Кіріспе
Аударма:
Тіл білімінің бір саласы – прагматикада импликатура дегеніміз, сөйлеуші тікелей айтпаса да, сөзі арқылы білдіретін немесе меңзеп тұратын нәрсе. Импликатуралар бізді барлық ойымызды толық айтудың орнына тиімдірек қарым-қатынас жасауға көмектеседі. Философ Г.П. Грайс бұл терминді 1975 жылы енгізді. Грайс әңгімелесудің жалпы қағидаларын сақтауға байланысты туындайтын импликатуралар мен "бірақ" немесе "сондықтан" сияқты сөздермен байланысты конвенционалды импликатураларды ажыратты. Мысалы, төмендегі әңгімені қарастырайық:
In pragmatics, a subdiscipline of linguistics, an implicature is something the speaker suggests or implies with an utterance, even though it is not literally expressed. Implicatures can aid in communicating more efficiently than by explicitly saying everything we want to communicate. The philosopher H. P. Grice coined the term in 1975. Grice distinguished conversational implicatures, which arise because speakers are expected to respect general rules of conversation, and conventional ones, which are tied to certain words such as "but" or "therefore". Take for example the following exchange:
A (to passerby): I am out of gas. B: There is a gas station 'round the corner. Here, B does not say, but conversationally implicates, that the gas station is open, because otherwise his utterance would not be relevant in the context. Conversational implicatures are classically seen as contrasting with entailments: they are not necessary or logical consequences of what is said, but are defeasible (cancellable). So, B could continue without contradiction:
B: But unfortunately it's closed today. An example of a conventional implicature is "Donovan is poor but happy", where the word "but" implicates a sense of contrast between being poor and being happy. Later linguists introduced refined and different definitions of the term, leading to somewhat different ideas about which parts of the information conveyed by an utterance are actually implicatures and which are not.
А (өтпелі адамға): Машинада бензин қалмады. Б: Бұрышта жанармай құю станциясы бар. Мұнда Б станция ашық екенін тікелей айтпайды, бірақ әңгімелесу барысында меңзейді, әйтпесе оның сөзі осы жағдайға қатысты мағынасыз болар еді. Әңгімелесу импликатуралары классикалық түрде энтейлменттерден (логикалық салдарлардан) өзгеше деп есептеледі: олар айтылған сөздің қажетті немесе логикалық салдары емес, оларды жоюға болады. Сондықтан Б былай деп жалғастыра алады:
In pragmatics, a subdiscipline of linguistics, an implicature is something the speaker suggests or implies with an utterance, even though it is not literally expressed. Implicatures can aid in communicating more efficiently than by explicitly saying everything we want to communicate. The philosopher H. P. Grice coined the term in 1975. Grice distinguished conversational implicatures, which arise because speakers are expected to respect general rules of conversation, and conventional ones, which are tied to certain words such as "but" or "therefore". Take for example the following exchange:
A (to passerby): I am out of gas. B: There is a gas station 'round the corner. Here, B does not say, but conversationally implicates, that the gas station is open, because otherwise his utterance would not be relevant in the context. Conversational implicatures are classically seen as contrasting with entailments: they are not necessary or logical consequences of what is said, but are defeasible (cancellable). So, B could continue without contradiction:
B: But unfortunately it's closed today. An example of a conventional implicature is "Donovan is poor but happy", where the word "but" implicates a sense of contrast between being poor and being happy. Later linguists introduced refined and different definitions of the term, leading to somewhat different ideas about which parts of the information conveyed by an utterance are actually implicatures and which are not.
Б: Өкінішке орай, бүгін жабық. Конвенционалды импликатураның мысалы – «Донаван кедей, бірақ бақытты», мұнда «бірақ» сөзі кедейлік пен бақыт арасындағы қарама-қайшылықты білдіреді. Кейінірек тіл біліміндегі ғалымдар терминнің нақтылап, әртүрлі анықтамаларын ұсынды, бұл сөйлем арқылы берілетін ақпараттың қай бөлігі импликатура болып табылады, ал қайсысы емес дегенге қатысты түрлі пікірлерге әкелді.
In pragmatics, a subdiscipline of linguistics, an implicature is something the speaker suggests or implies with an utterance, even though it is not literally expressed. Implicatures can aid in communicating more efficiently than by explicitly saying everything we want to communicate. The philosopher H. P. Grice coined the term in 1975. Grice distinguished conversational implicatures, which arise because speakers are expected to respect general rules of conversation, and conventional ones, which are tied to certain words such as "but" or "therefore". Take for example the following exchange:
A (to passerby): I am out of gas. B: There is a gas station 'round the corner. Here, B does not say, but conversationally implicates, that the gas station is open, because otherwise his utterance would not be relevant in the context. Conversational implicatures are classically seen as contrasting with entailments: they are not necessary or logical consequences of what is said, but are defeasible (cancellable). So, B could continue without contradiction:
B: But unfortunately it's closed today. An example of a conventional implicature is "Donovan is poor but happy", where the word "but" implicates a sense of contrast between being poor and being happy. Later linguists introduced refined and different definitions of the term, leading to somewhat different ideas about which parts of the information conveyed by an utterance are actually implicatures and which are not.
Әңгімелесуге қатысы бар
Грайс ең алдымен әңгімелесудің қыстырма мағыналарымен айналысты. Барлық қыстырма мағыналар сияқты, бұл да хабарланған ақпараттың бір бөлігі болып табылады. Яғни, сөйлеушінің нақты жеткізбегенімен, тыңдаушының сөзден шығаратын қорытындылары қыстырма мағына болып есептелмейді. Грайс пікірінше, әңгімелесудің қыстырма мағыналары себебі, адамдар бір-бірімен сөйлескенде, олардың әңгімелесу ережелерін және жалпы кооперация принципін сақтауы күтіледі, бұл принцип бойынша адамдар ынтымақтастықпен және көмектесумен хабар алмасуға тиіс.
Поэтикалық әсерлері
Метафоралар әлсіз тұжырымдамалардың кең ауқымын жеткізудің тиімді құралы болуы мүмкін. Мысалы, «Джейн – дауылда менің тірегім» деген сөз әлсіз тұжырымдама ретінде Джейннің қиын жағдайларда сенімді және тұрақты екенін, сөйлеушіні сабырландыруға көмектесетінін және т.б. білдіреді. Тіпті сөйлеушінің нақты болжамдар жиынтығы болмаса да, бұл ақпарат тыңдаушыға Джейннің сөйлеушінің өмірінде қаншалықты маңызды екенін түсіндіруге мүмкіндік береді. Жалпы айтқанда, сөздер поэтикалық әсер береді, егер олардың барлық немесе көп бөлігі әлсіз тұжырымдамалар арқылы жеткізілсе. Мысалы, «Менің балалық шағым – кетіп қалды, кетіп қалды» деген қайталау сөздің нақты мағынасын арттырмайды, тыңдаушыны тұжырымдамаларды іздеуге итермелейді. Ол үшін балалық шақ естеліктері туралы контексттік (көкжайылымдық) ақпаратты белсендіру қажет. Ирония өзектілік теориясында мүлдем басқа құбылыс ретінде қарастырылады; түсіндірме үшін өзектілік теориясы#Талдау және сипаттама бөлімін қараңыз.
Jane is my anchor in the storm. can weakly implicate that Jane is reliable and stable in difficult circumstances, helpful in calming the speaker, and so on. Even if the speaker had no specific set of assumptions in mind, this information can give the addressee an idea of Jane's significance to the speaker's life. Speaking generally, utterances convey poetic effects if they achieve all or most of their relevance through a range of weak implicatures. For example, the repetition in
My childhood days are gone, gone. does not add to the utterance's explicature, prompting the addressee to search for implicatures. To do so, he has to activate contextual (background) information about childhood memories. Irony is seen as an entirely different phenomenon in relevance theory; see Relevance theory#Interpretation vs. description for an explanation.
Сын
Левинсон өзектілік теориясын тым редукционистік деп санайды, өйткені оның пікірінше, бір ғана принцип оның көзқарасындағы көптеген түрлі импликатураларды түсіндіре алмайды. Атап айтқанда, ол бұл теорияның жалпыланған импликатураларды түсіндіре алмайтынын, себебі ол контекстке тәуелділік теориясы болып табылады деп аргументтейді. Бұл аргументке Карстон жоғарыда айтылғандай қарсы тұрады. Сондай-ақ, Левинсон өзектілік теориясының шығармашылық процестер арқылы біз қандай негіздерге келетіндігімізді түсіндіре алмайтынын мәлімдейді. Өзектілік теориясының негіздері сынға ұшырады, өйткені онда қолданылатын техникалық мағынадағы өзектілікті өлшеу мүмкін емес, сондықтан «жеткілікті өзекті» және «ең өзекті» дегеннің қандай екенін нақты айтуға болмайды. Карстон импликатураның теориялық тұжырымымен көбінесе келіседі, бірақ Спербер мен Уилсон импликатураларға тым көп жүк артады деп санайды. Аталған енгізу сынақтары тек арақ бөтелкесі мысалындағы сияқты тіркестерді ғана емес, сонымен қатар бос қолдану мен метафораларды да экспликатуралар ретінде жіктемелейді: Егер стейк сіздің шикі болса, оны қайтаруға болады. Егер Джейн сіздің дауылдағы тірегіңіз болса, оның сізге көмектесуіне рұқсат етуіңіз керек. Ол метафоралардың кең ауқымын әлсіз импликатуралармен түсіндірмейді. Оның орнына, ол сөздер мен сөз тіркестерінің мағынасы нақты контекстке бейімделуі мүмкін деген идеяны қолдайды; яғни, стандартты мағынадан өзге жаңа ұғымдар коммуникация кезінде ad hoc (арнайы) түрде құрылуы мүмкін. Жоғарыдағы метафорада «дауылдағы тірек» деген сөз тіркесінің көптеген сәл өзгеше ad hoc мағыналары бар, ал нақты біреуі ғана емес. Карстон сондай-ақ метафораларды экспликатуралар немесе импликатуралар болсын, толыққанды түсіндіруге болмайтындығын, бірақ басқа ұғымдармен, мысалы, ойдағы образдарды, сезімдерді және эмоцияларды шақыру арқылы түсіндіруге болатындығын талқылайды.
If your steak is raw, you can send it back. If Jane is your anchor in the storm, you should let her help you now. She does not explain metaphors' wide range of effects with weak implicatures. Instead, she advocates the idea that the meaning of words and phrases can be adapted to fit specific contexts; in other words, new concepts that differ from the standard meaning can be constructed ad hoc during communication. In the above metaphor, the phrase "anchor in the storm" has many slightly different ad hoc meanings, and no specific one is exclusively communicated. Carston also discusses the possibility that metaphors cannot be fully explained by communicated assumptions at all, be they explicatures or implicatures, but with other concepts such as evoking mental images, sensations and feelings.
Дәстүрлі импликатура
Грайс қысқаша таныстырған, бірақ ешқашан толық талдамаған конвенциялық импликациялар кооперативтік принцип пен төрт максимадан тәуелсіз. Олар белгілі бір бөлшектердің және фразалардың – "бірақ, әйтсе де, дегенмен, соған қарамастан, сонымен қатар, әйтеуір, тіпті, десе де, сондай-ақ" – және "құмарту, босатпау" сияқты етістіктердің конвенциялық мағынасына байланысты, сондай-ақ мүмкін грамматикалық құрылымдарға да. (Осы сөздер мен фразалар конвенциялық импликацияларды тудырады делінеді.) Олар сонымен қатар жоққа шығарылмайтын, бірақ энтейлменттердің күшіне ие. Мысалы:
Донован кедей, бірақ бақытты. Бұл сөйлем логикалық тұрғыдан – яғни, шындық жағдайлары бойынша – "Донован кедей және бақытты" сөйлемімен теңдес. Сонымен қатар, "бірақ" сөзі контраст сезімін білдіреді. Бірге алғанда, бұл сөйлем шамамен "Таңқаларлық жайт, Донован кедей болса да бақытты" дегенді білдіреді. "Құмарту" және "босатпау" етістіктері де бірдей шындық жағдайларына ие, бірақ әртүрлі конвенциялық импликацияларды білдіреді. Мысалы:
Ежелгі егістік жеміс-жидектерінің жемісі өте улы, ол сізге қатты асқазан ауыруын тудырады. Бұл жердегі импликация – ежелгі егістік жеміс-жидектерінің жемісі өте улы. Басқа да осындай құрылымдарға шектеусіз анықтауыштар, салыстырмалы сөйлемдер және аралас сөздер жатады:
Donovan is poor but happy. This sentence is logically equivalent to – that is, it has the same truth conditions as – "Donovan is poor and happy". In addition, the word "but" implicates a sense of contrast. Taken together, the sentence means approximately "Surprisingly, Donovan is happy despite being poor". The verbs "deprive" and "spare" also have the same truth conditions but different conventional implicatures. Compare:
Yewberry jelly, toxic in the extreme, will give you an awful stomach ache. The implicature here is that yewberry jelly is toxic in the extreme. Other such constructions are non restrictive appositives, relative clauses and as parentheticals:
"Бірақ" және оған ұқсас сөздердің басқа да талдаулары ұсынылған. Рибер жоғарыдағы сөйлемді "Донован кедей және (мен бұл контрастты ұсынамын) бақытты" деп түсіндіреді және оны жасырын (яғни, үнсіз, білдірілген) перформатив деп атайды. Блейкмор "бірақ" сөзінің ешқандай мәлімдеме білдірмейтінін, және ол ұғымды кодтау арқылы емес, адресаттың түсіндіру процесін шектеу арқылы жұмыс істейтінін алға тартады. Біздің мысалымызда, "бірақ" сөзі "Донован бақытты" дегені "Донован кедей" деген күтуге қарсылық ретінде маңызды екенін көрсетеді және оның басқаша маңызды болу мүмкіндігін жоққа шығарады. Бұл күту "кедей адамдар бақытсыз болады" деген сияқты болуы керек. Блейкмордың ұғымдар ғана емес, процедуралар да тілге кодтала алады деген идеясы көптеген басқа зерттеушілер тарапынан қабылданып, дамытылды.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
. Қайта басылған. Бет нөмірлері қайта басылған нұсқаға сәйкес келтірілген.