Стивен Хейлз: Англиялық дін қызметкері және ғалымы

Кіріспе

Ағылшын дін қызметкері және ғалымы (1677–1761)

Стивен Хейлс (17 қыркүйек 1677 – 4 қаңтар 1761) – ағылшын дін қызметкері, ботаника, пневматикалық химия және физиология сияқты ғылым салаларына маңызды үлес қосып, зерттеулер жүргізген. Ол қан қысымын өлшеген алғашқы адам. Сонымен қатар, ол бірнеше құрылғыны өңдеп шығарды, олардың ішінде тыныс алу аппараты, пневматикалық науа және несеп тастарын алып тастауға арналған хирургиялық қысқыш бар. Бұл жетістіктерінен өзге, ол қайырымдылықпен айналысып, алкогольге құмарлық туралы танымал трактат жазды.

Өмір

Стивен Хейлс Англияның Кент графтығындағы Бекесборн қаласында дүниеге келген. Ол Биксборн және Браймор баронеттігінің мұрагері Томас Хейлстің және оның әйелі Мэридің (құрметті аты Вуд) алтыншы ұлы болды және он екі, немесе мүмкін он үш баланың бірі еді. Томас Хейлс (1692 жылы қайтыс болды) әкесі, сэр Роберт Хейлстен бұрын қайтыс болды; сондықтан сэр Роберттің немересі, сэр Томас Хейлс, 2-ші баронет (Стивен Хейлстің ағасы) 1693 жылдың желтоқсанында баронеттік атаққа ие болды. Діни білімді зерттейтін студент болғанымен, Хейлс Кембридж университетінде классика, математика, табиғаттану ғылымдары және философия салаларында білім алған. 1703 жылы, дәл сол жылы ол Магистр дәрежесін алғанда, Хейлс Корпус Кристи колледжінің мүшесі болып қабылданды және Кембриджширдегі Багденде Диакон қызметіне бекітілді. Ол Кембриджде теологиялық және басқа да оқуларын жалғастырды, онда медицинаны оқып жүрген Уильям Стуклимен достық қарым-қатынас орнатты. Кембридж университетінде Джованни Франсиско Виганидің химия лекцияларын тыңдады. Оның биология, ботаника және физиологияға деген қызығушылығы сол кезден бастау алған деп есептеледі. Хейлс өмірінің соңына дейін Теддингтонда тұрды, тек басқа шіркеулерге сирек сапарлар жасады. Ол жақсы қызметкер болды – шіркеу міндеттерін орындаумен қатар, шіркеуді кеңейтіп, жөндеу жұмыстарын жүргізді және ауылға жаңа су жүйесін орнатуды тапсырды, сондай-ақ жақсы қадірленді, бірақ оның жануарлар физиологиясы бойынша тәжірибелік жұмысына күмәнмен қарағандар да болды. Алайда, Поуп Хейлстің жақын досы болды және оны Құдайды сүйетін адамның үлгісі деп есептеді. 1718 жылы Хейлс Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды және сол жылы Сомерсет графтығындағы Порлок шіркеуінің пасторы болды, бұл қызметін Теддингтон шіркеуінің пасторымен бірге атқарды. 1720 жылы ол Мэри Ньюсқа үйленді, бірақ ол келесі жылы, шамасы, босанғанда қайтыс болды; балалары болмады және ол қайтадан үйленбеді. 1723 жылы ол Гэмпширдегі Фэррингдон шіркеуінің пасторы болып тағайындалды (Фэррингдонда пасторды жұмысқа алып, Теддингтонмен бірге қызмет атқарды). Ол жаздарды сол жерде өткізіп, жақын жерде тұратын табиғатты зерттеуші Гилберт Уайтпен дос болды. Хейлстің ғалым ретіндегі даңқы 1718 жылдан бастап өсті, ал 18 ғасырдың ортасына қарай ол халықаралық деңгейде танымал болды, оның есімі өмірінен кейін де сақталды.

Stephen Hales was born in Bekesbourne, Kent, England. He was the sixth son of Thomas Hales, heir to Baronetcy of Beakesbourne and Brymore, and his wife, Mary (née Wood), and was one of twelve or possibly thirteen children. Thomas Hales (died 1692) predeceased his father, Sir Robert Hales; therefore Sir Robert's grandson, Sir Thomas Hales, 2nd Baronet (Stephen Hales' brother) succeeded to the baronetcy in December 1693. Although he was an ordinand studying divinity, Hales would have received his degree in the Classics, mathematics, natural sciences and philosophy while in Cambridge. Hales was admitted as a Fellow of Corpus Christi in 1703, the same year as he obtained the degree of Master of Arts, and was ordained as Deacon at Bugden, Cambridgeshire. He continued his theological and other studies in Cambridge, where he became friends with William Stukeley who was studying medicine. He attended chemistry lectures by Giovanni Francisco Vigani while at Cambridge. His interest in biology, botany and physiology is presumed to date from that time. Hales remained in Teddington for the rest of his life, except for occasional visits to his other parishes. He was an assiduous minister – in addition to parish duties he enlarged and repaired the church and commissioned a new water supply for the village – and well regarded although there is some evidence that his experimental work on animal physiology was viewed with misgivings. Pope, however was also a close friend of Hales and considered him the model of the man who loves his God. In 1718 Hales was elected a fellow of the Royal Society and in the same year became rector of Porlock, Somerset, a post he held alongside the curacy of Teddington. In 1720 he married Mary Newce, but she died the following year, probably in childbirth; there were no children and he never remarried. In 1723 he was installed as rector of Farringdon, Hampshire (which he held alongside Teddington by employing a curate in Farringdon). Hales spent his summers there and became a friend of Gilbert White, the naturalist, whose family lived nearby. Hales's fame as a scientist grew from 1718 onwards, and by the mid part of the 18th century he had achieved an international reputation. after his death.

Жұмыс

Хейлз ең алдымен өзінің «Статикалық очерктерімен» танымал. Бірінші том, «Vegetable Staticks» (1727), өсімдік физиологиясы және химиясы саласындағы тәжірибелерді қамтиды; ол 1735 жылы француз графы Жорж Луи Леклерк француз тіліне, ал 1750-1752 жылдары Мария Анжела Ардингелли итальян тіліне аударған. Екінші том, «Haemastaticks» (1733), жануар физиологиясы бойынша тәжірибелерді, соның ішінде «қанның күшін», яғни қан қысымын өлшеуді сипаттайды. Ардингелли 1756 жылы оны аудармамен және түсіндірмелермен жариялады. Хейлз: «өсімдіктер ауадан өз тамақтарының бір бөлігін жапырақтары арқылы сіңіреді» деген пікір білдірген. «Vegetable Staticks» еңбегінде Хейлз өсімдіктердегі су қозғалысының когезиялық теориясын болжады, бірақ оның идеялары сол кезде толыққанды түсінік таппағандықтан, 19 ғасырда өсімдіктердегі су тасымалы туралы пікірталасқа ықпал етпеді. Ол сондай-ақ Исаак Ньютонның «ірі денелер мен жарық» бір-біріне айналуы мүмкін деген ұсынысына сүйене отырып, өсімдіктердің жарықты өсу үшін энергия көзі ретінде пайдалануы мүмкін екенін (яғни фотосинтез) болжады. «Vegetable Staticks» еңбегінде Хейлз «ауа өсімдіктерге тамырлар арқылы ғана емес, сонымен қатар сабақтары мен жапырақтарының бетінен де еркін енетінін» көрсеткен тәжірибелерді сипаттады. Хейлздің ауа химиясы бойынша жұмысы қазіргі стандарттар бойынша қарапайым болғанымен, оның маңыздылығын оттегіні ашқан Антуан Лавуазье мойындады. Ең белгілісі, Хейлз бірнеше жануар түріндегі қан қысымын артерияларға жіңішке түтікшелер енгізіп, қан бағанының көтерілген биіктігін өлшеген. Хейлз жануарлардағы қан кетудің және геморрогиялық шок әсерін де сипаттаған. Ол бір жылқының өлімге жақындаған кезде «аяқтары суық және ылғалды терге малынғанын» байқаған. Сонымен қатар, Хейлз жүрек қарыншасының балауыз қалыптарын жасап, жүректің қанды қанша сорғылайтынын бағалады; жүрек митральды және аорта клапандарының систола және диастола кезіндегі рөлдерін дұрыс сипаттады; артериялардың соғуын олардың серпімділігімен түсіндірді және қан ағынына қарсылықты қанның кішкентай қан тамырларынан өту кезінде туындайтын үйкеліске байланысты деп түсіндірді. Хейлздің ұзын сүйектердің өсу үлгісін, эпифиздік өсуді көрсету жөніндегі жұмысы; бақадағы омыртқа рефлекстерін көрсетуі және электр энергиясының жүйкелердің бұлшықет функциясын басқаруына қатысқандығы туралы ұсынысы да ерекше атауға лайық.

Hales is best known for his Statical Essays. The first volume, Vegetable Staticks (1727), contains an account of experiments in plant physiology and chemistry; it was translated into French by Georges Louis Leclerc, Comte de Buffon in 1735 and into Italian by Maria Angela Ardinghelli in Naples in 1750 1752. The second volume, Haemastaticks (1733), describes experiments on animal physiology including the measurement of the "force of the blood", i. e. blood pressure. Translated and annotated by Ardinghelli in 1756. Hales commented that "plants very probably draw through their leaves some part of their nourishment from the air". In Vegetable Staticks Hales prefigured the cohesion theory of water movement in plants, although his ideas were not understood at the time, so he did not influence the debate on water transport in plants in the 19th century. He also speculated that plants might use light as a source of energy for growth (i. e. photosynthesis), based on Isaac Newton's suggestion that "gross bodies and light" might be interconvertible. In Vegetable Staticks Hales also described experiments that showed that " air freely enters plants, not only with the principal fund of nourishment by the roots, but also thro' the surface of their trunks and leaves". While Hales' work on the chemistry of air appears primitive by modern standards, its importance was acknowledged by Antoine Lavoisier, the discoverer of oxygen. Most famously, Hales made measurements of blood pressure in several animal species by inserting fine tubes into arteries and measuring the height to which the column of blood rose. Hales also described the effects of hemorrhage and hemorrhagic shock by progressive exsanguination of animals and accompanying measurement of blood pressure. In a horse he observed that as death approached "the Mare fell into cold and clammy sweats". In addition, Hales took wax casts of the ventricle of the heart and estimated how much blood was pumped by the heart; correctly described the roles of the mitral valve and aortic valve during systole and diastole; explained the pulsations of arteries in terms of their elasticity and attributed the resistance to blood flow to friction due to the passage of blood through small blood vessels. Hales's work on the growth pattern of long bones, demonstrating epiphyseal growth; his demonstration of spinal reflexes in the frog and his suggestion that electricity played a role in allowing nerves to control muscle function are also noteworthy.

Өнертабыстар және басқа да жұмыстар

XVIII ғасырда нашар ауа денсаулыққа зиян келтіріп, өлімге себеп болатын фактор деп есептелді. Тығыз қоныстанған кемелер мен түрмелерде өлім-жұлым жиі кездесетін. Хейлс 18 ғасырдың басында ауа сапасын жақсарту мақсатында желдеткіштердің түрлерін ойлап тапқан бірнеше адамның қатарында болды (сол кездегі танымал өнертапқыштардың арасында Джон Теофилус Дезагульерс, Мартен Тривальд және Сэмюэл Саттон есімдері бар). Хейлстің желдеткіштері азық-түлік сақтау және дәнді кептіру үшін де пайдаланылды. Сонымен қатар, Хейлс теңіз суынан тұщы су алу, теңіз саяхаттарында су мен етті сақтау, теңіз түбінің тереңдігін өлшеу, жоғары температураны анықтау тәрізді әртүрлі тәжірибелер жасады, сондай-ақ жер сілкінісі, өрттің таралуын болдырмау жолдары және ауылдық және қалалық аудандардағы өлім-жұлым көрсеткіштері сияқты көптеген мәселелер туралы жазбалар қалдырды.

Қайырымдылық

Әйелі қайтыс болғаннан кейін Хейлс қайырымдылық қызметтеріне белсенді түрде қатысты. 1722 жылы Томас Брей құрған Христиандық білімді тарату қоғамының корреспондент-мүшесі болды. 1723 жылы Брей ауырып, Хейлсті және басқа сенімділерді тағайындады, олар Абель Тассиннің, Сиер д’Аллоне, «Батыс Үндістандағы қара құлдарды дінге көшіру» мақсатындағы мұрасын басқаруға міндеттелді. Кейіннен Хейлс Америка колонияларындагі жергілікті кітапханаларды құру үшін Брейдің мұрасының сенімдісі болып тағайындалды. Бұл қайырымдылық қорлар Джеймс Оглторп басқарған, кедейлер, «әділ және еңбекқор қарызкерлер» және қуғынға ұшыраған (протестант) шетелдіктер үшін қайырымдылық колониясын құру жобасына біріктірілді. Хейлс бұл жобаға жеке құлшыныс сезінген болуы мүмкін, себебі оның ағалары Оңтүстік теңіз компаниясының банкроттығынан кейін қарызға байланысты түрмеге қамалған, ал олардың бірі, Уильям, Ньюгейт түрмесінде түрме қызуынан қайтыс болды. 1759 жылы Джон Эллис ағаштардың Халезия туысын оның құрметіне атады. Американдық өсімдік биологтары қоғамы жыл сайын өсімдік биологиясы саласындағы еңбегі үшін ғалымға Стивен Хейлс сыйлығын табыс етеді.