Кіріспе

2002-2009 жылдар аралығында Мадагаскар президенті болған Марк Раваломанана (; 1949 жылдың 12 желтоқсанында туған) – мадагаскарлық саясаткер. Астана Антананариву қаласына жақын Имеринкасининада шаруа отбасында дүниеге келген Раваломанана алғаш рет ірі сүт өндіруші компаниясы TIKO-ның негізін қалаушы және бас директоры ретінде танылды. Кейіннен ол табысты MAGRO сауда орталығын және бірнеше қосымша компанияларды құрды. 1999 жылы «Тиако Иариво» саяси партиясын құрғаннан кейін саясатқа қадам басты және 1999 жылдан 2001 жылға дейін Антананариво қаласының мэрі болды. Мэр ретінде қаланың санитарлық және қауіпсіздік жағдайын жақсартты. 2001 жылдың тамызында 2001 жылдың желтоқсанында өтетін президенттік сайлауда өзін тәуелсіз кандидат ретінде ұсынды. 2002 жылы сайлау қорытындысы бойынша туындаған дау кезінде президенттік лауазымға ие болды, бірінші турда көп дауыс жинағанын дәлелдеді. 2002-2007 жылдар аралығында Раваломанананың премьер-министрі болған Жак Силла басшылығымен 2002 жылы «Тиако I Мадагаскар» (ТИМ) партиясы құрылды. Бұл партия Раваломанананың президенттігін қолдады және заңнамалық және жергілікті сайлауларда жетекші орынға ие болды. 2006 жылдың желтоқсанында бірінші турда көп дауыс жинап қайтадан сайланды. Раваломанана президенттік лауазымда болған кезеңде Мадагаскар даму мақсаттарына қатысты маңызды жетістіктерге қол жеткізіп, жылдық өсімді шамамен жеті пайыз деңгейіне жеткізді. Оның басшылығымен мыңдаған жаңа мектептер мен денсаулық сақтау орталықтары салынды. Жолдарды жаңарту шаруалардың нарыққа қолжетімділігін арттырды. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәуелсіз BIANCO агенттігінің құрылуы және оны қолдауға бағытталған түрлі саясаттардың қабылдануы нәтижесінде үкіметтік сыбайлас жемқорлық деңгейі төмендеді. Президенттігінің соңғы кезеңінде оппозиция мүшелері Раваломанананы авторитарлық тәсілдерге көшуі және мемлекеттік және жеке мүдделерді араластыруы үшін сынады. Сонымен қатар, елдің экономикалық өсуінің пайдасы тең бөлінбеді, бұл байлықтың теңсіздігіне, инфляцияға және төменгі және орта таптың сатып алу қабілетінің төмендеуіне әкелді. 2008 жылы корейлік Daewoo компаниясымен жасалған жерді жалға беру туралы келісім, президенттік авиарейстің жоғары құны және оппозициялық лидер және Антананариво мэрі Андри Ражоелинаға тиесілі медиа арналарын жабу оның саясатына наразылықты күшейтті. Ражоелина оппозицияға халықтық қолдау жинады, нәтижесінде 2009 жылдың қаңтарында басталған халық көтерілісі Раваломанананың қысыммен отставкаға кетуімен және Ражоелинаның әскери қолдаумен билікке келуімен аяқталды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастық тарапынан мемлекеттік төңкеріс ретінде қарастырылды. 2009 жылдан 2012 жылға дейін Раваломанана Оңтүстік Африкада эмиграцияда өмір сүрді, онда ол Ражоелинамен және бұрынғы мемлекет басшылары Альберт Зафи және Дидье Рациракамен ұлттық сайлауды ұйымдастыру мәселелері бойынша белсенді келіссөздер жүргізді. 2012 жылдың желтоқсанында ол кандидат ретінде түспейтінін мәлімдеді, бұл сайлаудың халықаралық қауымдастық тарапынан заңды деп танылуының шарты болды. 2014 жылдың қаңтарында TGV кандидаттығынан түскен Хери Раджаонаримапианина Марк Раваломанана лагерінің кандидаттығынан түскен Жан Луи Робинсонды жеңіп, президент болып сайланды. 2014 жылдың қазан айында Мадагаскарға қайтуға тырысқан кезде Ражоелина әкімшілігі тарапынан билікті теріс пайдаланғаны үшін өмір бойына қатаң еңбекке кесілді. 2015 жылдың мамырында жазасы алынып, үй қамауынан босатылғаннан кейін Раваломанана Tiko бизнес тобын қайта ашуды жариялады және ТИМ президенті болып қайта сайланды.

Алғашқы жылдар

Марк Раваломанана 1949 жылдың 12 желтоқсанында Антананаривоның шығысында, Манжакандриана ауданындағы Имеринкасинина ауылында дүниеге келген. Раваломанананың ата-анасы Таматаве провинциясындағы шағын ауылда дүкен ашудан бұрын саудагерлер болып жұмыс істеген. Раваломанананың тегі – аралдың ең ірі және саяси тұрғыдан ең белгілі этникалық тобы – мерина халқы. Ол бес жасынан бастап Имеринкасининада орналасқан Анжева-Гара мемлекеттік бастауыш мектебіне баруға кірісті. Ол бұл қашықтықты күн сайын жаяу жүріп өтетін, көбінесе жақын вокзалға пойыз жолаушыларына сату үшін су кресс (водяной кресс) толы себеттермен ерте шығатын. Ол Амбохималазадағы жекеменшік мектепті бітірді. Бастауыш білімін аяқтағаннан кейін Амбатомангадағы швед миссионерлері басқаратын техникалық орта мектепке түсті.

Кәсіпкер

Оқуын аяқтағаннан кейін Раваломанана Манжакандриана ауданына оралды, онда ол отбасымен бірге таулы аймақта кең таралған қолөнер өнімі – үйде жасалған йогурттар жасап, сата бастады. Ол велосипедпен көрші қалалардағы шаруалардан сүт жинап, өнімді біртіндеп көбейтіп, клиенттер санын да арттырды. 1977 жылы Самбайнада өзінің алғашқы йогурт және ірімшік өндіру орталығын ашып, ол бірнеше жылдан кейін алғашқы Тико зауытын салар жерге, «Рова Тико» («Тико сарайы») деп ат қойды. Раваломанана бизнесін одан әрі кеңейту үшін Agence Française de Développement-тен несие сұрады, бірақ өтініш қабылданбады, бұл Францияға деген көзқарасын нашарлатты. Оның Дүниежүзілік банкке 1,5 миллион АҚШ доллары сұрауы мақұлданды және 1982 жылы ол Tiko компаниясын құрды. Tiko Group алдымен тек сүт өнімдерін өндіруге көңіл бөлді, содан кейін жеміс шырындары, балмұздақ, пісіру майы және газдалған сусындарды шығаруға кірісті. 1997 жылы Норберт Ратисиаронана Рацирака мен Альберт Зафиге қарсы президенттік сайлауға үміткер болғанда, Раваломанана Ратисиаронананың сайлауалды кампаниясына елеулі қаржылық көмек көрсетті, оның орнына жеуге жарамды май өнімдеріне салық жеңілдіктерін алды. Раваломанананың бизнес-әрекеттеріне қатысты бірнеше сот ісі қозғалды. Ол 1999 жылдың желтоқсанынан 2002 жылдың мамыр айына дейін президенттік лауазымда болды. Қала әкімі болған кезінде ол қаланың бюджетін теңгеріп, су сапасын және қоқыс тастауды жақсартты, сондай-ақ әлі де адамдар тұрып жатқан үйлерді бұзған қалалық жаңару жобасы үшін сынға ілікті. Ол Антананариву тарихындағы ең танымал әкімдердің бірі ретінде танылды. Көптеген сайлаушылар Мадагаскарда жемқорлықпен билік жүргізетін, туыстық байланысқа негізделген желілердің орнына жаңа билік орнағанын көргісі келді. Мадагаскардың Христиан шіркеулерінің кеңесі (FFKM) Раваломанананы қолдады. Раваломанананың мәлімдемесінен кейін Рацирака әкімшілігі тарапынан қарсы шаралар қабылданды, нәтижесінде баспасөзде жиі жала жабулар болды және сот шешімімен оның Tiko басқаруына байланысты 300 миллиард малагаш франкі (55,6 миллион евро) айыппұл салынды, бірақ бұл мәселе соттан тыс шешілді. Бұл шабуылдарды Раваломанананың сайлауалды кампаниясының өкілдері, Tiako iMadagasikara (TIM) айыптады, ал кандидат елдің қалалары мен ауылдарында сөйлеген сөздерінде өзінің айтарлықтай жеке байлығын пайдаланды. Ол Рацираканың социалистік идеологиясының қалдықтарын жоюға және оны капиталистік, нарықтық экономикалық ортамен алмастыруға бағытталған бірқатар жаңа заңдар, саясаттар мен реформалар қабылдады. Жаңа мемлекет басшысы Францияға, өзінің басты сауда серігіне тәуелділіктен бас тартып, Мадагаскардың экономикалық даму стратегиясының бөлігі ретінде Германия, АҚШ және Оңтүстік Корея сияқты серіктестермен қарым-қатынасты дамытты. 2004 жылы Дүниежүзілік банк оның әкімшілігінің «Мадагаскар Табиғи» (Madagascar Naturellement) атты кедейлікті азайту стратегиясын мақұлдады. Аралдағы қорғалатын табиғи аумақтар бес жыл ішінде үш есеге өсті – елдің жер бетінің 10 пайызына дейін. Нәтижесінде оның президенттігі кезеңінде экономика жылдық орташа есеппен 7 пайызға өсті. Оның басшылығымен бұрын оқшауланған ауылдық жерлерде жүздеген шақырымдық жолдар асфальтталды. Қорғалатын аумақтарда ағаш кесу 2009 жылдың қаңтарына дейін тыйым салынды. Раваломанананың сыншылары оның реформалары мен саясатының ең үлкен пайдасы президенттің өзіне тиді деп мәлімдеді, мысалы, Tiko компаниясына тиімді тауар тасымалдауға мүмкіндік берген жол құрылысы жобаларын және осы бастамаға бағытталған фермерлер мен шағын кәсіпкерлерді келтірді. Сонымен қатар, оның компаниялары мүдделердің қақтығысы туралы заңдық базаның әлсіздігіне байланысты ашық және заңды түрде, олар қатысқан мемлекеттік тендерлердің көп бөлігін жеңіп алды. Оның сыншылары оның біржақты шешімдер қабылдауға және өзінің жанындағылардың пікірін ескермеуге бейімділігін айыптады, олардың көпшілігі қызметінен кетті немесе жұмыстан босатылды. Көптегендері 2007 жылдың соңына қарай айтарлықтай күшейген оппозициялық қозғалысқа қосылды. 2006 жылдың 18 қарашасында Раваломанананың ұшағы Антананаривуде төңкеріс болып жатқаны және әуежай маңында атыс болғаны туралы хабарлардан кейін Еуропадан оралған кезде Мадагаскар астанасынан басқа бағытқа бұрылуға мәжбүр болды. Генерал Андрианафидисоа жасаған төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталды.

2006 жылғы президенттік сайлау

Раваломанана 2006 жылғы 3 желтоқсанда өткен президенттік сайлауда екінші мерзімге кандидат болды. Ресми нәтижелерге сәйкес, ол бірінші турда дауыстардың 54,79 пайызын алып жеңіске жетті. Антананариво провинциясында ол сайлаушылардың 75,39 пайызының қолдауын алды.

Төрайымнан кейінгі кезең

Билікке келгеннен кейін Ражоелинаның HAT тобы Раваломананаға қарсы заңдық шаралар қолданды. 2009 жылдың 2 маусымында Раваломананаға 70 миллион АҚШ доллары (42 миллион британ фунт стерлингі) айыппұл салынды және лауазымын пайдалану фактісі бойынша төрт жылға бас бостандығынан айырылды. HAT Әділет министрі Кристин Разанамахасоаның сөзінше, бұл 2008 жылғы желтоқсанда 60 миллион долларлық президенттік ұшақты сатып алуды да қамтыды. Разанамахасоа Раваломанананың "қоғамдық мүдделерді жеке мүдделерімен ұштастырғанын" мәлімдеді, ал Раваломананаға бұрынғы айда Мадагаскарға оралуына рұқсат берілмеген еді. Сонымен қатар, 28 тамызда Раваломанана наразылықтар мен одан кейін болған өлім-жітімдегі рөлі үшін қатысусыз өмір бойына қатаң еңбекке кесілді. Раваломанананың "Тико" тобы 2009 жылдың сәуірінде компаниядан 35 миллион АҚШ долларын өтемдік салық ретінде талап еткен немесе жабылу қаупіне тап болған өтпелі үкімет тарапынан қатты қысымға ұшырады. Оңтүстік Африка даму қауымдастығы (SADC) Раваломанана мен Ражоелинаның екеуінен де 2013 жылғы Мадагаскар президенттік сайлауына қатысудан бас тартуын сұрады, осылайша ағымдағы саяси дағдарысты аяқтауға болады. 2012 жылдың 10 желтоқсанында Раваломанана сайлауға қатыспайтынын жариялады және Ражоелинаны да осылай істеуге шақырды.

2018 жылғы президенттік сайлау

Марк Раваломанана 2018 жылғы Мадагаскар президенттік сайлауына үміткер болды. Ол дауыстардың 35,35 пайызын алып, екінші турға өтті. Екінші турда ол Андри Ражоэлинаға қарсы 44,34 пайыз дауыспен жеңіліп, Ражоэлина 55,66 пайыз дауыс жинады.

2023 жылғы президенттік сайлау

Марк Раваломанана 2023 жылғы Мадагаскар президенттік сайлауында кандидат ретінде бақ сынасты.