкершілікті өз мойнына алады.

Иерусалим

Иерусалимді бөлісу мәселесі Клинтон параметрлері негізінде қарастырылады. Яһуди Иерусалимі Израильдің астанасы, ал Араб Иерусалимі Палестинаның астанасы болады. Әр мемлекет өзінің басым тұрған халқы тұратын аудандарына толық құқық иеленеді. Ескі қала барлығына ашық және еркін қозғалысқа мүмкіндік береді, ал тараптар қаладағы ерекшелігін, қасиеттілігін және дін бостандығын сақтауға міндеттенеді. Іске асыру және тексеру тобы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізімі ережелеріне сәйкес Ескі қаладағы мәдени мұраны сақтауды бақылау және тексеру үшін бейтарап халықаралық өкіл ретінде әрекет етеді. IVG жергілікті шиеленістерді сейілту және дауларды шешу үшін полициялық міндеттерді орындауға арналған Ескі қала полиция бөлімін құрады.

Халықаралық қадағалау

Келісімді іске асыруды жеңілдету, көмек көрсету, кепілдік беру, бақылау жасау және оның іске асырылуына байланысты туындайтын дауларды шешу мақсатында Іске Асыруды Растау Тобы (ІАРТ) құрылады. ІАРТ-ның өкілеттігіндегі Көпұлтты Күш (КК) тараптарға қауіпсіздік кепілдіктерін ұсынуға, қорқыту құралы ретінде әрекет етуге және келісімнің тиісті тармақтарының іске асырылуын қадағалауға қызмет етеді. КК құрамына және ІАРТ-ның жалпы жауапкершілігіне қатысты егжей-тегжейлі мәліметтер қосымшаларда баяндалған.

Палестина мен Израиль

Ясир Арафат "бейбітшілікке есік ашатын батыл бастаманы" мақтады. The Jerusalem Post 2008 жылдың 10 наурызында ықпалды палестиналық тұлға Марван Баргутидің Израиль саясаткері Хайм Оронға "Израиль мен палестиналықтар Женева бастамасының негізінде соңғы мәртебелік келісімге қол жеткізе алады" дегенін хабарлады. 2010 жылдың маусым айында Иерусалимдегі Еврей университетінің Гарри С. Труман атындағы Бейбітшілікті дамыту зерттеу институты мен Рамалладағы Палестина саясаты және сараптама орталығы жүргізген сауалнама нәтижесінде Женева/Клинтон параметрлерін палестиналықтардың 49%-ы және израильдіктердің 52%-ы қолдайтыны анықталды. Палестиналық қоғамда қарсылық деңгейі 49%-ды құрады, ал израильдіктер арасында 37%-ды құрады.

Америка Құрама Штаттары

Джордж Буш: "Женева келісімі терроризмге қарсы күрестің қағидаларын сақтағанда өнімді, қауіпсіздік болуы керек, сондай-ақ демократиялық және еркін Палестина мемлекеті құрылуы керек." Колин Пауэлл: "АҚШ президенттің екі мемлекеттік шешімге және жол картасына адал, бірақ сіздердің сияқты жобалар израильдіктер мен палестиналықтардың өзара қанағаттандыратын шешімдерді талқылай алатын үміт атмосферасын сақтауға көмектесетінін де сезінеміз, олардың алдында тұрған қиын мәселелерді шешу үшін." Билл Клинтон: "Сондықтан Женевадағы келісімнің маңыздылығы осында. Мұндай әрекеттер ізраильдіктер мен палестиналықтардың адал ниеттері болған жағдайда ең қиын мәселелерде де келісе алатынын көрсетеді."

Басқа халықаралық қолдау

58 бұрынғы президент, премьер-министр, сыртқы істер министрі және басқа да әлемдік көшбасшылар, оның ішінде КСРО-ның бұрынғы президенті Михаил Горбачев және Оңтүстік Африканың Ф. В. де Клерк, жоспарға "қатты қолдау" білдіретін мәлімдеме жасады. Марокко королі VI Мохаммед, Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэр, Египет президенті Хосни Мубарак және Клинтон да қолдауларын жариялады. Палестина тарапынан жоспарға қатысқан және оны дайындаған Жамал Закут босқындар мәселесіне арналған бөлімде "кейбір түсініксіздіктер" бар екенін, ал осы құжаттың жалғыз мақсаты болашақ келісімге үлгі болу екенін айтты. "Бұл құжат миллиондаған палестиналықтардың толық және ұжымдық оралуын көрсетпейді де, қамтамасыз етпейді, бірақ осы құқықтан да бас тартпайды. Бұл құжат – тек халықаралық қауымдастық растаған ұлттық құқықтарымызды қайтару және бейбітшілікке қол жеткізу үшін күресімізді жалғастырудың тағы бір құралы ғана".

Израильдік сын

2003 жылы Женева келісімі жарияланғаннан кейін, Ариэль Шарон басқаратын Израиль үкіметі келісімді сынады. Сол кездегі Израильдің Сыртқы істер министрі Сильван Шалом Бейлиннің жоспарына шетелдік қаржының көп мөлшерде жұмсалғанын айтты, және Израиль үкіметі ішкі істерге сыртқы күштердің араласуына наразылық білдірді.

Қадағалау

Женева келісімі жазылғаннан бері Женева бастамасы екі ынтымақтастықта жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым / Үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) құрды: Израиль тарапынан "Хескем" (Х. Л. Бейбітшілік үшін білім беру / Женева бастамасы Израиль) және олардың палестиналық әріптесі Палестина бейбітшілік коалициясы / Женева бастамасы (PPC / GI). Бұл ұйымдар бірлесіп, әрбір тараптың қоғамдық ортасында Израиль мен Палестина арасындағы келіссөздер арқылы келісімге қол жеткізу мақсатын ілгерілетеді, сондай-ақ қақтығысты шешу үшін қажетті ұступтарды қабылдауға қоғамдық пікір мен басшылықты дайындауға жұмыс істейді. Женева бастамасының ҮЕҰ-лары жергілікті және халықаралық деңгейде ізгілендіру және үгіт жүргізеді, ізгілендірудің нәтижесінде Израиль мен Палестинаның тұрақты екі мемлекеттік шешімге қол жеткізу үшін тікелей келіссөздер жүргізуі ең тиімді екенін жеткізеді.