Кіріспе

Енох кітабы (сонымен қатар 1 Енох; еврейше: סֵפֶר חֲנוֹךְ, Sēfer Ḥănōḵ; , Maṣḥafa Hēnok) – ежелгі еврей апокалиптикалық діни мәтін, дәстүр бойынша Енох патриархқа, Матусалахтың әкесі және Нұхтың арғы атасына жатқызылады. Енох кітабында жын-перілер мен нефилимдердің шығу тегі, кейбір періштелердің көктен құлап кетуі, Жаратылыс кітабындағы Топан судың моральдық тұрғыдан неліктен қажет болғаны, және Мәсіхтің мың жылдық билігінің пайғамбарлық ашылуы туралы ерекше мағлұматтар бар. Енохқа дәстүр бойынша үш кітап жатқызылады, оның ішінде 2 Енох және 3 Енох ерекше еңбектер болып табылады. Яһудилер мен христиандардың көпшілігі бұл үш кітапты да киелі кітаптың каноны деп санамайды. 1 Енох кітабының ескі бөлімдері (негізінен Күзетшілер кітабында) шамамен б.з.д. 300–200 жылдарға дейін соққандығы болжанады, ал соңғы бөлігі (Мысалдар кітабы) шамамен б.з.д. 100 жылға дейін жатса керек. Қазіргі ғалымдар Енох кітабының түпнұсқасы еврей жазбаларында қолданылған арамей немесе еврей тілдерінде жазылған деп санайды; Ефрем Исаак Енох кітабының, Даниял кітабы сияқты, ішінара арамей, ішінара еврей тілдерінде жазылған болуы мүмкін дейді. Жаңа Өсиеттің авторлары да оқиғаның кейбір мазмұнымен таныс болған. 1 Енох кітабының қысқа бөлігі (1:9) Жаңа Өсиеттегі Яһуда хатында келтірілген және онда "Адамнан кейінгі жетінші Енох" деп аталады (1 Енох 60:8), бірақ бұл бөлім 1 Енохтың мидрашы болып табылады. 1 Енох кітабының ерте бөлімдерінің бірнеше даналары Өлі теңіз жазылымдарының арасында сақталған. Осы қауымнан басқа, Енох кітабы Танах пен Септуагинтаның ресми канонынан, сондай-ақ бүгінгі күні Дютероканон деп аталатын жазбалардан алынып тасталған. Яһудилердің бұл кітапты қабылдамауының басты себебі – оның Тораның ілімдеріне қайшы келуі. Раввиндік иудаизмнің көзқарасы бойынша бұл кітап еретик деп есептеледі. Мысалы, 1 Енох 40:1-10-да (басқа жазбаларда айтылмаған) Фануил періште күнәларына өкініп, мәңгілік өмірге ие болғандарға басшылық етеді. Кейбіреулер бұл сөз Иса Мәсіхке қатысты дейді, өйткені "Фануил" сөзі "Құдайдың бет-жүзі" деп аударылады. Мәтіндерді алып тастаудың тағы бір себебі кітаптың бірнеше ерте бөлімдерінің мәтіндік ерекшелігі болуы мүмкін, олар Торадан материалды пайдаланады; мысалы, 1 Ен 1 – бұл 33-тараудың 5-тарауына мидраш. Оның мазмұны, әсіресе құлаған періштелердің егжей-тегжейлі сипатталуы, осы кезеңде еврей канонынан бас тартуға себеп болуы мүмкін, бұл туралы Юстин Мартирмен пікірлескен яһуди Трифонның пікірлері көрсеткендей: "Құдайдың сөзі қасиетті, бірақ сіздің баяндамаларыңыз ойлап тапқан, сіз түсіндіргеннен анық көрінеді; тіпті құдайды қорлау, өйткені сіз періштелер күнә жасады және Құдайға қарсы көтерілді деп мәлімдейсіз".

Христиандық

V ғасырға қарай Енох кітабы христиандық Киелі кітап канондарынан көбінесе шығарылып алынды, және қазір оны тек Эфиопиялық Православиелік Тевахедо шіркеуі мен Эритреялық Православиелік Тевахедо шіркеуі ғана діни кітап ретінде қарастырады.

Қабылдау

Енох кітабы Барнаба хатында (4:3) және Афинагор, Александриялық Климент және Тертуллиан сияқты ерте шіркеу әкелері тарапынан киелі жазу ретінде қарастырылды. Олар шамамен 200 жылы Енох кітабы еврейлер тарапынан Мәсіх туралы болжамдарды қамтиды деген себеппен қабылданбағанын жазды.

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі 1 Енох кітабын өзінің стандартты канонының бір бөлігі деп санамайды, бірақ "алғашқы" Енох кітабының шабыттанған кітап екеніне сенеді. 1830 жылдары алғаш жарық көрген Мұса кітабы шіркеудің стандартты еңбектерінің құрамына кіреді және оның ішінде "алғашқы" Енох кітабынан алынған үзінділер бар деген мәлімдеме бар. Бұл бөлім 1 Енох және басқа Енох мәтіндерімен, оның ішінде 2 Енох, 3 Енох және "Алыптар кітабымен" көптеген ортақ белгілерге ие. Шіркеу Мұса кітабының Енох бөлімінің Енох кітабының толық нұсқасы болмаса да, "Енохтың қызметі, үйретімі және көріштерінен" алынған үзінділерді қамтиды деп санайды. Шіркеу Енох кітабынан алынған үзінділерге сәйкес келетін басқа мәтіндердің бөліктерін шабыттанған деп есептейді, ал қалған бөліктеріне қатысты әзірге шешім шығармайды.

Копт тілі

VI-VII ғасырлардағы фрагментті қолжазбада "Апталар аян" кітабының копт тіліндегі нұсқасы сақталған. Копт мәтінінің бастапқыда қаншалықты толық болғанын білу мүмкін емес. Ол эфиоп тіліндегі нұсқаға қарсы арамей мәтінімен келіседі, бірақ грек тілінен туындаған болуы ықтимал.

Латын тілі

Латын тіліндегі аудармадан тек 1:9 және 106:1–18 тараулары ғана белгілі. Бірінші үзінді Псевдо-Киприанның "Ad Novatianum" және Псевдо-Вигилийдің "Contra Varimadum" еңбектерінде кездеседі; екіншісі 1893 жылы М. Р. Джеймс Британ мұражайындағы 8 ғасырлық қолжазбада табылып, сол жылы жарияланды.

Сирия тілі

Сирия тілінде сақталған 1 Енох кітабының жалғыз мысалы 12 ғасырдағы Михаил Ұлының жылнамасында табылды. Бұл 6-шы кітаптан алынған үзінді, және Синцелл мен папирустардан да белгілі. Михаилдың дереккөзі Аннианостың жылнамасының (бір бөлігінің) сирия тіліне аудармасы болған сияқты.

Шығу тегі

Ефрем Исаак, "Ескі Келісім псевдоэпиграфасында" 1 Енох кітабын редакциялаған және аударған адам, "1 Енох әртүрлі кезеңдер мен авторларды көрсететін жиынтық екені анық" деп жазады. Ал әртүрлі бөлімдердің мерзімі ерте Маккабей заманынан (яғни б.з.д. 200 жыл шамасынан) б.з. 160 жылға дейін созылады. Джордж В. Э. Никелсбург былай деп жазады: "1 Енох – біздің заманымызға дейінгі соңғы үш ғасырға қарайтын еврей апокалиптикалық дәстүрлерінің жинағы".

Қайта табу

Сэр Уолтер Рэли өзінің "Әлем тарихы" атты еңбегінде (осы кітапты ол 1616 жылы Лондон мұнарасында тұтқында отырған кезде жазған) Енох кітабының бір бөлігі, "жұлдыздардың бағыты, олардың аттары мен қозғалысы туралы" бірінші ғасырда Сабада (Шеба) табылған және осылайша Ориген мен Тертуллианға қолжетімді болған деген қызығуарлық тудыратын мәлімдеме жасайды. Ол бұл ақпаратты Оригенге жатқызады, бірақ Оригеннің қолда бар нұсқаларында мұндай ескерту жоқ. Эфиопиядан тыс жерлерде Енох кітабының мәтіні он жетінші ғасырдың басына дейін жоғалған деп есептелді, содан кейін кітаптың эфиопиялық (Гиез) тіліндегі аудармасы табылғаны туралы сенімді хабар тарады. Николас Клод Фабри де Пейреск Яһуда хатында және шіркеу әкелерінде келтірілген нұсқаға сәйкес келетін кітапты сатып алды. 17-18 ғасырлардағы ұлы эфиопиялық ғалым Йоб Людольф бұл кітапты Абба Бахайла Михаил жасаған жалған нұсқа деп мәлімдеді. Бірақ 1773 жылы алты жыл Әбіссинияда болғаннан кейін Еуропаға оралған шотланд саяхатшысы Джеймс Брюс Гиез тіліндегі үш данасын алып келді, бұл үлкен жетістік болды. Олардың бірі Бодлей кітапханасында сақталады, екіншісі Франция корольдік кітапханасына табыс етілді, ал үшіншісі Брюстің өзінде қалды. Көшірмелер 19 ғасырға дейін пайдаланылмады; Сильвестр де Сакьи "Notices sur le livre d'Enoch" еңбегінде кітаптардан үзінділерді латын тіліндегі аудармаларымен бірге берді (Енох кітабының 1, 2, 5–16, 22 және 32 тараулары). 1801 жылы Ринк осы кітапты неміс тіліне аударды. Бодлей / Эфиопия қолжазбасының алғашқы ағылшын аудармасын 1821 жылы Ричард Лоуренс жариялады. 1833, 1838 және 1842 жылдары қайта қаралып басылды. 1838 жылы Лоуренс сондай-ақ батыста жарық көрген 1 Енохтың алғашқы эфиопиялық мәтінін шығарды: Libri Enoch Prophetae Versio Aethiopica. Бұл мәтін 105 тараудан тұрады, бірақ бір эфиопиялық қолжазбадан көшірілгендіктен, көп ұзамай сенімсіз деп танылды. 1833 жылы Йена университетінің профессоры Андреас Готлиб Хоффманн Лоуренстің еңбегіне негізделген неміс тіліндегі аудармасын шығарды, ол "Das Buch Henoch in vollständiger Uebersetzung, mit fortlaufendem Kommentar, ausführlicher Einleitung und erläuternden Excursen" деп аталды. Шамамен сол кезде тағы екі аударма жарық көрді: 1836 жылы "Enoch Restitutus, or an Attempt" (Аян. Эдвард Мюррей) және 1840 жылы "Prophetae veteres Pseudepigraphi, partim ex Abyssinico vel Hebraico sermonibus Latine bersi" (А. Ф. Гфрейрер). Алайда, екеуі де нашар сапалы деп есептеледі – әсіресе 1836 жылғы аударма, және Хоффманн олар туралы пікір білдіреді. Бес қолжазбаға негізделген алғашқы сындық басылым 1851 жылы Аугуст Диллманның "Liber Henoch, Aethiopice, ad quinque codicum fidem editus, cum variis lectionibus" деген атпен жарық көрді. 1853 жылы осы кітаптың неміс тіліндегі аудармасы, сонымен қатар түсіндірмелермен бірге жарық көрді. Ол Чарльздың жұмысына дейін 1 Енохтың стандартты басылымы болып саналды. Енох туралы ғылымның 1890 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңін Роберт Генри Чарльз басып алды. Оның 1893 жылғы эфиопиялық мәтіннің аудармасы мен түсіндірмесі маңызды қадам болды, өйткені ол он қосымша қолжазбаға негізделген. 1906 жылы Р. Х. Чарльз 23 эфиопиялық қолжазбаны және сол кездегі барлық қолжетімді дереккөздерді пайдалана отырып, эфиопиялық мәтіннің жаңа сындық басылымын жариялады. Қайта құрылған мәтіннің ағылшын тіліне аудармасы 1912 жылы, ал сол жылы оның "Ескі өсиеттің апокрифтері мен псевдоэпиграфтары" жинағында жарық көрді. (жазудың әртүрлі мерзімдерімен), олардың өзі көптеген редакциялық өзгерістерден өткен, және кейіннен 1 Енох деп аталатын кітапқа редакцияланды.

Мазмұны

1–5. Енохтың зұлымдар мен әділдердің болашақ тағдыры туралы параболасы. 6–11. Періштелердің құлауы: Адамзаттың бұзылуы: Адамзат үшін періштелердің арнаушылығы. Құдайдың Мессиандық Патшалықтағы періштелерге қабылданған жазасы. 12–16. Енохтың түс көруі: Азазель және құлаған періштелер үшін оның шапағаты және олардың бірінші және соңғы жазасы туралы хабарлауы. 17–36. Енохтың Жер мен Шеол арқылы саяхаттары: Енох үшбұрыш пішіндес портал арқылы да көкке жол тартқан. 17–19. Бірінші саяхат. 20. Жеті бас періштенің аттары мен қызметтері. 21. Құлаған періштелердің (жұлдыздардың) жазаланатын алғашқы және соңғы орны. 22. Шеол немесе Ар әлемі. 23. Көктегі шамдарға жаза беретін от. 24–25. Солтүстік-батыстағы жеті тау және Өмір ағашы. 26. Иерусалим, таулар, шатқалдар мен өзендер. 27. Ұнамас аңғардың мақсаты. 28–33. Шығысқа жасалған әрі қарайғы саяхат. 34–35. Енохтың солтүстікке сапары. 36. Оңтүстікке жасалған саяхат.

Мазмұны

37. Тақырып және кіріспе

3844. Бірінші астарлы әңгіме

38. Зұлымдарға келер сот. 39. Ыстықтар мен Таңдалғанның мекені: Бақыттылардың мадақтауы. 40. Төрт бас періште. 41.1–2. Сотқа дайындық. 41.3–9. Астрономиялық құпиялар. 42. Даналық пен зұлымдықтың мекендері. 43–44. Астрономиялық құпиялар.

4557. Екінші астарлы әңгіме

45. Жолдан тайғандардың тағдыры: Жаңа аспан мен жаңа жер. 46. Күндердің Ежелгісі және Адам Ұлы. 47. Әділдердің кек алу үшін тілеген дұғасы және оның орындалуына қуанғаны. 48. Әділдіктің бастауы – Адам Ұлы, Әділдердің тірегі – Патшалар мен қуаттылардың сотталуы. 49. Таңдалғанның күші мен даналығы. 50. Әділдердің мақталуы мен жеңісі: Бөтен елдердің тәубесі. 51. Өліктердің қайта тірілуі және сотталуы: Әділдер мен зұлымдардың бөлінуі. 52. Алты металл тау және Таңдалған. 53–54.6. Сот аңғары: Жаза періштелері: Таңдалғанның қауымдары. 54.7.–55.2. Бірінші дүниежүзілік сот туралы Ной фрагменті. 55.3.–56.4. Азазылдың, сақшылардың және олардың балаларының соңғы сотталуы. 56.5–8. Бұрынғы елдердің күштерінің Израильге қарсы соңғы күресі. 57. Шашыраудан оралу.

5869. Үшінші астарлы әңгіме

58. Қасиеттілердің бақыты. 59. Нұр мен дауыл. 60. Көктемнің дірілі: Бегемот пен Левиафан: элементтер. 61. Періштелер жұмақты өлшеуге кетеді: Таңдалғанның Әділдерді соттауы: Таңдалғанның және Құдайдың мадақтауы. 62. Патшалар мен қуаттылардың сотталуы: Әділдердің бақыты. 63. Патшалар мен қуаттылардың нәтижесіз өкініші. 64. Жазаланған жерде құлаған періштелердің көрінісі. 65. Енох Нұхқа құрдымның келетінін және өзінің сақталуын болжайды. 66. Су періштелеріне оларды тоқтатуға бұйырылды. 67. Құдайдың Нұхқа берген уәдесі: Періштелердің және патшалардың жаза орындары. 68. Михаил мен Рафаэль соттың қатыгездігіне таңырқады. 69. (Құлаған періштелердің және) шайтандардың аттары мен міндеттері: құпия серт.

7071. Қорытынды қосымшалар

70. Енохтың соңғы нұсқасы. 71. Енохтың екі ертерек көрінісі.