Кіріспе
Неделин апаты немесе Неделин апаты, Ресейде Байқоңыр ғарыш айлағындағы апат (Lang ru) деп белгілі, 1960 жылғы 24 қазанда Кеңес Одағының Қазақстандағы Байқоңыр ғарыш айлағындағы ұшыру алаңында болған оқиға. R-16 континентаралық баллистикалық зымырасының прототипі сынақ ұшуына дайындалып жатқанда, екінші сатыдағы қозғалтқыш кездейсоқ тұтанғаннан жарылыс болды, нәтижесінде дайындық жұмыстарында болған әскери және техникалық персоналдың белгісіз саны қаза тапты. Апаттың ауқымдылығына қарамастан, ақпарат көп жылдар бойы жасырылды және Кеңес үкіметі 1989 жылға дейін бұл оқиғаны мойындамады. 54-тен астам адамның қаза болуымен, бұл ғарыш зерттеу тарихындағы ең қасіретті апат болып табылады. Апатты R-16 әзірлеу бағдарламасын басқарған және жарылыста қаза тапқан Артиллерияның бас маршалы Митрофан Иванович Неделиннің құрметіне аталды.
The Nedelin catastrophe or Nedelin disaster, known in Russia as the Catastrophe at Baikonur Cosmodrome (Lang ru), was a launch pad accident that occurred on 24 October 1960 at the Baikonur Cosmodrome in Soviet Kazakhstan. As a prototype of the R 16 intercontinental ballistic missile was being prepared for a test flight, an explosion occurred when the second stage engine ignited accidentally, killing an unknown number of military and technical personnel working on the preparations. Despite the magnitude of the disaster, information was suppressed for many years and the Soviet government did not acknowledge the event until 1989. With more than 54 casualties, it is the deadliest disaster in space exploration history. The catastrophe is named for the Chief Marshal of Artillery Mitrofan Ivanovich Nedelin, who was the head of the R 16 development program and perished in the explosion.
Ұшыру дайындықтары
1960 жылы 23 қазанда R-16 континентаралық баллистикалық зымыраның прототипі 41-ші старт алаңында (стартовая позиция 41) орнатылып, ұшыруға дейінгі соңғы сынақтарды күтіп тұрды. Зымыраның ұзындығы, диаметрі және ұшыру салмағы 141 тоннаны құрады. Ракетаға отын ретінде UDMH гипергольді қосылысы, ал окистендіргіш ретінде азот қышқылының қаныққан ерітіндісі қолданылды, ол "шайтанның уыты" деген атпен белгілі болды. Отын мен окистендіргіштің жоғары қайнау температурасы және сақталу мүмкіндігі болғанымен, олар өте коррозиялық және уытты еді. Бұл тәуекелдер ұшыру процедураларының қауіпсіздік талаптарында ескерілді, бірақ Неделиннің 1960 жылғы 7 қарашадағы Большевиктік революцияның жылдығына дейін сынақ ұшыруды өткізуге талап етуі инженерлік қиындықтар пайда болған кезде қатты уақыт қысымын тудырды. Нәтижесінде, ұшыруға дейінгі сынақтар ұшыруға дайындықпен бірге жүргізіле бастады.
Шығындар
Жарылыстан қаза тапқандардың нақты саны белгісіз. 1960 жылдың желтоқсанында Италияның "Континентальді жаңалықтар агенттігі" арқылы батысқа тараған алғашқы хабарламада 100 адамның қаза болғаны айтылды, ал 1965 жылы "The Guardian" газеті батысқа ақпарат берген тыңшы Олег Пенковскийден алынған мәліметке сілтеме жасап, 300-ге дейін адам қаза тапқан болуы мүмкін деген хабарды жариялады. "Роскосмос" апаттың 50 жылдығына арналған ең соңғы бағалауында, агенттіктің инженері Борис Чертоктың сөзін келтіре отырып, 126 адамның қаза болғанын мәлімдеді, бірақ нақты саны 60-тан 150-ге дейін болуы мүмкін екенін де атап өтті.
Салдары
1960 жылдың 24 қазанында болған оқиғалар туралы Никита Хрущев бірден толық құпиялық жариялады. Баспасөз хабарламасында Неделиннің ұшақ апатынан қаза тапқаны және басқа инженерлердің отбасыларына жақындарының да осы себептен қайтыс болғанын айтуға кеңес берілді. Хрущев Леонид Брежневке тергеу комиссиясын басқарып, оқиға орнына баруды тапсырды. Комиссия анықтағандай, ұшыру алаңында қажеттіден әлдеқайда көп адам болған – көптеген адамдар қауіпсіздік үшін нысанадан тыс, бомбобетон қоршауында болуы керек еді. Осыған қарамастан, И. А. Дорошенко оқиға үшін жауапты деп танылды. Кейін Никита Хрущев Янгельден: "Неге сен аман қалдың?" – деп сұрағанда, Янгл дірілдеп: "Түтін тартуға шықтым. Бәрі менің кінәм" – деді. Кейін Янгель жүрек талмасына ұшырап, бірнеше ай жұмыс істемеді. Комиссия есебін ұсынғаннан кейін, R-16 бағдарламасы 1961 жылдың қаңтарында қайта жаңғыртылды және 2 ақпан 1961 жылы алғашқы сәттілі ұшырылды. R-16 бағдарламасының кешігуі КСРО-ны тиімді тамырлық зымырандарды (МБР) жасауға итермеледі және Хрущевтің Кубада орташа қашықтықтағы баллистикалық зымырандарды (IRBM) орнату туралы шешімін қабылдауға себеп болды. Апатқа дейін Янгель Сергей Королевке адамды ғарышқа жіберу бағдарламасының басшысы ретінде бәсекелес болуға ниеттенген, бірақ оған R-16 жобасына назар аударуды бұйырды. Сынақтан қаза тапқандарға арналған ескерткіш 1960 жылдардың бірінші жартысында Байқоңыр паркінде орнатылды және бүгінгі күнге дейін РКА қызметкерлері кез келген ұшырылымға дейін осы ескерткішке барып құрмет көрсетеді. Р-9 зымыранымен болған тағы бір қазалық оқиға Неделин апатынан дәл үш жыл өткен соң Байқоңырда болды, осылайша 24 қазан Байқоңырдың "Қара күні" деп аталатын болды. Сол күндерден бері Байқоңырда осы күні ешқандай ұшырылым жасалған жоқ.
Ресми түрде растау
Баспасөз хабарламасында Неделин "жасы белгісіз міссия орындау кезінде ұшақ апатында" қаза болғаны айтылды. Италияның Continentale ақпарат агенттігі 1960 жылғы 8 желтоқсанда, аты-жөні жарияланбаған дереккөздерден, маршал Неделин мен 100 адам ракета жарылысынан қаза тапқанын алғаш хабарлады. The Guardian газеті 1965 жылғы 16 қазанда тұтқынға алынған тыңшы Олег Пенковский зымыран апатының мән-жайларын растағанын, ал эмигрантта болған ғалым және кеңестік диссидент Жорес Медведев 1976 жылы британдық New Scientist апталығында осы оқиға туралы қосымша мәліметтер келтіргенін жариялады. Дегенмен, Кеңес Одағы оқиғаны 1989 жылғы 16 сәуірде ғана мойындады, бұл туралы апталық Ogoniok журналында хабарланды.