Кіріспе
Эстонияның Харью округі (немесе Харьюмаа) – Эстонияның он бес округінің бірі. Ол Солтүстік Эстонияда, Фин шығанағының оңтүстік жағалауында орналасқан. Шығыстан Лääне-Виру округімен, оңтүстік-шығыстан Ярва округімен, оңтүстіктен Рапла округімен және оңтүстік-батыстан Лääне округімен шектеседі. Эстонияның астанасы және ең ірі қаласы Таллинн Харью округінде орналасқан. Харью – Эстонияның халқы бойынша ең үлкен округі, Эстония халқының шамамен жартысы (45%) Харью округінде тұрады.
Harju County ( or Harjumaa), is one of the fifteen counties of Estonia. It is situated in Northern Estonia, on the southern coast of the Gulf of Finland, and borders Lääne Viru County to the east, Järva County to the southeast, Rapla County to the south, and Lääne County to the southwest. The capital and largest city of Estonia, Tallinn, is situated in Harju County. Harju is the largest county in Estonia in terms of population, as almost half (45%) of the Estonia's population lives in Harju County.
Ежелгі тарих
Қазіргі Харью округінің аумағы негізінен екі ежелгі эстон округінен құралған: Ревала, қазіргі Таллин қаласының төңірегінде және Реваладан оңтүстікке қарай орналасқан Харьюмаа, қазіргі уақытта көбінесе Рапла округінің құрамында. Фин шығанағындағы шағын сауда ошағы болған Линданизе Реваланың астанасы болды. Кейін ол неміс халқы көп тұратын Ханзалық Реваль қаласына, содан соң Эстонияның астанасы Таллинге айналды.
Жаулап алу
1219 жылы Дания королі Вальдемар II Линданиске (Дания: Lyndanisse) қонды және Ревала мен Харью округтерін жаулап алды, ал тұрғындары христиан дініне көшуге мәжбүр болды. Ливон крест жорығының (Эстонияда 1208–1227 жылдары) соңында екі округ та 1238 жылы Стенсби шарты бойынша Данияға қайтарылғанға дейін Қылышбастар орденінің бақылауына өтті. Даниялықтар Таллин қаласындағы Тоомпеа төбесінде Тоомпеа қамалын (Castrum Danorum) салды, ол Эстониядағы ең ірі елді мекенге айналды. 1248 жылы ол Эстонияда қала құқығын алған алғашқы елді мекен болды, ал 1285 жылы Ганза Одағының ең солтүстік мүшесі атанды. Немецтің үстемдігі 1343 жылы қазіргі Падизе коммунасындағы Падизе аббаттығының өртелуімен басталган Георгий түнгі көтерілісіне әкелді. Көтеріліс Данияның Солтүстік Эстониядағы иеліктерін Ливон орденіне сатуына себеп болды. 1561 жылы Ливон соғысы басталғаннан кейін Солтүстік Эстония ақсүйектері мен Таллин қалалық кеңесі Швецияға адалдықтарын білдірді. Таллин және шведтер басып алған басқа да аумақтар Плюсса шарты арқылы қорғалды. Ұлы Солтүстік соғысы кезінде Харью Эстониядағы соғыстан ұзақ уақыт бойы зардап көрмеген азат аймақтардың бірі болды. Дегенмен, Харью округі 1710-1713 жылдардағы обадан қатты зардап шекті, оның салдарынан округ халқының сексен пайызынан астамы қаза тапты. 1710 жылы Ресей әскері Таллинге жетіп, бір айға қоршады, содан кейін швед гарнизоны капитуляциялады, осылайша Эстониядағы Ұлы Солтүстік соғысы аяқталды. Ресей билігі 1721 жылы Нистад шартымен бекітілді. Оба бірнеше жыл бойы жалғасып, ақырында округтің бірнеше бөлігінде адам тұрмайтын бос жайлар пайда болды.
Ресей билігі
Ресей империясының билігі Таллин мен Палдискиде (швед. Rogerwiek) теңіз портарының салынуымен басталды. Ресей патшасы Петр I 1711–1723 жылдар аралығында Таллинге кем дегенде тоғыз рет келді. Ол 1714 жылы Таллин теңіз портының, ал 1718 жылы Палдиски теңіз портының құрылысын жеке өзі ашты. 1870 жылы Палдиски – Таллин – Санкт-Петербург темір жолы ашылды, содан кейін Палдиски, Кейла, Сауэ, Нымме, Арукюла, Раасику, Кехра және Аэгвиду (сол кезде Виру округінде) сияқты жол бойындағы бірнеше шағын елді мекендер өсе бастады. Ұлы Петрдің теңіз бекінісінің бірнеше элементтері Харью округінде салынды, ал штаб-пәтері Таллинде орналасқан еді. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Найссаар аралының жергілікті халқы аралдан қуылды және ол әскери базаға айналдырылды. Аралда тар табанды темір жол желісі салынды. Таллин – Октябрь революциясының басталу орыны болды, 1917 жылдың 5 қарашасында эстондық большевик Жаан Анвельт Таллинде билікті басып алды, бұл Петроградта революция басталғанға дейін екі күн бұрын болды. 1917 жылдың 9 қарашасында большевиктер губернатор Жан Поскадан билікті тартып алды. Төңкерістен кейін Эстония Советтік атқару комитетімен ынтымақтастық жасаудан бас тартып, Таллиндегі Эстония провинциялық жиналысы (эстон тілінде: Maanõukogu) 1917 жылдың 28 қарашасында Ресей империясынан тәуелсіздігін жариялады. 1917 жылдың желтоқсан айында Степан Максимович Петриченко басшылығымен ресейлік теңізшілер «Найссаар солдаттары мен бекініс салушыларының Кеңес Республикасын» жариялады. Олар 1918 жылдың 26 ақпанында неміс әскерлерімен қуылды.
Эстония Республикасы
1918 жылдың 24 ақпанында Эстония Республикасы Таллинде жарияланды, ал ертесі күні неміс оккупациясы басталды. Германиядағы қараша революциясы неміс үкіметінің аяқталуына себеп болды. Эстония Тәуелсіздік соғысы барысында 1918 жылдың соңына қарай совет әскерлері Таллиннен шығысқа қарай 40 шақырым жерде тоқтатылды. Таллин 1924 жылы коммунистік төңкеріс талпынысының ошағы болды.
Кеңестер басқыншылығы
1939 жылдың 18 қыркүйегінде Германия мен Кеңес Одағы Польшаға шабуыл жасағаннан кейін, поляк су асты кемесі «ОРП Орзель» Орзель оқиғасы барысында Таллин портындағы қамаудан қашып шықты. Су асты кемесі ақырында Ұлыбританияға жетті, бұл Кеңес Одағы мен Германияның Эстонияның бейтараптығына күдік тудыруына әкелді. 1939 жылдың 24 қыркүйегінде Солтүстік Эстония суларында Кеңес Әскери-теңіз күштерінің кемелері пайда болды, ал Кеңес Әуе күштерінің бомбалаушылары Таллин және оның маңындағы аймақтардың үстінен патруілдеді. Кеңес Одағы Эстониядан кеңестік әскери базаларға рұқсат беруді талап етті және Еуропа соғысының барысында Эстония аумағында 25 000 әскер орналастырды. 1939 жылдың 28 қыркүйегінде Эстония үкіметі ультиматумды қабылдап, өзара көмек туралы шартқа қол қойды. Палдиски кеңестік теңіз базасына айналдырылды және оның халқы қаладан шығарылды. Солтүстік Эстониядағы жаңа әскери базаларымен Кеңес Одағы 1939 жылдың 30 қарашасында Финляндияға шабуыл жасады, осылайша Қысқы соғыс басталды. 1939-1940 жылдары Таллин мен Харью округінің ауылдық аймақтарынан шыққан Балтық немістерінің көп бөлігі Германияға қашып кетті (Umsiedlung). 1940 жылдың 14 маусымында Кеңес Әскери-теңіз күштері Фин шығанағы мен Балтық теңізінде теңіз блокадасын құрды және Таллин маңындағы Найссаар аралының батысында теңіз эскадрильясын орналастырды. Кеңес бомбалаушылары Кери аралының жанында «Калева» жолаушылар ұшағын атып түсірді, оның барлық тоғыз жолаушысы, соның ішінде шетелдік дипломаттар қаза тапты. 1940 жылдың 16 маусымында Қызыл Армия Эстонияға шабуыл жасады және Таллинде кеңестік төңкеріс ұйымдастырды. 1940 жылдың 21 маусымында Таллиндегі Тәуелсіз сигнал батальоны Қызыл Армияға қарсылық көрсетті, бірақ сол күні капитуляциялап, қарусыздандырылды. Кеңес билігі бұрмаланған парламент сайлауын өткізді, ал жаңа парламент 1940 жылдың 21 шілдесінде Эстон КСР-ін жариялады, ол 1940 жылдың 6 тамызында Кеңес Одағына қосылды. Көптеген округтік және муниципалитет басшылары ауыстырылды, ал жергілікті жиналыстар кеңестермен алмастырылды. Найссаар аралының жергілікті халқы аралдан қуылды (1914 жылғы жағдай сияқты), өйткені арал әскери базаға айналды. 1940-1941 жылдардағы кеңестік оккупация кезінде мыңдаған адамдар атылып тасталды, түрмеге қамалды, Қызыл Армияның еңбек батальондарына жұмылдырылды немесе 1941 жылдың 14 маусымында Сібірге депортацияланды (маусымдық депортация).
Жазғы соғыс
Германия 1941 жылдың 22 маусымында Кеңес Одағына шабуыл жасады, ал Финляндия 1941 жылдың 25 маусымында Кеңес Одағымен жалғастыру соғысын жариялады. Кеңес әскері шегіне бастағанда, оның өртеу батальондары «жерді өртеу» тактикасын қолданды. 1941 жылдың 10 шілдесінде Финляндиядан Солтүстік Эстонияға, шегініп келе жатқан Қызыл Армияны бақылау үшін «Эрна» ұзақ көлемді барлау тобы жіберілді, бірақ ол 1941 жылдың 31 шілдесінен 1 тамызына дейін Каутла орман жанында (Каутла шайқасы) өртеу батальондарымен шайқасты, нәтижесінде 2000 азамат қашуға мүмкіндік алды. Неміс әскері 1941 жылдың 19 тамызында Таллиннға шабуылды бастады және 1941 жылдың 21 тамызында Рапланы басып алды. Олар 1941 жылдың 24 тамызында Таллинн шетіндегі Пиритаға, ал 1941 жылдың 26 тамызында Харку мен Ласнамаға жетті. Қала тұрғындарына Таллинн төңірегіне қорғаныс құрылыстарын салуға бұйрық берілді. Кеңес әскері 1941 жылдың 24 тамызында теңіз арқылы эвакуациялана бастады. Таллинн мен Палдискиден шыққан 195 кеменің 55-і Юминда түбегі маңында минаға отырды, нәтижесінде шамамен 15 000 эвакуацияланған адам қаза тапты. Эвакуацияланатын Кеңес әскері Таллинн маңындағы инфрақұрылым мен өнеркәсіптің көп бөлігін қиратты. Неміс әскері 1941 жылдың 28 тамызында Палдиски мен Таллиннді басып алды, Таллинн Пыкк Херманн мұнарасындағы Кеңес туын түсірді. Эстондықтар оны Эстония туымен ауыстырды, бірақ ертесі күні Германия туымен ауыстырылды. Таллинде неміс әскері азат етушілер ретінде қарсы алынды. Бұл 1219 жылдан бері Таллинннің әскери қақтығыстан кейін тұтқындалуының алғашқы жағдайы болды.
Неміс оккупациясы
Солтүстік Эстонияда бірнеше концлагерь мен жаппай қырғын болған. 1942 жылдың қыркүйегінде Калеви Ливада үш мыңға дейін шетелдік еврей мен цығандар өлімге кесілді, ал қалғандары жақын орналасқан, қысқа ғұмырлы болған және ең көп 200 тұтқынды қабылдаған Ягала шағын концлагеріне жіберілді. Кейла округіндегі Клуга концлагері кеңестік билік орнағанға дейін көбінесе эвакуацияланды, бірақ немістер шегінгенге дейін 2000 тұтқын атылып тасталды. Қызыл Армия 1944 жылдың 22 қыркүйегінде азат қалған аз ғана адамды босатып алды. Таллин 1944 жылдың 9 және 10 наурызында совет әуе күштерінің бомбалауына ұшырады, нәтижесінде 757 адам қаза тауып, 8000 ғимарат (шамамен астананың үштен бірі) қирады. Харью көшесі, Святого Николая шіркеуі және Эстония театры да зардап шекті. Бомбалау кезінде 36-38 совет бомбалаушысы атып түсірілді. Қызыл Армия Шығыс Эстониядағы Танненберг шебін бұзып, Тарту маңындағы Эмайоги өзенін кесіп өткеннен кейін, 1944 жылдың 17 қыркүйегінде Таллинға шабуыл бастады, себебі Адольф Гитлер 1944 жылдың 16 қыркүйегінде Эстониядан шығуға келісім берген. 1944 жылдың наурызында Таллинде Эстония Республикасының Ұлттық комитеті құрылды, ал Эстонияның соңғы премьер-министрі Юри Улуотс 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Отто Тиф басшылығымен жаңа үкімет құрды, 1944 жылдың 20 қыркүйегінде Таллиндегі үкіметтік кеңселерді басып алып, Пикк Герман мұнарасына Эстония туын көтерді. Неміс күштері Таллин мен Палдиски арқылы 50 000 әскер мен 20 000 азаматты эвакуациялау үшін "Астер" операциясын бастады. Жолда совет әуе күштері "Моэро" госпитальдық кемесіне шабуыл жасап, оны батырып жіберді, нәтижесінде 637 жолаушы қаза тапты. Неміс әскерлері Таллинде Қызыл Армиямен қақтығыстан аулақ болды және басып келген әскер Эстонияның контр-адмиралы Йохан Питка басқарған эстондық бөлімдерден аз қарсылық көрді. Қызыл Армия 1944 жылдың 22 қыркүйегінде Таллинге, ал 24 қыркүйекте Палдискиге кірді. 1944 жылғы советтердің қайта басып алуына дейін мыңдаған адам, соның ішінде барлық эстондық швед халқы Балтық теңізі арқылы Швецияға қашып кетті, олар Харью округіндегі Пакри аралдарына да қоныстанған.
Екінші кеңес оккупациясы
Орман бауырлары қарсылық қозғалысы Харжу округінде халық тығыздығының жоғары болуына, орман азайып, кеңестік әскери қызмет белсенділігінің күшеюіне байланысты ең әлсізі саналды. 1949 жылы жаңа депортациялар орын алды. Кеңес дәуірі ауыр индустрияның дамуына, бүкіл Кеңес Одағынан келген жұмысшылардың көптеп ағылуына және Таллин үшін жаңа аудандардың (Маарду, Мустамаэ, Вайке Ысмаэ және Ласнамаэ) салынуына әкелді. Таллиндегі "Виру" қонақ үйі 1972 жылы Эстониядағы алғашқы заманауи биік ғимарат ретінде салынды. 1980 жылғы Жазғы Олимпиаданың желкен спорты жарыстары Таллинде өткізілді. Бұл іс-шара Таллин орталығынан Пиритаға дейінгі теңіз жағалау жолы, Таллин ескі қаласындағы жаңарту жобалары, сондай-ақ әйгілі "Олүмпия" қонақ үйі мен Таллин телемұнарасы сияқты ірі құрылыстарды да сыйлады. 1962 жылы Палдискиде Кеңес теңіз күштерінің ядролық суасты кемелерін даярлайтын орталық құрылды, онда 16 000 қызметкермен екі құрлықтағы ядролық реактор орналасты. Бұл қала 1994 жылдың тамызында соңғы ресейлік әскери кеме кеткенге дейін жабық қала болып сақталды. Осыған дейін ол Эстониядағы соңғы ресейлік әскери базасы болды. Ресей 1995 жылдың қыркүйегінде ядролық реакторларға қатысты бақылауды тоқтатты.
Округтің құрылуы
1266 жылы Харжума және Реваланың ежелгі округтері Харжу округіне біріктірілді. Ол 1949 жылға дейін шекараларының көп бөлігінде сақталды (1783–1796 жылдары Палдиски округі бөлініп шыққан кезден басқа). 1940 жылы кеңес оккупациясы кезінде Таллин республикалық маңызы бар қала мәртебесін алды. 1949 жылы Локса Виру округіне қосылды. 1950 жылы кеңес оккупациясы кезінде Харжу округінің қалған бөлігі төрт районға алмастырылды. Таллин маңындағы Харью районы Локса районы 1957 жылы, Косе районы 1959 жылы және Кейла районы 1962 жылы таратылған соң, олардың аумақтарының көп бөлігі Харью районына қосылғандықтан, Харжу округінің бұрынғы аудандарын біртіндеп өзіне сіңірді. 1962 жылы Айгвиду, Айгвиду ауылдық кеңесі және Кохила ауылдық кеңесі Харью районына берілді. 1990 жылы Харью районы мен қалған Рапла районы Харью округі мен Рапла округі болып қайта құрылды. Таллин 1993 жылы Харью округіне қайта қосылды.
Қалалық муниципалитеттер
Таллин 1248 жылы Харью округіндегі алғашқы қала болып қала құқығына ие болды. Әкімшілік тұрғысынан ол Тоомпеаның «жоғарғы қаласы» және «төменгі қаладан» тұрды. Екі муниципалитет 1877 жылы біріктірілді. 1783 жылы теңіз порты Палдиски қала құқығын алды. 1926 жылы Нөммеге, ал 1938 жылы Кейлаға қала мәртебесі берілді. Кеңес үкіметі 1940 жылы Нөммені Таллинмен біріктірді. Олар Таллинді Харью округінен бөліп, орталықтан басқарылатын қала етіп өзгертті. 1941 жылы Палдискиге де осы қолданылды. 1941-1944 жылдардағы неміс оккупациясы Харью округінен тек Таллинді бөліп қалдырды. Кеңес үкіметі Палдискиді қайтадан орталық басқаруға қайтарды. 1945 жылы Таллин төрт қалалық районға бөлінді және оны қоршаған приходтардан бірнеше жаңа аумақтар қосылды. Аэгвиду (сол кезде Ярва округінде), Ярваканди және Кохила (қазіргі Рапла округінде) және Кехра поселкелер деп жарияланды. 1950 жылы Палдискидің орталық басқаруы жойылды, Палдиски Кеила районымен біріктірілді. Таллин 1960 жылы Сауэні, ал 1962 жылы Маардуды өзіне қосты, соңғысы 1980 жылы Таллин муниципалитеті құрамындағы қалаға айналды. 1991 жылы Маарду мен Сауэ Таллиннен бөлінді, ал 1993 жылы Кехра, Локса және Сауэ қала мәртебесіне ие болды. Таллинның орталық басқаруы жойылды және қала Харью округіне қайтадан қосылды. 1993 жылы оның қалалық райондары жойылды және олардың орнына сегіз заманауи аудан құрылды.
Ауылдық муниципалитеттер
Ежелгі Эстонияның округтері 13 ғасырдан бастап жергілікті шіркеулерге негізделген приходтарға (эстон тілінде: кихельконд) бөлінген. Қазіргі заманғы муниципалды приходтар (эстонша: vald) 19 ғасырда құрылды. Олар ескі приходтардың ішінде құрылды, бұл приходтар әлі де жергілікті шіркеулерге негізделген болатын. Кеңес үкіметі ауылдық муниципалитеттерде маңызды өзгерістер әкелді, 1945 жыл бойы жергілікті ауылдық кеңестер құрылды. 1950 жылы райондар құрылғаннан кейін приходтар таратылды. Найссаар приходы 1940 жылы таратылып, Қызыл Армияға берілді, ал Пакри приходы 1947 жылы таратылып, Палдискимен біріктірілді. Ауылдық кеңестер 1990–1993 жылдары "приходтар" деп қайта аталды. Кехра 2002 жылы Анижа приходына қосылды, Локса приходы 2005 жылы Куусалу приходына қосылды, ал Коуэ приходы 2013 жылы Косе приходына қосылды.
Халық саны
2021 жылдың 31 желтоқсанында Харжу округінде 614 567 адам тұрақты түрде өмір сүрді, бұл он жыл бұрынғы осы кезеңмен салыстырғанда 11,2% көп. Халықтың 60,57% (372 245) эстондықтарды, 28,99% (178 169) – орыстарды, 3,07% (18 886) – украиндарды, 1,22% (7 473) – белорустарды, 0,69% (4 226) – финдерді, 0,29% (1 812) – латыштарды және 5,17% (31 756) – басқа ұлт өкілдерін құрады.
Қалалық округтер
Харжу округі 16 муниципалитетке бөлінеді, оның 4-і қалалық (қалалар немесе кенттер) және 12-і ауылдық (ауылдық округтер). Рангы Муниципалитет Тұрғындар саны (2018) Ауданы (км²) Тығыздығы (адам/км²) Анижа ауылдық округі 6,280 533 11.82 Харку ауылдық округі 14,356 159 90.33 Йыэла́хтме ауылдық округі 6,424 211 30.44 Кейла қаласы Қалалық 9,956 11 905.15 Киили ауылдық округі 5,302 100 53.06 Косе ауылдық округі 7,196 533 13.57 Куусалу ауылдық округі 6,547 708 9.28 Локса қаласы Қалалық 2,663 4 665.89 Лэене Харжу ауылдық округі 12,881 644 20.010 Марду қаласы Қалалық 15,722 23 683.611 Раасику ауылдық округі 5,050 159 31.812 Раэ ауылдық округі 17,968 207 86.813 Саку ауылдық округі 9,864 171 57.714 Сауэ ауылдық округі 21,711 615 35.315 Таллинн қаласы Қалалық 448,758 158 2,840.216 Виимси ауылдық округі 19,784 73 271.0