Кіріспе

Стивен Р. Дональдсонның фантастикалық романдары сериясы. "Томас Келісімінің хроникасы" – американдық автор Стивен Р. Дональдсонның он томдық жоғары фантастикалық романдар сериясы. Бұл серия "Томас Келісімі, сенбеуші" атты трилогиямен басталды. Одан кейін "Томас Келісімінің екінші хроникасы" трилогиясы, соңында "Томас Келісімінің соңғы хроникасы" тетралогиясы жарық көрді. Оқиғаның басты кейіпкері – Томас Ковент, ашулы және циник жазушы, жалбырмен ауырып, қоғамнан тыс қалған, бірақ балама әлемдегі Жердің батырша құтқарушысы болуға тағдырланған. 1977-2013 жылдар аралығында жарық көрген он романда ол "Қарап алушы" Лорд Фолға қарсы күреседі, ол физикалық әлемнің шектеулерінен босап, өзінің өмір бойғы жауы "Жаратушыдан" кек алуды көздейді.

Жер бетіндегі халықтар мен тіршілік иелері

Үңгірлік құстар – металл өңдеу және тау-кен өндірісінде шебер, ақыл-ойы кемшін жер астындағы жандар. Олардың ерік-жігері әлсіз, Лорд Фол оларды оңай қорқытып, өзіне қызмет етуге мәжбүрлейді (бірақ бұрын олар Жердегі адамдармен ашық сауда жасаған). Олардың "ұзын, сүйекті аяқтары, қазаншұқыр сияқты үлкен, ауыр қолдары", сондай-ақ "жіңішке, иілген денесі және соққы беруге арналған тарақан сияқты бас пішіні" бар екені айтылады. Сөлді тас құрт – үңгірлік құрт. Жаратушы – Жерді және оның ішіндегі ғаламды жаратқан құпия тұлға. Бұл ғалам "Ел" деп аталады, бірақ ол Ковенант әлемінен мүлдем өзге шындық. Ғаламның негізгі құрылымы – Уақыт доғасы, Жаратушының өзінің жаратылысындағы оқиғаларға тікелей араласуына кедергі келтіреді, және ол сол әлемде физикалық түрде көрінбейді. Алайда ол "нақты" әлемде өзін көрсете алады – ол Ковенант пен Линденге ақ түсті шапан киген қарт адам ретінде көрінеді – және ғаламдар арасында байланыс орнатуға тырысатындарды жетелейді. Демондимдер – Вилден тараған, қазір жойылып кеткен нәсіл. Олардың жартылай денелік табиғаты бар, және олар тек өлі денелерді тірілту арқылы ғана физикалық болуға қол жеткізе алады. Олар бастапқыда мүлдем жаман болған жоқ, бірақ олардың өзін-өзі жек көруін Лорд Фол олардың адалдығын алу үшін пайдаланды. Олар тағы екі нәсілді – Уэйнхимдер мен ур-Вильдерді тудырды. Элохимдер – құдайға ұқсайтын күші бар "әулие" халық. Олар (адамдар үшін) әдемі ерлер мен әйелдер болып көрінеді және көзге көрінетін физикалық өзгерістерге қабілетті. Олар Жердің Ельмеснедене деп аталатын шалғай аймағында тұрады, оған тек "The Raw" деп аталатын тар фьорд арқылы кемемен ғана жетуге болады. Эльмеснеденеге басқа адамдар да келіп, тіпті осында тұра алады, бірақ уақыт тез өтеді, тіпті ұзақ өмір сүрген алыптар да тез қартайып, өледі. Олардың көзқарасы бойынша, Элохимдер Жердің жандандырушы принципі болып табылады және Жер тарихы олардың өз санасындағы оқиғалардың көрінісі болып табылады. Олар өздерінің аймағын Жердегі жалғыз "нағыз" орын деп санайтындықтан, олар сыртқы оқиғаларға сирек араласады. Алайда, егер олар Жерге төнген қауіпті сезінсе, олардың бірі қауіптің алдын алуға және сәтсіздіктің шығындарын көтеруге "тағайындалады". Ормандықтар – Жердің ормандарына қызмет ететін жаратылыстар, Бір Орманның қалдықтары, бір кезде Жерді жауып тұрған ұлы саналы орман. Олар адам секілді, бірақ Элохимнің айтуынша, оларды бір орманның өзі жаратқан, ол Colossus-та тұтқындалған басқа Элохим туралы білімді пайдаланған. Ормандықтар қалған орманды құрып кетуден қорғайтын. Олар бұрын көп болған, бірақ олардың аз ғана саны Жаңа Иелер дәуірінде өмір сүрді. Екінші Жылнамалар кезінде ежелгі орманның қалдықтары (Төменгі Жердегі алып ормандарды қоспағанда) ұзақ уақыт өлген кезде, соңғы қалған Ормандықтар Анделайнда өмір сүрді. Оның есімі Каер Каверал, бірақ ол бастапқыда Хилл Троя, Ковенант әлеміндегі адам, ол бір кездері Лордтар әскерінің бас қолбасшысы болды. "Иллеард соғысында" сипатталғандай, өлімді адам, қиын жағдайда, Ормандықтардың көмегін сұрап, Ормандықтардың өзінің әнін ("Мен орманмын") айта алады, бірақ мұны жасаған әркім Ормандыққа айналып, ақысын төлеуі керек. Хилл Троя өзінің қол астындағы әскерін жеңілу мен жойылудан құтқару үшін сол бағаны төлеуге дайын еді. Гиганттар – өте ұзақ өмір сүрген (бірақ соған қарамастан өлімге ұшыраған) адам тәрізділер, ерекше биіктігі мен күштілігі бар. Олар өздерінің тас аңыздарымен (Стоундоунерлерге ұқсас, бірақ олармен бірдей емес), теңізшіліктің шеберлігімен, жақсы көңіл-күйімен және әңгіме айтуды жақсы көруімен танымал. Гиганттар арасында "Тас пен теңіз!" деген кең тараған сөз бар. Олар суыққа төзімді және қарапайым оттан зақым көрмейді. Алайда от оларға қатты азап әкеледі, олар оны қайғыдан арылу үшін каамора деп аталатын рәсім арқылы қолданады. Бұрынғы ғажайып Элохимге жасаған жақсылығы үшін, бүкіл Гиганттар нәсілі барлық тілдерді білуге және түсінуге қабілетті. Гиганттардың тілі өте гүлді және көп сөзді, ал адам тілінің қысқа әрі сөзсіз екенін біледі. Жердің Гиганттары кейде Уномед деп аталады, өйткені олар өз отанынан ұзақ уақыт бұрын бөлініп кетті. Гиганттар бала сүйсе де, олардың саны азайып, балалы бола алмай отыр. Кевин Лэндвастер оларға өзінің жеті палатасының біріншісін сеніп тапсырды. Кейде олар адамдарға "Тас бауыр" немесе "Тас әпке" деп, олардың Ұлы Лорд Дамелон Гигантдоспен жасаған ежелгі одақтастығының құрметіне сөйлейді. Saltheart Foamfollower – алып. Гриффиндар – қанатты арыстандар. Кейде оларға ур-Вильдер мінген. Харухайлар – Батыс тауларында, Жердің батысында өмір сүретін жауынгер нәсілі. Харухайлар қару-жарақ немесе магияны пайдаланудан бас тартады, өздерінің дене күшімен және олардың қызметінің тазалығымен мақтанады, ол ешқашан жеңіл берілмейді. Олардың телепатия арқылы бір-бірімен байланысу қабілеті бар, және әрқайсысы бүкіл нәсілдің жиынтық естелігіне қол жеткізе алады. Сырттан қарағанда, тіпті сезімсіз көрінетін олардың сенімдерімен мақтанғанын да айтуға болады. Харухайлардың терең құмарлыққа толы нәсіл екені, жеткілікті түрғысынан қозғалған жағдайда өмір бойы қызмет етуге ант беруге қабілетті екені бірнеше рет көрсетілді. Инсеквенттер – Жердің батысында тұратын құпия халық. Әрбір Инсеквенттің бірегей және өте назарлы қабілеті бар, ол магиялы немесе үстімізден шығушы сияқты көрінеді. Бұл қабілеттер көрінбей қалудан, дерлік зақымсызданудан тіпті уақыт саяхатынан басталады. Олар Харухайларға көзқарасыздай қарап, Элохиммен ұзаққа созылған және ащы дауға түседі, оның себебі әлі толыққанды түсіндірілмеген. Олар сирек өздерінің нақты есімдерін ашады, бірақ атауларымен танылуды жөн көреді. Қазірге дейін әңгімелерде тек төрт Инсеквент пайда болды: Махдаубт, Харроу, Теомах және Ардент. Бесіншісі, Визард, басқа кейіпкерлермен бірнеше рет айтылады, ал алтыншысы – Ауриференс Ардентпен қысқаша айтылады, бірақ Визард пен Ауриференс екеуі де қайтыс болған деп есептеледі. Лордтар – Жердің, сондай-ақ Жердостардың көшбасшылары және басқарушылары. Лордтыққа қойылатын талаптар жоғары, сондықтан олардың саны көбінесе аз. Лорд болу үшін адам соғыс өнерін және магияның теориясы мен қолданылуын меңгеруі керек. Бұл дағдылар сәйкесінше Қылыш және Таяқ деп аталады, және олар Кевиннің білімінің Бірінші Палатасын құрайды, ежелгі білім қоймасы. Білімнің екі бөлігін де меңгерген студент – және жеке көрініс іздеу үшін Unfettered болуды қаламаса – Лордтар кеңесіне қосылуға шақырылады. Revelstone, сондай-ақ Лордтардың сақшысы. Лордтар олардың күштерін пайдалануға мүмкіндік беретін арнайы таяқтарды алып жүреді, және оларды көгілдір шапандарымен оңай тануға болады. Лорд Фол – Жердің ежелгі жауы, Лордтар кеңесі оған берген есім. Ол сондай-ақ "Жек көретін", "Ақ сұрған" (The Plains-тегі есімі), Рамендердің "Фангтан Рендері" және Клаведің "Жеті тозақтың Джероты" деп аталады. Роджер Ковенанттың айтуынша, ол Кевиннің кеңесінде қызмет еткен кезде өзін "Джерот" деп атаған. Ол Жаратушының жүрегінің зұлым ұлы немесе бауыры болып сипатталған және Жердегі барлық жамандықтың көзі. Ол таза рух, бірақ адам пішінін алуға қабілетті, және көрінетін өлімсіз: оны өлтіруге болмайды, бірақ оның күші жоққа шығарылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда ол әрқашан өзінің күшін қалпына келтіріп, жаңарта алады. Жерге, әсіресе Жерге азап сыйлауға деген оның ниеті оның жылнамалар бойындағы өте жақсы жоспарланған және тіпті сақтықпен жасалған ұзақ мерзімді жоспарларында көрінеді. Рамендер Ранихиндердің қажеттіліктерін қамтамасыз етеді (төменде қараңыз). Раме...

Негізгі түсініктер

Дональдсонның көркем әдебиетінде Анделайн – Жердің орталық аймағы, онда Жер күші ерекше күшті. Екінші Жылнамада ол Күннің зиянынан қорғалған жалғыз орын, себебі оны Ормандық Каер үңгірі қорғайды. Тілдер: Жердің адам тұрғындары (Алыптармен, Үңгір тұрғындарымен және Жердің басқа аймақтарының адамдарымен бірге) барлығы қазіргі ағылшын тілінде сөйлейтіндей көрінеді, бірақ олардың сөйлеу стилі көбінесе өте ресми және көне. Келісім мен Жер тұрғындары арасындағы тілдің ерекше ортақтығы кітаптарда ешқашан талқыланбайды. Дегенмен, басқа тілдер де бар: мысалы, Лорд Фолдың құрылымында Атиаран Томас Келісімге Ескі Иелер дәуірінде басқа тілде сөйленгенін айтады. (Дегенмен, бұл «Қазақы Өлім» кітабында Линден Эйвери мен Берек Жартықолдың ағылшын тілінде сөйлескенімен қайшы келеді.) Адам емес жандардың да өз тілдері бар, мысалы, ур-вильдер мен Уэйнхимдердің қасқа тілі, Алыптардың әсем әрі теңселген тілі және Харухайдың туған тілі. Екінші Жылнамада Алыптар қарапайым әңгіме айтқандары үшін Елохимдерден «тілдер сыйы» алғаны айтылады, ал Ұлы Шөлдің шетінде тұратын Бхратайр халқы да өз тілінде сөйлейді, ол тек «ащы» деп сипатталады. Құрт/Сөз/Құнжыр. Жердің космологиясында Жердің ядросы «Әлемнің соңының Құрты» деп аталатын оралған жыланнан тұрады. Келісім ақ алтынның күшін пайдаланып Бір Ағаштың бір тармағын кесіп тастауға тырысқанда, ол Құртты ояту қаупіне тап болады (ол толық ұйықтамайды, тек демалып жатыр) және осылайша Жерді жоюға себеп болуы мүмкін. Уэйнхимдер мен ур-вильдер «Құнжыр» деп аталатын этика немесе тағдыр принципіне сенеді. Елохимнің осы екі сенімге де қызмет ететін түсінігі бар: бұл үшін қолданылатын дыбыс «Құрт», «Сөз» немесе «Құнжыр» екенін анықтау мүмкін емес, өйткені ол «Вүрдь» сияқты естілетін бұрмаланған түрде шығады.

Терминология

Томас Келісімі оқиғаларында Дональдсон индуизм мен буддизмде маңызды бірнеше санскрит терминдерін алып, оларды Жерде басқа мағыналармен қолданады. Мысалы, санскритте қайғы-қасірет айналымынан құтылуды білдіретін мокша термині, Равер деп аталатын жамандық пен зұлымдықтың жаратылысының бастапқы аты ретінде берілген. Тағы бір Равер, Сатанфист, самадхи деп аталады, бұл санскритте адамның назарына толыққандай бірігу күйін білдіреді. Үшінші Равер, туысқан өлтіруші, турия деп аталады, санскритте бұл таза сананың күйі. Дональдсон өз веб-сайтында мокша, самадхи және турия Раверлердің өзін-өзі сипаттау тәсілдері екенін, ал олардың басқа аттарын басқалар қойғанын мәлімдеген.

Сыни жауап

Серияның бірінші томы Дэвид Принглдің «Қазіргі заманғы фантастика: 100 үздік роман» кітабына енгізілді. Керісінше, 1986 жылы Дэвид Лэнгфорд Ник Лоудың эссесін жариялады, онда Лоу «Стивен Дональдсон кітаптарынан ләззат алудың жолын ұсынды. (Әрине, бұл оларды оқуды білдірмейді.)» Бұл ұсыныста ол «Clench Racing» деп атаған ойын болды, онда ойыншылар Томас Келісімі Хроникасының бір томын кездейсоқ бетке ашады; жеңімпаз «жабысу» сөзін бірінші тапқан адам болады. Лоу оны «шапшаң» ойын деп сипаттайды – «алпыс секунд тым ұзаққа созылуы мүмкін». 1995 жылы ғалым В.А. Синьор Кент штаты университеті баспасынан шыққан «Стивен Р. Дональдсонның Томас Келісімі Хроникасы: Дәстүр фантастикасының вариациялары» атты толық зерттеуін жариялады. Ол Хроникаларды фантастикалық дәстүр аясында орналастырады және «Дональдсон өзінің терең ниеті мен ересектерге арналған мәселелері, қуатты мифопоэзисі және эпикалық фантастиканың қағидаларын манипуляциялау арқасында канонға маңызды үлес қосты» деп дәлелдейді. 2009 жылы Джеймс Николл Томас Ковененттің «ең жағымсыз, көңілге сыймайтын басты кейіпкер» үшін «өмір бойы жеткен жетістіктері үшін арнайы сыйлыққа» ие болады деп мәлімдеді. 2013 жылы Том Шиппи The Wall Street Journal газетінде былай деп жазды: «Уақыт өте келе «Томас Келісімі Хроникасы» үшінші мыңжылдықтың өзін-өзі анықтайтын туындыларының бірі ретінде танылатын болады, бұл Виргилийдің «Энеидасынан» бастап Теннисонның «Артуриялық идыллдеріне» және Толкиннің «Сақиналардың иесіне» дейінгі бұрынғы эпостар мен фантазиялардың ауқымы мен мақсатына теңестіріледі».