Кіріспе
Мексика президенті 1924-1928 жылдар аралығында, Сонорадағы муниципалитет. Плутарко Элиас Кальлес (Франсиско Плутарко Элиас Кампузано деген атпен туған; 25 қыркүйек 1877 – 19 қазан 1945) – мексикалық әскери және саяси қайраткер, 1924-1928 жылдар аралығында Мексика президенті болған. Альваро Обрегонның қазасынан кейін Элиас Кальлес Институционалдық-революциялық партияны құрды және 1929-1934 жылдар аралығында Мексиканың де-факто басшысы ретінде ресми емес билікке ие болды, бұл кезең Максимато деп аталады. Бұрын ол Конституциялық армияда генерал, Сонораның губернаторы, Соғыс министрі және Ішкі істер министрі қызметтерін атқарған. Максимато кезеңінде ол Халықтық білім беру министрі, қайтадан Соғыс министрі және Экономика министрі болды. Президенттік кезінде ол көптеген солшыл популистік және секуляристік реформаларды жүзеге асырды, оларға қарсылық Кристеро соғысын тудырды. 1877 жылдың 25 қыркүйегінде Сонорада туған Элиас Кальлес Мексика революциясы кезінде Венустиано Каррансаның Конституциялық армиясында күресті, бұл оған саясатта өрлеуге мүмкіндік берді және Карранса, Адольфо де ла Уэрта және Альваро Обрегон президенттерінің кабинеттеріне қосылды. Обрегон оны 1924 жылғы сайлауда Еңбек партиясының үміткері етіп таңдады. Оның сайлау кампаниясы Мексика тарихындағы алғашқы популистік президенттік кампания болды, себебі ол жерді қайта бөлуді талап етті және тең әділдік, еңбек құқықтарын арттыру және демократиялық басқаруды уәде етті. Ол сайлауда жеңіске жетіп, білім беруді кеңейтті, инфрақұрылымдық жобаларды іске қосты және халық денсаулығын жақсартты. Бұл популистік кезеңнен кейін (1924-1926) ол шіркеуді мемлекеттен бөлуді (1926-1928) қолға алды, нәтижесінде Кристеро соғысы болды. Ол CROM-ның Луис Н. Моронеске Еңбек партиясының астында біріккен кәсіподандарды консолидациялауға мүмкіндік берді және Букарели шартын жоюға сәтсіз әрекет жасады. Обрегон әлі де маңызды саяси ықпалға ие болды және Элиас Кальлестің негізгі қолдаушысы болды. Обрегон 1928 жылғы сайлауда жеңіске жетті, бірақ президент болып сайланғаннан кейін қаза тапты. Элиас Кальлес 1929 жылы Институционалдық-революциялық партияны құрып, саяси тұрақсыздықтың алдын алды. Эмилио Портес Гиль, Паскуаль Ортис Рубио және Абелардо Родригес президенттік лауазымда болған кезде Элиас Кальлес мексикалық саясаттағы «патша жасаушы» рөлін атқарды, тек Родригес ғана нақты ықпалды нығайта алды. Осы кезеңде Элиас Кальлес идеологиялық тұрғыдан консервативті болды. 1934 жылы Элиас Кальлес Лазаро Карденасты президенттікке қолдады, бірақ Карденас оны және оның көптеген одақтастарын социалистік реформаларды жүзеге асыру үшін елден шығарып жіберді. Элиас Кальлеске 1941 жылы Мексикаға оралуға рұқсат берілді, ол 1945 жылы қайтыс болды. Оның денесі Мексика қаласындағы Революция ескерткішіне жерленген. Элиас Кальлес мексикалық тарихтың даулы тұлғасы. Оның жақтастары денсаулық сақтау, инфрақұрылым және білім беру салаларындағы реформаларын, сондай-ақ шіркеу мен мемлекетті ажыратуға жасаған әрекеттерін және Обрегонның қазасынан кейін саяси тұрақсыздықтың алдын алғанын мақтайды. Оның қарсыластары Кристеро соғысының күшеюін, оның кәсіподандарға қарсы шараларын және президенттік қызметтен кейін де билікті ұстап тұруын сынады. Ол құрған партия, оның екі келесі нұсқасымен бірге, 1929 жылдан 1997 жылға дейін үнемі билікте болды және 1929 жылдан 2000 жылға дейін президенттікке үнемі ие болды.
the municipality in Sonora
Plutarco Elías Calles (born Francisco Plutarco Elías Campuzano; 25 September 1877 – 19 October 1945) was a Mexican soldier and politician who served as President of Mexico from 1924 to 1928. After the assassination of Álvaro Obregón, Elías Calles founded the Institutional Revolutionary Party and held unofficial power as Mexico's de facto leader from 1929 to 1934, a period known as the Maximato. Previously, he served as a general in the Constitutional Army, as Governor of Sonora, Secretary of War, and Secretary of the Interior. During the Maximato, he served as Secretariat of Public Education, Secretary of War again, and Secretary of the Economy. During his presidency, he implemented many left wing populist and secularist reforms, opposition to which sparked the Cristero War. Born on 25 September 1877 in Sonora, Elías Calles fought in Venustiano Carranza's Constitutional Army during the Mexican Revolution, which allowed him to rise in politics, joining the cabinets of Presidents Carranza, Adolfo de la Huerta, and Álvaro Obregón. Obregón selected him as the Laborist Party's candidate in the 1924 election. His campaign was the first populist presidential campaign in Mexico's history, as he called for land redistribution and promised equal justice, further labor rights, and democratic governance. He won the election, and expanded education, implemented infrastructure projects, and improved public health. After this populist phase (1924–1926) he was committed to separating church from state (1926–1928), passing several anticlerical laws that resulted in the Cristero War. He allowed CROM's Luis N. Morones to consolidate unions under the Laborist Party, and launched a failed attempted to cancel the Bucareli Treaty. Obregón still held significant political sway and was Elías Calles's main base of support. Obregón won the 1928 election, but was assassinated as president elect. Elías Calles prevented political instability by founding the Institutional Revolutionary Party in 1929. During the presidencies of Emilio Portes Gil, Pascual Ortiz Rubio, and Abelardo Rodríguez, Elías Calles served as the kingmaker of Mexican politics, with only Rodríguez able to assert much true influence. During this period, Elías Calles became more ideologically conservative. In 1934, Elías Calles supported Lázaro Cárdenas for president, but Cárdenas exiled him and many of his allies to implement more socialist reforms. Elías Calles was allowed to return to Mexico in 1941, where he died in 1945. His remains are buried in the Monument to the Revolution in Mexico City. Elías Calles is a controversial figure in Mexican history. Supporters have praised his reforms in areas such as health, infrastructure, and public education, as well as his attempts to separate church and state, and for preventing political instability in the wake of Obregón's assassination. Detractors have criticized the escalation of the Cristero War, his crackdowns on labor unions, and for continuing to hold onto power after his presidency. The party he founded, including its two subsequent incarnations, held power continuously from 1929 to 1997, and held the presidency continuously from 1929 to 2000.
Ерте өмір және мансап
Франсиско Плутарко Элияс Кампузано деп туған ол бюрократ әкесі Плутарко Элияс Лусеро мен анасы Мария Хесус Кампузано Нориеганың екі заңды баласының бірі еді. Ол Кальес тегін анасының әпкесі күйеуі Хуан Баутиста Кальестен алды, себебі ол және оның әйелі Мария Жозефа Кампузано анасы қайтыс болғаннан кейін Плутарконы тәрбиеледі. Оның ағасы мұғалімдер отбасынан шыққан, бірақ өзі азық-түлік пен алкогольдік сусындармен көлемді сауда жасаған. Плутарконың ағасы дінсіз болған, ол немересіне дүниелік білімге деген берік сенімін және сол кезде мемлекеттен бөлініп тұрған Рим-католик шіркеуіне деген жек көру сезімін сіңірді. Бұл кейінірек оның әлеуметтік бағдарламасында көрінді, оған мемлекеттік білім беруді кеңейту және шіркеудің білім беру, саясат және кәсіби одақтарға ықпалын жою кірді. Плутарконың әкесінің әулеті Provincias Internas аймағындағы белгілі бір әулеттен тараған, көбінесе Элиас Гонсалес деп тіркелген. Плутарко Элиас Кальестің әкесі Плутарко Элиас Лусеро 1865 жылы француз интервенциясына қарсы күресте алған жарақатынан әкесі Хосе Хуан Элиас Пересті жоғалтты, осыдан кейін оның жесірі сегіз баламен қалды, ал Плутарко олардың үлкені болды. Отбасының жағдайы күрт нашарлады; олар жерлерінің көп бөлігін жоғалтты немесе сатты, оның бір бөлігін Cananea Copper Company компаниясына сатты, оның еңбек шарттарының нәтижесінде 20 ғасырдың басында ірі ереуіл болды. Жастығында Кальес түрлі жұмыстар істеді, барменнен бастап мектеп мұғаліміне дейін, және ол әрқашан саяси мүмкіндіктерге құштар болды.
Мексика революциясына қатысу, 1910-1917
Кальес Франсиско И. Мадероны қолдады, оның басшылығымен полиция комиссары болды. Оның Венустиано Карранса басқаратын конституционалистермен (Мексика революциясының саяси жеңімпаздары) келісімге келу қабілеті оған жылдам карьералық өсуге мүмкіндік берді, соның арқасында 1915 жылға қарай генерал шеніне жетті. Осы кезден бастап ол туған штаты Сонорадағы Конституциялық армияға жетекшілік етті. 1915 жылы оның әскерлері Агуа-Приета шайқасында Хосе Мария Майторена мен Панчо Вилла басқаратын Сонорадағы конвенционалистер тобын жеңді.
Сонораның губернаторы
Кальес 1915 жылы туған штаты Сонораның губернаторы болды, ол мексикалық ұлттық экономиканың қарқынды дамуын қолдаған, прагматикалық реформаторлық саяси бедел қалыптастырды, сонымен қатар оның инфрақұрылымын құруға көмектесті. Атап айтқанда, ол Сонораны құрғақ штат етуге тырысты (алкогольге қатысты шектеулердің жоғары деңгейде сақталатын штат).
Карранза әкімшілігіндегі қызмет
1919 жылы Кальес Мексика революциясын жеңген Конституциялық фракцияның басшысы, президент Венустиано Каррансаның үкіметінде Өнеркәсіп, сауда және еңбек министрі лауазымына тағайындалу үшін Мексика қаласына сапарлады. Кальестің лауазымы оны азамат соғысы кезіндегі шайқастардан қираған Мексика экономикасын басқаруға міндеттеді. Екі маңызды өндіріс саласы – кен өндіру және ауыл шаруашылығы соғыстан ауыр зардап шекті. Мексиканың көптеген қалаларын және өндіріс орындарын ұлттық нарыққа және АҚШ-қа байланыстырған темір жол инфрақұрылымы бұзылды. Мексиканың ұлттық валютасының орнына революциялық топтардың қолдауы жоқ қағаз ақша шығарылды. Бұған жауап ретінде көптеген адамдар тұрақты АҚШ долларына көшті. Ақша тапшылығы ауыл шаруашылығында нарыққа өнім беруге қызығушылықты тудырмады, нәтижесінде азық-түлік жетіспеушілігі пайда болды. Бұған қоса, нашар тамақтанған халық ауруларға осал болады, ал Мексика испан тұмауы пандемиясынан зардап шекті. Кальес Карранса үкіметінде жұмыс істеген кезеңде саяси тәжірибе жинады, ал Орисабадағы еңбек дауын реттеуге жасаған әрекеті оған жергілікті жұмысшылардың қолдауын әкелді.
Соноралық генералдардың көтерілісі, 1920 жыл
1920 жылы ол Агуа-Приета жоспары бойынша Карранзаны құлату үшін соноралық революциялық генералдар Адольфо де ла Уэрта мен Альваро Обрегонмен бірікті. Карранса өзінің ізбасары ретінде АҚШ-тағы Мексика елшісі Игнасио Бонильясты таңдауға тырысты. Карранса биліктен күшпен кетіріліп, қашып бара жатып қайтыс болды, ал Де ла Уэрта уақытша президент атанды. Де ла Уэрта кейін Каллесті маңызды Соғыс министрі лауазымына тағайындады.
Обрегон әкімшілігі, Де ла Гуерта көтерілісі, 1924 жылғы сайлау
1920 жылы Обрегон президент болып сайланды және ол Каллесті Ішкі істер министрі етіп тағайындады. Обрегон президенттігінің кезінде (1920–1924), Кальес ұйымдасқан еңбекпен, әсіресе Луис Н. Моронес басқарған Мексика жұмысшыларының өңірлік конфедерациясымен (CROM) және Еңбек партиясымен, сондай-ақ радикалды аграристермен, аграристермен жақындасты. Әскери қақтығыс АҚШ-тың Обрегонды қолдауы арқасында оның пайдасына шешілді. Обрегон үкіметі 1923 жылдың тамызындағы Букарели шартында АҚШ бизнес мүдделеріне, әсіресе мұнай саласына жеңілдіктер берді. Обрегон Мексика конгресінде ратификациялауды итеріп алды, ал АҚШ содан кейін шешуші қадам жасады. Президент Кальвин Кулидж көтерілісшілердің қару алуына кедергі келтіру және Обрегон үкіметіне қару-жарақ жеткізу үшін Мексика шығанағын блокадалауға әскери кемелер жіберді. Обрегон қайтадан соғысқа шығып, бұрынғы әріптестеріне қарсы маңызды жеңіске жетті, олардың 14-і дереу атқыланды. Кальестің кандидатурасын еңбек және шаруалар одақтары қолдады. Оның үкіметін қолдаған Еңбек партиясы Луис Н. Моронес басқарған қуатты Мексика жұмысшыларының өңірлік конфедерациясының (CROM) саяси сайлау бөлімі ретінде жұмыс істеді. Моронс еңбек көшбасшысы ретінде ұлттық деңгейде танымал болды және Америка Еңбек Федерациясының төрағасы Сэмюэл Гомперспен одақ құрды, ол орташа кәсіби одақтар ұйымы еді. 1916 жылы Гомперс және Моронс Мексика мен АҚШ үкіметтеріне соғысқа бет бұрудан аулақ болу үшін қысым жасады. Мексикада Моронс АҚШ президенті Вудро Вильсон жіберген АҚШ әскерлерін Мексикадан шығаруға көмектескені үшін мақталады. CROM-ның Кальеске қолдауы оның сайлануы үшін маңызды болды. Мексикадағы еңбек қозғалысы фракцияланған болғанымен, CROM Обрегон мен Кальестің берік қолдаушысы болды. 1924 жылы Кальес сайлауда жеңіске жетті. Қызметке кіріспес алдында Кальес Германия мен Францияға социал-демократия мен еңбек қозғалысын зерттеу үшін сапар шекті және Мексикамен салыстырулар жасады. Оның халықаралық саяхаты оған мексикалық контекстен тыс көзқарас берді. Ол әсіресе Германиядағы инфрақұрылым мен өнеркәсіпке, сондай-ақ күшті ұйымдасқан еңбек қозғалысының жетістіктеріне қызығушылық танытты. Ол сондай-ақ халыққа үндеудің қолдауды құрудағы күшін байқады.
Президенттік, 1924-1928 жылдар
Кальестің инаугурациясы зор мемлекеттік шара болды, оған шамамен 50 мың көрермен жиналды. Оның алдыңғы президенті Обрегон 1884 жылдан бері президенттік биліктің бірінші бейбіт түрде ауысуына куә болды, ол кезде Порфирио Диас Мануэль Гонсалестің орнын иеленген еді. Луис Моронес басқарған КРОМ және Мексиканың Еңбек партиясының өкілдері туларын көрсетті. Салтанатты шарада шарлар мен көгершіндерді босату да болды. Де ла Уэрта көтерілісі әскери қатарды сейілтіп жіберді. Кальес президент болғанымен, әскери, штат губернаторлары мен Конгресте күшті жақтастары бар Обрегонның ықпалында қалды. Кальес пен Обрегонның арасындағы ерекшелік мінез бен билік деңгейінде болды. "Көптегендер үшін Кальес – Обрегонның өнімі, мерзімі біткен соң билікті каудильоға қайтаратын уақытша президент сияқты көрінді". Кальес өзінің билік базасын құруға ұмтылды. Ол Сонора үлгісіндегі реформа бағдарламасын іске қосты. Оның мақсаты экономикалық дамуды ынталандыру, әскерді кәсібилендіру және әлеуметтік және білім беру саласын жақсарту болды. Ол билігін нығайту үшін жұмысшы және шаруа ұйымдарына, әсіресе КРОМ-нан Луис Н. Моронеске сүйенді.
Еңбек
Моронс КРОМ-да басшылықты сақтап қалғанда, өнеркәсіп, сауда және еңбек министрі лауазымына тағайындалды. Осы лауазымда Моронс өзінің ұйымын қарсыластарының есебінен дамыта алды. Кейбір тәуелсіз және радикалды кәсіподақтар орташа КРОМ-ның қанатына қосылуға мәжбүр болды. Жалақының өсуі және еңбек жағдайларының жақсаруы Каллестің Мексика Конституциясының 123-бабын іске асыруға тырысқанын көрсетеді, бұл еңбек құқықтарын бекітуге бағытталған шара еді. Каллес басқарған кезеңде еңбек ереуілдерінің саны күрт азайды. 1926 жылы теміржолшылар ереуілге шыққанда, Моронс ереуілді тоқтату үшін штрейкбрекерлерді жіберді.
Қаржылық
Кальес президенттік кезінде ол қаржы министрі Альберто Дж. Панидің қаржылық салауаттылығына сүйенді, ол Обрегонның адал жақтасы және оның үкіметінде қызмет еткен. Панидің теңгерімді бюджет және тұрақты валюта саясатының нәтижесінде шетелдік инвесторлардың Мексикаға деген сенімі қайта жаңғырды. Пани шаруаларды қолдау үшін бірнеше банктер ашуға кеңес берді, бірақ одан да маңыздысы – Мексиканың ұлттық банкі, Банко де Мексиканы құруға атсалысты. Пани сондай-ақ Мексиканың сыртқы қарызының бір бөлігін жеңілдетуге қол жеткізді. Кальеспен келіспеушілік туғаннан кейін Пани 1927 жылы отставкаға шықты.
Әскери
Әскери салада революциялық генералдардың үстемдігі сақталды, ал армияға ұлттық бюджеттің үштен бірі бөлінді. Генералдар 1923 жылғы Де ла Уэрта көтерілісіне қатысып, Кальестің кандидатурасына жол ашты. Обрегон осы көтеріліс кезінде адалдығын көрсеткендерді марапаттады. Әскерилер Мексика саясатындағы араласушы күш ретінде қала берді, генералдар президенттікке өте алатындай мүмкіндіктерге ие деп есептеді. Кальес армияны кәсібилендіруді және ұлттық бюджеттегі үлесін азайтуды көздеді, соның үшін Жоакин Амароны жауапты етіп тағайындады. Көптеген генералдар шайқас даласында көрсеткен ерлігі үшін лауазымға көтерілді. Кальес үкіметі әскерилерді реттейтін заңға өзгеріс енгізуді ұсынды, ол офицерлердің лауазымдық өсуі үшін кәсіби білім алуын міндеттейтін болды. Үкімет сондай-ақ сыбайлас жемқорлықты қатаң жазалау арқылы азайтуды мақсат тұтты. Бақылауды күшейту үшін офицерлердің міндетті зейнеткерлік жасы белгіленді. Ең ықпалды генералдар мұндай шараларға бағынбады, бірақ Амаро олардың төменгі лауазымдағы офицерлерге ережелерді орындауға біршама көмектесуін қамтамасыз етті. Амаро басшылығымен Әскери колледж реформаланды және офицерлердің біліктілігін арттыруға үміт болды.
Инфрақұрылым
Порфириато кезеңінен бастап темір жолдар экономикалық даму үшін маңызды болды және шалғай аймақтарда саяси бақылауды күшейтті. Революция кезіндегі шайқастар темір жолдарға зиян келтірді, сондықтан әскери кезең аяқталғаннан бері оларды қайта жаңарту жұмыстары жүргізіліп келеді. Кальес темір жолдарды жекешелендірді және оның туған штаты Сонораны Мехико қаласымен байланыстыратын жаңа желі салынды. Одан да маңыздысы, президенттік кезеңінде Кальес Мексикадағы ірі қалалар мен шағын ауылдарды байланыстыратын кең жол желісін салуға бағытталған ірі инфрақұрылымдық жобаны бастады. Ол Ұлттық жол комиссиясын мемлекеттік орган ретінде құрды, оның мақсаты – өнімді тиімдірек нарыққа жеткізу арқылы экономикалық белсенділікті арттыру, сондай-ақ шалғайдағы қауымдастықтарда мемлекеттік биліктің ықпалын күшейту болды. 19 ғасырдағы темір жол желісінен, оның қаржыландырылуы шетелдік капитал мен фирмалардың есебінен жүргізілген, ерекшеленетіні – Мексикадағы жол құрылысы федералдық үкіметтің қолдауына негізделді және шетелдік технологияға тәуелділік шектеулі болды. Мексикалықтар жол салу компанияларын құрды, ең белгілісі – солтүстік Мексикадағы Хуан Андреу Алмазан, ол 1920 жылдары Нуэво-Леондағы әскери басшылыққа ие болып, Anáhuac Construction Company құрды, бұл оны бай адамға айналдырды. Бұл ауқымды инфрақұрылымдық жоба "елді біріктіріп, түрлі аймақтар мен қалалардан келген адамдарды ұлттық саяси, экономикалық және мәдени өмірге жақындастырды". Панамерикандық тас жолының Мексикадағы бөлігіне жұмыс басталды, ол АҚШ-Мексика шекарасындағы Нуэво-Ларедоны Мексика-Гватемала шекарасындағы Тапачуламен байланыстырды. Жол құрылысы бензин салығы есебінен ішкі қаржымен қаржыландырылды. Астанада орналасқан және қалалық зиялы қауымның бақылауындағы Ұлттық білім беру хатшылығы ауыл тұрғындары мен мемлекеттік мектеп мұғалімдеріне бағдарламаны міндетті түрде орындауға бұйрық бере алмады, сондықтан білім берудің қалай қалыптасатыны туралы орындарында келіссөздер жүргізілді.
Қоғамдық денсаулық
Революциядан кейін Мексикадағы халық денсаулығы жақсы жағдайда болмады, бірақ Порфириато кезінде де оның жағдайы аса жақсы емес еді. Кальес әкімшілігі азаматтардың денсаулығы экономикалық даму үшін маңызды деп есептегендіктен, денсаулық сақтау және гигиенаны жақсартуға ұмтылды. Ол бұл мәселеге басымдық беріп, үкімет кабинетінде халық денсаулығы министрлігін құрды. Министрлік жұқпалы ауруларға қарсы вакцинацияны ілгерілетумен, ішуге жарамды суға қол жеткізуді, кәріз және дренаж жүйелерін жақсартумен, сондай-ақ мейрамханаларды, базарларды және басқа да тағам қамтамасыз етушілерді тексерумен айналысты. 1926 жылғы жаңа санитарлық кодекс міндетті вакцинацияны енгізіп, үкіметке санитария мен гигиена саласындағы басқа да шараларды жүзеге асыруға құқық берді. Бұл бағдарламаның бір бөлігі ретінде әйел жыныстық қызметкерлердің міндетті тіркелуі де қарастырылды.
Азаматтық құқық
Кальес Мексиканың азаматтық кодексін өзгертіп, заңды емес (туғаннан тыс) балаларға некеде тұрған ата-аналардан туған балалармен бірдей құқықтар берді, бұл оның өзінің некеде тұрмаған ата-анасының баласы болған кезде жиі кездесетін қиындықтарға жауап ретінде жасалды. Жалған әңгімелерге сәйкес, оның ата-анасы сириялықтар немесе түріктер болған, сондықтан оған Эль Турко (Түрік) деген лақап ат қойылған. Оның қарсыластары Каллесті крест жорықтары дәуіріндегі христианға қарсы басшылармен, «Ұлы түрікпен» салыстырды. Өз бақытсыз балалық шағына тым көп назар аудармау үшін Кальес олармен күресудің орнына, осы әңгімелерге немқұрайлы қарады. Кальес президенттігі кезеңіндегі тағы бір маңызды құқықтық жаңалық – Электр байланысы туралы заң (1926), ол радио толқындарын мемлекеттік реттеуге бағынғызды. Радиостанциялар үкіметтік ережелерді орындауға міндетті болды, оның ішінде діни немесе саяси хабарламаларға шектеулер қойылды және үкіметтік хабарламаларды ақысыз таратуға міндетті болды. 1920 жылдары радио иеленушілердің саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, бұл ережелер мемлекеттік биліктің маңызды күшеюі болды. Лазаро Карденас президенттігі кезеңінде (1934–40) хабар таратуға мемлекеттік бақылау одан әрі кеңейтілді.
Мұнай және АҚШ-Мексика қарым-қатынастары
АҚШ-пен келіспеушіліктің басты мәселесі мұнай болды. Кальес 1923 жылғы АҚШ пен Мексика арасындағы Букарели келісімдерін тез қабылдамады, олар Альваро Обрегон президент болған кезде жасалған еді. Ол Мексика Конституциясының 27-бабын қатаң түрде орындайтын жаңа мұнай заңын әзірлеуді бастады. Мұнай мәселесі 1917 жылғы Мексика Конституциясының 27-бабынан туындады, ол испандық тамырдан келген заңды қайта бекітті, онда жер бетіндегінің бәрі мемлекеттің меншігі деп есептелді. 27-баптың мәтіні АҚШ және Еуропа мұнай компанияларының мұнайға иелік етуіне қауіп төндірді, әсіресе егер бұл бап ретроспективті түрде қолданылса. Мексика Жоғарғы Сотының шешімі бойынша, конституция күшіне енгенге дейін жұмыс істеп тұрған шетелдік меншіктегі кен орындарын тәркілеуге болмайды. Букарели келісімдері Мексиканың Мексика Жоғарғы Сотының шешімін құрметтеуге келісетінін, ал Вашингтонның Альваро Обрегонның президенттігін ресми мойындауын білдірді. Кальестің 27-бапты орындау ниетіне АҚШ үкіметінің реакциясы жылдам болды. Мексикадағы американдық елші Кальесті коммунист деп айыптады, ал мемлекеттік хатшы Фрэнк Б. Келлог 1925 жылдың 12 маусымында Мексикаға қарсы үзілді-кесілді шаралар қолдану туралы мәлімдеме жасады. Кальес өзін коммунист деп санамады, ол революцияны идеологиялық ұстаным емес, басқару тәсілі деп есептеді. АҚШ-тағы қоғамдық пікір Мексикаға қарсы болды, әсіресе Мексикада КСРО-ның алғашқы елшілігі ашылғанда. Сол кезде кеңес елшісі «Совет Одағы мен Мексикадан басқа екі елдің осылай ұқсас болуы мүмкін емес» деді. Осыдан кейін АҚШ үкіметіндегілер Кальестің режимін большевиктік деп есептеп, Мексиканы «Совет Мексикасы» деп атауын бастады. Жаңа мұнай заңын талқылау 1925 жылы өтті, АҚШ мүдделері барлық бастамаларға қарсы болды. 1926 жылы жаңа заң қабылданды. 1927 жылдың қаңтарында Мексика үкіметі заңға сәйкес келмейтін мұнай компанияларының рұқсаттарын жойды. АҚШ президенті соғыс туралы әңгімелер таратты, ал «Нью-Йорк Таймс» газетінің редакциялық беттерінде осы тақырыпта мақалалар жарияланды. Мексика дипломатиялық маневрлер арқылы соғыстан сақталуға қол жеткізді. Одан кейін Кальес пен президент Кальвин Кулидж арасында тікелей телефон байланысы орнатылды, сондай-ақ Мексикадағы АҚШ елшісі Джеймс Р. Шеффилд Дуайт Морроумен ауыстырылды. Морроу Кальес үкіметін АҚШ-тың ұстанымына көндіріп, үкімет пен мұнай компаниялары арасында келісімге келуге көмектесті. АҚШ-пен келіспеушіліктің тағы бір себебі Мексиканың Никарагуадағы азаматтық соғыста либералдарды қолдауы болды, өйткені АҚШ консерваторларды қолдады. Бұл қақтығыс екі елдің де бір-бірін демократиялық деп санайтын тарапты қолдауға келісетін келісімге қол қою арқылы аяқталды.
1928 жылғы сайлау
1928 жылы президент сайлауында Обрегон қарсылықсыз қатысты. Ол бұрын президенттік қызмет атқарғанмен, кандидат ретінде тіркеле алды. 1926 жылы Кальестің басшылығымен конституцияға түзету енгізілді, ол президенттің қатарынан емес, қайта сайлануына жол берді, және 1928 жылы Обрегон Кальестің ізбасары болып сайланды; бұл түзету кейін 1934 жылы күштен шығарылды. Бұған қоса, Мексика 1927 жылы конституцияға түзету енгізіп, президенттік мерзімді төрт жылдан алты жылға ұзартты.
Техаста тұтқындауға тырысу
1929 жылдың желтоқсанында Техас штатының Ларедо округінің прокуроры Джон Валлс АҚШ Мемлекеттік хатшысы Генри Стимсонға телеграмма жіберіп, федералды үкіметті Валлстың Каллесті 1922 жылы Лусио Бланконы өлтіргені үшін ордер бойынша қамауға ниетті екендігін хабарлады. Стимсон үкіметтің Каллестің дипломатиялық иммунитетін қамтамасыз ету үшін, қарулы күшті қоса алғанда, барлық қажетті шараларды қолданатынын мәлімдеді; Каллес АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің сүйемелдеуімен ешқандай оқиғасыз Мексика шекарасына қайтарылды, бірақ Валлс "есеп беру күні тек кейінге шегерілді" деп уәде берді. Осыған наразылық ретінде Мексиканың Ларедодағы консулдығы жабылды, бұл мерекелік маусымда туристер мен тауарлардың қозғалысын шектеді. Президент Гувер мен Сауда палатасының қысымынан кейін Техас губернаторы Муди және Ларедо қалалық шенеуніктері Мексика азаматтарына заңсыз кедергі келтірілмейтініне кепілдік бергеннен кейін консулдық кеңсе қаңтарда қайта ашылды.
Жаңа партияны құру және Максимато 19291934
Президент сайланған Обрегонды католик белсендісі Хосе де Леон Торал билікке келер алдында өлтірді. Кальес президенттікке қайта оралуға құқылы болмады, бірақ ол саяси дағдарыстың алдын алу үшін қадамдар жасады. Эмилио Портес Гиль уақытша президент болып тағайындалды, ал Кальес Ұлттық революциялық партияны (ҰРП) құрды, ол бүгінгі Институционалдық революциялық партияның (ИРП) іргесі болды. Обрегон сайланған 1928-1934 жылдар аралығында Кальеске кеңесші ретінде келу ұсынылды, бірақ ол «максималды бас» (Jefe Máximo) деп есептелді, президенттің артындағы нақты күш болды және ол өзі үшін бұл атақты ешқашан пайдаланбады. Бұл кезең Максимато (1928–1934) деп танылды, көптеген адамдар Эмилио Портес Гиль, Паскуаль Ортис Рубио және Абелардо Родригесті Кальестің құлықтары деп санайды. 1929 жылдан бастап Кальес ресми түрде соғыс министрі болып қызмет етті және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті жалғастырды. Бірақ бірнеше айдан кейін, АҚШ елшісі Дуайт Морроутың араласуымен, Мексика үкіметі мен кристеролар бейбіт келісімге келді. Максимато кезінде Кальес өнеркәсіп және сауда министрі болды. 1930 жылы өткен үлкен демонстрациялардан кейін Мексика Коммунистік партиясына тыйым салынды, Мексика Никарагуадағы Сесар Сандиноның бүлікшілерін қолдауын тоқтатты, ереуілдерге рұқсат берілмеді және кедей шаруаларға жерді қайта бөлу тоқтатылды. Кальес жұмысшылардың мүддесін қорғайтын, жұмыс іздеушілерге көмектесуді жақтаған, бәсекелес еңбек ұйымдарына қарсы күрескен, бірақ коммунизмге қарсы тұрып, оны басып тастады. 1933 жылдың жазында Кальестің бұрынғы соғыс әріптестері Мануэль Перес Тревиньо мен Лазаро Карденас партияның жетекші қатарларына көтерілді. Кальес Тревиньоға кеңес берді, оны партияның үміткері етіп тағайындады және өзінің тәжірибесі мен саясатын үйретті. Карденас Кальесті саяси оқшаулауды бастады, каллистерді лауазымдарынан алып тастады және көптеген саяси одақтастарын елден қуды: Томас Гарридо Канабал, Фауто Топете, Эмилио Портес Гиль, Сатурнино Седильо, Аарон Саенц, Николас Родригес Карраско, Паскуаль Ортис Рубио және, ақыры, өзі Кальес. Кальес пен еңбек ұйымы CROM-ның басшысы Луис Н. Моронес, соңғы ықпалды каллистердің бірі, бұрынғы Ауыл шаруашылығы министрі және генерал Рафаэль Мельчор Ортега (бұрынғы Гуанахуато губернаторы) де елден қуылды. Оның ұлы Альфредо мен хатшысы да елден шығарылды. АҚШ-қа жер аударылғаннан кейін Кальес отбасымен бірге Сан-Диегода тұрды. Осы уақытта ол бұрынғы саяси қарсыласы, мексикалық философ Хосе Васкончелостың досы атанды.
Cárdenas started to isolate Calles politically, removing the callistas from political posts and exiling many of his political allies: Tomás Garrido Canabal, Fauto Topete, Emilio Portes Gil, Saturnino Cedillo, Aarón Sáenz, Nicolás Rodríguez Carrasco, Pascual Ortiz Rubio and finally Calles himself. Calles and head of the labor organization CROM, Luis N. Morones, one of the last remaining influential callistas and one time Minister of Agriculture, and General Rafael Melchor Ortega (one time Governor of Guanajuato). His son Alfredo and his secretary were also exiled. In exile in the United States, Calles was with family and lived in San Diego. During this time, he also befriended José Vasconcelos, the Mexican philosopher who had previously been a political enemy.
Шет елден оралу және соңғы жылдары
Институционалдық революциялық партия билікке берік орнасып, ұлттық бірлік рухында президент Мануэль Авила Камачо (1940–1946) 1941 жылы Карденастың ізбасарының келісім саясаты бойынша Каллеске Мексикаға оралуға мүмкіндік берді. Ол соңғы жылдарын Мексика қаласында және Куернавакада тыныш өткізді. Мексикаға оралғаннан кейін Каллестің саяси көзқарасы жұмсарып, 1942 жылы ол Мексиканың Одіс державаларына қарсы соғыс жариялауын қолдады. Мексикаға қайтқан соң ол спиритизмге қызығушылық танытып, Мексикалық метапсихикалық зерттеулер үйірмесінде апта сайынғы сеанстарға қатысып, "Жоғары Күшке" сенетінін айтты. Ол 1945 жылғы 19 қазанда Мексика қаласында, сол аптада өткен операциядан кейінгі қан кетуден 68 жасында сағат 14:20 CST (20:20 GMT) уақытында қайтыс болды.
Жеке өмір
Кальес Наталия Чаконға (1879–1927) үйленді және осы некеден 12 бала дүниеге келді. Олардың ішінде: Родольфо Элиас Кальес (1900–1965), 1931–1934 жылдары Сонора штатының губернаторы; Плутарко Элиас Кальес Чакон ("Ако", 1901–1976), 1929 жылы Нуэво-Леон штатының губернаторы; Бернардина (сәби кезінде қайтыс болды); Наталия (1904–1998); Хортенсия ("Тенча", 1905–1996); Эрнестина ("Тина", 1906–1984); Элодия (1908), сәби кезінде қайтыс болды; Мария Хосефина (1910), сәби кезінде қайтыс болды; Алисия (1911–1988); Альфредо (1913–1988); Артемиза (1915–1998); және Густаво (1918–1990). 1927 жылы бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін, ол Юкатаннан келген Леонор Ллоренте атты жас әйелге үйленді, ол 1932 жылы 29 жасында ми ісігінен қайтыс болды. Кальестің денсаулығы өмірі бойы жақсы болған жоқ, ал қартайған сайын нашарлап кетті. Оның денсаулық проблемалары 1915 жылдың қысынан бастау алды, ол ревматизмге шалдықты, бұл ұзақ уақыт суық ауада болудың салдарынан болған болуы мүмкін. Ол сонымен қатар асқазан ауруларымен және ұйқысыздықпен де күресті. 1927 жылы әйелі Наталияның қайтыс болуы оған ауыр соққы болды. 1930 жылы ол қайтадан үйленсе де, екінші әйелі Леонор көп ұзамай қайтыс болды.
Мұра
Кальестің ең маңызды мұрасы Мексиканы бейбіт ету болды, Мексика революциясының зорлық-зомбылық дәуірін аяқтап, Partido Nacional Revolucionario (PNR) партиясын құру арқылы, ол бүгінде Partido Revolucionario Institucional (PRI) деп аталады. Бұл партия 2000 жылға дейін Мексиканы басқарды және 2012 жылғы сайлауда бір мерзімге қайта билікке оралды. Кальестің мұрасы бүгінгі күні де даулы болып қала береді, бірақ PRI партиясының ішінде оның маңызы қайта қарастырылды. Оның мәйіті бастапқы жерлеу орнынан Революция ескерткішіне көшіріліп, Мадеро, Карранса, Вилла және Карденас сияқты, өмірде оның саяси қарсыластары болған басқа да көрнекті тұлғалармен бірге жерленді. Көп жылдар бойы Карденастың президенттігі Революцияның идеалдарын жаңғырту деп есептелді, бірақ Мексикаға саяси тұрақтылық әкелген партияның негізін қалаушы ретінде Кальестің рөлі барған сайын мойындалды. 1988 жылы Лазаро Карденастың ұлы PRI-ден бөлінген кезде партия жетекшілігі Кальестің партияның негізін қалаушы ретіндегі үлесі мен басшылығын мойындауды бастады. 1990 жылы Кальеске, 1928 жылдың қыркүйегінде ол каудильолар дәуірінің аяқталғанын жариялаған сөзін еске алу үшін ескерткіш орнатылды. Бұл сөз Обрегонның қазасынан кейін және президенттік таққа отыру кезіндегі зорлық-зомбылыққа саяси шешім табуды оның құрған партиясы шешіп жатқан кезде айтылды. Ол Сонойта, Гермосильо және туған қаласы Гуаймас қалаларында орнатылған ескерткіштермен құрметтеледі. Сонойта муниципалитетінің ресми атауы оның құрметіне Плутарко Элиас Кальес муниципалитеті деп аталады. Кальесті антиклерикалды әрекеттері үшін Папа Пий XI (1922–1939 жылдары) «Iniquis afflictisque» (Мексикадағы шіркеуге қарсы қудалау туралы) энциклопедиясында «әділетсіз», «жек көрінішті» көзқарасы және Шіркеуге қарсы салған соғысының «қатыгездігі» үшін айыптады.
Испан тілінде
Бухенау, Юрген. Никарагуадағы либералдық қозғалыс. 9-шы бюллетень. Мексика: Fideicomiso Archivos Plutarco Elías Calles y Fernando Torreblanca, 1992 жыл. Кастро Мартинес, Педро. Де ла Буэрта және Каллес: Достықтың саяси шектеулері, 23-шы бюллетень. Мексика қаласы: FAPEC, 1996 жыл. Хорн, Джеймс. «Шеффилд елшісі президент Каллеске қарсы». Мексика тарихы, 20, № 2 (қазан, 1970): 265–84. Хосе Валенсуэла, Джорджет Э. Мексикадағы 1923–1924 жылдардағы президенттік науқан. Мексика қаласы: Мексика революциясының тарихи зерттеулер ұлттық институты, 1998 жыл. Хосе Валенсуэла, Джорджет Э. Каудильдің орнына: Каллес президенттікке қалай және неге кандидат болды. Мексика қаласы: El Caballito, 1982 жыл. Хосе Валенсуэла, Джорджет Э. «Плутарко Элиас Каллестің Еуропа мен АҚШ-қа президент сайланғаннан кейінгі сапары». Мексикалық социология журналы, 57, № 3 (1995): 191–210. Краузе, Энрике. Reformar desde el origen: Плутарко Элиас Каллес. Мексика қаласы: Экономикалық мәдениет қоры, 1987 жыл. Кубли, Лучано. Каллес және оның үкіметі: Биографиялық эссе. Мексика қаласы, 1931 жыл. Лойо Камачо, Марта Беатрис. Плутарко Элиас Каллес эмиграцияда. 45-шы бюллетень. Мексика қаласы: Архив Fideicomiso Plutarco Elías Calles y Fernando Torreblanca, 2004 жыл. Масиас, Карлос. Плутарко Элиас Каллес; Саяси және әлеуметтік ойлар. Антология (1913–1936). Экономикалық мәдениет қоры, 1988 жыл. Ричард, Масиас Карлос. Vida y Temperamento: Плутарко Элиас Каллес, 1877–1920. Соноренс мәдениет институты, 1995 жыл. Плутарко Элиас Каллес: Жеке хаттар жинағы, 1919–1945. Ред. FCE, Мигель Анхель Порруа, Соноренс мәдениет институты, Fideicomiso Archivos Plutarco Elías Calles y Fernando Torreblanca, LXI Заңнамалық палата, 2010 жыл.