Кіріспе

Шотландия шекарасындағы қала, Шотландия, Ұлыбритания.

Лаудердің бұрынғы Корольдік Бургы (Labhdar) – Шотландияның тарихи Бервикшир графтығындағы қала. Оңтүстік Жоғары Жолда орналасқан бұл қала Эдинбургтен оңтүстік-шығысқа қарай 43 шақырым (27 миль) қашықтықта, Ламмермуир төбелерінің батыс жиегінде жатыр.

Этимология

Лаудер Лейдер суының аңғарында орналасқанмен, Уотсон Лейдер және Лидер аттарының байланыссыз екенін айтады. Ең ертерек дереккөздерде Лаудер Лаудер және Лоудер түрінде кездеседі. Атау бриттік lwadr сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол "жуу немесе моншалау орны" дегенді білдіреді (бретон тілінде laouer). Немесе, Лаудер орта валлий тіліндегі llawedrawr сөзінен шыққан, яғни "ұсаңқы қираған орын". Ежелгі қоныс Мавр төбелерінде, шетінде орналасқан. Қазіргі Лаудер қаласы Давид I (1124–53) тұсында немесе XII ғасырдың екінші жартысынан бастап шіркеу қаласы ретінде болған. Қала бұрын қақпалары бар қабырғалармен қоршалған, олар көбінесе "порттар" деп аталған. 12 ғасырдан бері қалада екі ірі диірмен жұмыс істеген. Шотландияға феодалдық жүйені енгізумен бірге, Давид I корольдің сүйіктісі Хью де Морвилл үшін (Дрибург аббаттығын құрған) Лодердейл провинциялық патшалық иелігін құрды, ол кең аумақты қамтыды, бірақ Томсон де Лаудер отбасының "бұрынғы ғасырда" болғанын айтады. 1170 жылы Шотландияның констеблі Ричард де Морвилл Лаудердегі аурухана бауырларына қайырымдылық жасады, 1245 жылы Шығыс Лотиан дін қызметкерлерінің бөлімі Лаудерде кездесті, ал 1248–1252 жылдар аралығында Эмерикус Лаудердің ректоры болып тіркелді. Жозеф Бейн де Морвиллдің бір рыцарь қызметі үшін Лаудер мен Лодердейлдің үштен бірін иеленгенін мәлімдейді. Де Морвиллдің үстемдігі Лодердейл аңғарының барлығына таралмаған сияқты, өйткені Мельроуз жылнамасындағы оның өзінің шекарасы қаланың оңтүстігіндегі Лаудер өзенінде тоқтаған. Бұл Хьюго де Морвиллдің Лаудер диірменінің жартысына иелік еткені туралы жарғыда көрсетілгенінде расталғандай, диірмен жерлері мен Лаудер өзенінің оңтүстігіндегі құқықтары, ал қалған жартысы Лаудер отбасының иелігінде болған. Де Морвиллдің мұрасы Галлоуэйдің Аланға, кейіннен Винчестердің 2-ші графы Роджер де Куинсиге үйленген оның қызы Элленге өтті. Олардың қызы Маргарет (1280 ж. қайтыс болды) Дербидің 5-ші графы Уильям де Феррермен үйленді, ал 1290 жылы олардың ұлы "кеңінен танымал сэр Уильям де Феррер, рыцарь" (1287 ж. қайтыс болды) оларға иелік еткені жазылған. Лаудер отбасының ертедегі мүшесі, сэр Роберт де Лаудер Бас (шамамен 1275 – 1337 жылдың қыркүйегі) 1316 жылдан бастап Лотианның әділет министрі болды. Ол 1316 жылдың 4 наурызында Джон Грэмнен Аберкорннан Бервикширдегі Мертон приходындағы Далкоф жерлеріне арналған жарғы алды. Бұл мүлікке үстемдік ғасырлар бойы сол отбасының қолында болды. 1683 жылы Кристина Хоум, сол Илктің соңғы Роберт Лаудердің немересі (1655 жылдың шілдесіне дейін қайтыс болған) оған мұрагер болып тағайындалды. Сол Роберт де Лаудер 1316 жылдың 20 желтоқсанында Бервик-апон-Твидте қол қойылған Джедбург аббаттығына бекіту туралы екі жарғының куәсі болды. Француз тілінде жазылған және 1319 жылдың 4 қыркүйегінде жазылған құжат: "Lettre d'attorne pur doner seysine", және "Роберт де Лаведир Лотиан әділет министрі, [Лотиан] Мельроуз жеріндегі Лэнглиде, 1300 жылдың қыркүйек айының төртінші күнінде жасалды" деп аталады. Лаудер қаласының үстінде, Лаудер Моор мен Уэделдің шекараларында және Ледипарт жерлерінде Шотландияның констеблі Алан Галлоуэй Мельроуз монахтарына берген Аланшоу жерлері орналасқан. 1500 жылға қарай олар да Лаудерлердің қолына көшкен, мүмкін, фей бойынша. Ледипартқа үстемдік 17 ғасырға дейін Лаудер Басс отбасының қолында болды, Роберт Лаудер Бассқа (1576 ж. қайтыс болды) қайта расталды. Бұл отбасы шотландтық мұнаралы үй салды, "қала тарихының нақты бастамасы" Лаудер мұнарасы 1903 жылы Тауэр-Ярд деп аталған жерде тұрды, ол кезде бақша аймағы, Эстер Портқа жақын, Фри-Кирк ханшайымы мен округтік полиция бөлімімен шектелген. Қаладан батысқа қарайғы жол Мидроудан өтіп, Тауэр-Ярдтан өтіп, содан кейін Лаудер диірменінен өтті. Жолды жалғастыру Честер төбесіне дейін созылды. Ол 1700 жылға дейін бұзылмады. 1837 жылы "жаңа Біріккен пресвитериандық ханшайымы Бейли [Джордж] Лаудерден 115 фунтқа сатып алынған жерге салынды". Қазіргі уақытта қаладағы ерекше ғимараттарға бұрынғы салық кеңсесі, Лаудер қалалық үйі кіреді, ол 1598 жылдан бұрын, жазбаларда оны Лорд Хоум бастаған Хоумс және Кранстон партиясы өртеп жібергені көрсетілген, сол кезде Уильям Лаутер атты тұтқын қаза тапты. Ежелгі меншік иелерінің соңғысы, Роберт Лаудер (сол Илктен (c1655 ж. қайтыс болды), мұнара үйін және басқа жерлерді қызы Изобельге қалдырды, ол Лаудердейлдегі Сент-Леонардс Александр Хоумға үйленді, екеуі де 1683 жылдың қарашасына дейін қайтыс болды, мұраның көп бөлігі сатылды. Ежелгі отбасы бүгінде 13-ші баронет сэр Пирс Дик Лаудермен ұсынылған.

Тирлестен қамалы

Қаланың астында, Касл төбесінде, жылдар бойы көптеген қақтығыстар болған Корольдік бекініс тұрды. Ол Тимоти Понттың картасында көрсетілген. Ерте жазбаларда де Морвильдің Лаудердегі қамалын айтады, бірақ король Эдуард I билігінде ағылшындар оны қайта салған сияқты. Джеймс III және Джеймс IV екеуі де бұл қамалды пайдаланған. 1548 жылы фортты Сомерсет қорғаушысы басып алып, нығайтты және сэр Хью Уиллоуби «қыстың соңы мен көктемнің басында» гарнизонмен қамтамасыз етті. Француздық зеңбіректермен жүргізілген шағын қоршаудан кейін, 1550 жылдың 22 наурызында ол эвакуацияланды. Келесі жылы Джон Хейтли және Уильям Хейтли «Лаудер қамалындағы ағылшылдарға опасыздықпен жабдықтандырғаны үшін» тұтқындалды, бұл олардың ұзаққа созуына мүмкіндік берді. Қалай болғанда да, фортты тастаған патшалық, оны 1532 жылы Роберт Лаудерге (1567 жылдың шілдесінен бұрын қайтыс болған) берді, ол оны қызы Алисонға күйеуге шығарғанда қалыңдық ретінде берді. Ол және оның күйеуі 1547 жылы туғандықтар арасындағы жанжалдарда қайтыс болғаннан кейін, ол Роберт Лаудерге қайта оралды, оның әйелі Элисон Кранстон болды. Кейінірек Кранстонның туысы оны 1587 жылы канцлер Джон Мэтландқа сатты. Ол екі жылдан кейін осы орында керемет Тирлестен қамалын салуға кірісті, ал ежелгі бекіністің бастапқы қабырғаларының бөліктері жаңа құрылыстың қабырғаларына енгізілді. 1670 жылы «жантәлім сәулетші» ретінде танымал сэр Уильям Брюс Лаудердейл герцогы үшін қайта жаңарту арқылы оны сарайға айналдыруын қадағалады. 18 ғасырға қарай Мэтлендтер ежелгі Лаудерлерді жергілікті беделді отбасы ретінде ығыстырып, ежелгі отбасыға тиесілі көптеген мүлікті сатып алды, бірақ Виндпарк/Виндепарк (Тирлестен қамалына қарап тұрған) және оның Пеле мұнарасы шамамен 1750 жылға дейін Джон Лаудердің Winepark және Carolside (Эрлстон маңы) қолында болды.

Шіркеу

Ескі Корольдік бекінісінің жанында ежелгі Әулие Мария шіркеуі тұрды (Дрибург аббаттығының қарастырылымында). 1217 жылға жатқан құжатта "Эверардус" Лаудердің пасторы ретінде тіркелген, ал 1245 жылы Әулие Петр мерекесінен кейінгі сенбіде Лаудерде Шығыс Лотиан дін қызметкерлерінің жиыны өтті, онда Сент-Эндрюс монастырі мен Хэддингтонның әйелдер монастырі арасындағы Хэддингтон маңындағы Стивенстаунның ондықтарына байланысты дау шешілді. Осы шіркеуде Лаудер әулетінің көптеген өкілдері, соның ішінде екі епископ – Глазго епископы және Шотландияның лорд-канцлері Уильям де Лаудер, және Дункельд епископы Александр Лаудер жерленген. 1482 жылы осы шіркеуден Джеймс III-нің жақын адамдары, оның ішінде сәулетші Роберт Кокрейн және оның тігіншісі Джеймс Хомилл, Арчибальд Дуглас, Ангустың 5-ші графы бастаған ашулы ақсүйектермен сүйретіліп, (алдыңғы) Лаудер көпірінен дарға асылды. Ежелгі шіркеудің және Кокрейн мен оның серіктерінің қаза тапқан көпірдің орны қазір Тирлестен қамалының аумағында, шіркеу батыс жағынан 60 метрдей қашықтықта, ал көпір солтүстік-шығысқа қарай шамамен бір жарым километр жерде орналасқан. Олардың жергілікті билігі күшейгенімен және Тирлестен қамалы одан да сәнді болғандықтан, Джон Мэтлэнд, Лаудердейлдің 1-ші герцогы ежелгі шіркеуді бұзуға шешім қабылдады және 1673 жылы сэр Уильям Брюс патшалық қаланың орталығында жаңа шіркеу салдырды. Оның айналасында 1830 жылы дене ұрлаудан кейін салынған күзетші үйі бар қоршалған зират орналасқан. Сонымен қатар, Батыс қақпасында үлкен Біріккен пресвитериан шіркеуі (қазір бұзылған) болды. Пасторлық үй әлі де тұр, бірақ қазір ол жекеменшік үй.

Бүгін

2015 жылы Шотландияның Ұлттық тізілімі бойынша Лаудердің халқы 1803 адамға бағаланды. Лаудер қазір Эдинбургқа жақын орналасқандықтан, оның үлкен әсерін сезінеді, себебі адамдар жұмыс үшін астанаға шалғаймай бара алады. Эдинбургке автобус қатынайтыны сенімді, бірақ сирек, күніне 8 автобуспен. Лаудердегі жаңа өзгерістердің ішінде жаңа бастауыш мектеп салу, жаңа медициналық орталық ашу және жақын жердегі Дан Лоу жел электр станциясын кеңейту бар.