Кіріспе

Қылмыстың алдын алуға арналған азаматтардың ұйымдасқан тобы – заманауи құқық қорғау бағдарламасы.

Көршілік бақылау, немесе көршілікті бақылау (айталық, орфографиялық ерекшеліктерге назар салсаңыз), сондай-ақ қылмысты бақылау немесе көршіліктің қылмысты бақылауы деп те аталады, – бұл бір ауданның ішінде қылмыс пен вандализмнің алдын алуға бағытталған азаматтардың ұйымдасқан тобы. Көршілік бақылаудың мақсаты – қоғамның тұрғындарына қауіпсіздік және қорғаныш туралы білім беру, сондай-ақ қауіпсіз және қорғалған аудандарды қамтамасыз ету. Дегенмен, қылмыстық қызмет күдікті деп саналса, мүшелерге араласпауға және құзырлы органдарға хабарлау ұсынылады. АҚШ-та көршілік бақылау, ерте американдық отаршылдық дәуіріндегі қала күзетуі және құлдық жүйесі мен олардың құлдар патрулінің идеяларына негізделген.

Ұйым

Көршілікті күзету жеке топ ретінде ұйымдастырылуы мүмкін, немесе көршілес қауымдастықтардың немесе басқа да қоғамдық ұйымдардың бір бөлігі болуы мүмкін. Барлық көршілікті күзету топтары өздігінен әрекет ететін адамдар емес, бірақ кейбіреулері өздерінің аудандарындағы қылмысты жою үшін осындай әдістерді қолданады. АҚШ-та 1980 және 1990 жылдары көршілікті күзету топтарының танымалдылығы жаңа полицейлік стратегиялардың тиімсіздігі сезіміне жауап ретінде артты. "Нейборд Ватч" сияқты басқа да бағдарламалардың қатарында 1960 жылдары АҚШ-та үйлер мен бизнестерде қолдану үшін әзірленген, азаматтардың ұрлыққа қарсы бағдарламасы "Operation Identification" да бар.

Австралия

"Neighbourhood Watch Australasia" (NHWA) бағдарламасы алғаш рет 1984 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльсте енгізілді. Төрт беті бар логотип 1983 жылы Виктория штатының еріктілер қауымдастығы комиссиясымен жасалған, және содан бері ол NHW-нің жалпыға танылған белгісіне айналды. NHWA журналының тұңғыш саны 2006 жылдың қазан айында жарық көрді, онда NHWA аймақтарынан қылмыстың алдын алу туралы нұсқаулар мен оқиғалар туралы ақпараттар жарияланды. 2007 жылы NHWA заңды тұлға ретінде тіркелді. 2010 жылы NHWA жеке онлайн веб-сайтын ашты, ал 2011 жылы Facebook-те парақшасын құрды. 2014 жылы Голд-Кост аймағындағы бірнеше "Көршілік бақылау" топтары қауымдастықтың ықыласының төмендеуіне тап болды. 2000-шы жылдар бойында Бродбич қаласында Мермейд Уотерс көшелерін бақылап отырған 22 топ болды. Алайда, 2014 жылы ықылымсыздық салдарынан комитет отырыстарына бар болғаны үш адам қатысты. Қоғам мүшелері басқаратын NSW полициясы NHW бағдарламасын қолдап, көмектеседі. Бағдарлама коммерциялық емес және NSW полиция күштері немесе басқа да мемлекеттік ұйымдармен қаржыландырылмайды. Оған көбінесе қайырымдастық шаралары, демеушіліктер мен гранттар арқылы көмек көрсетіледі. Қоғам мүшелері бағдарламаға қатысуға шақырылады және мүшелік ақысыз. Бағдарламаға қатысушылар NSW полициясы мен жергілікті аудандар арасындағы байланыс көпірі ретінде қызмет етеді, қылмыстың алдын алуға және қоғамдық байланыстарды жақсартуға ынталандырады. NHW бағдарламасында әртүрлілік принциптері сақталады және олар қолдауға ие.

Америка Құрама Штаттары

Қазіргі американдық көршілікті бақылау жүйесі 1960 жылдардың соңында Нью-Йорк штатының Куинс ауданында Китти Дженовезеге жасалған зорлық пен оның қазасына жауап ретінде дамып келе бастады. Онға жуық куәгер Дженовезені құтқаруға немесе оның қылмыскерін ұстауға ешқандай әрекет жасаған жоқ деген жалған хабарлар халықтың наразылығын тудырды. 1961 жылы жарық көрген Джейн Джейкобстың «Ұлы американдық қалалардың өлімі мен өмірі» кітабында американдықтардың «көшелерді бақылауда ұстап», өз аудандарында бір-бірімен байланыста болуы қажеттігі айтылған. Осы кітаптан шабыттанған ұлттық құқық қорғау органдары, жергілікті деңгейде қылмыстар туралы хабарлауға азаматтардың белсенді қатысуын ынталандыра бастады. Сондай-ақ, кейбір жергілікті тұрғындар өз аудандарын күзету және күдікті қылықтарды анықтау үшін топтар құрды. 1972 жылы Ұлттық шерифтер қауымдастығы бүкіл ел бойынша «күзет тобы» жұмысын қайта жандандыру үшін белсенді күш-жігерді бастады. Бағдарламаның алғашқы жылдарында көршілікті бақылау, негізінен, жергілікті құқық қорғау органдары мен аудандар арасындағы делдал ретінде жұмыс істеді, нақты аудандардағы ұрлық және қарақшылық туралы ақпаратты жеткізіп тұрды. Бірақ көп ұзамай, көршілікті бақылау қызметінің өрісі кеңейіп, құқық қорғау органдарымен бірлесіп, басқа да қылмыстарды хабарлауға кірісті.

Қазақстан

2011 жылдың тамызында Солтүстік Қазақстан облысының әкімшілік орталығы – Петропавл қаласындағы полиция және әкімшілік органдар «көршілік бақылау» тұжырымын енгізді. Эстониядағы көршілік бақылау моделін зерттеген облыстың полиция бастығы азаматтардың шағымдарын және анонимді хабарларды қабылдау үшін тәулік бойы жұмыс істейтін арнайы жедел желіні құрды. Олардың жұмысын қолдау мақсатында облыстық билік сол жылы 15 миллион теңге қаражат жұмсап, афишалар орнатты және телеарналар мен радиода «Сіздің үйіңіздің, отбасыңыздың және достарыңыздың қауіпсіздігі – сіздің қолыңызда» деген үгіттерді көрсетті. 2012 жылдың соңына қарай бұл желіге 3245 қоңырау түсті, ал 2013 жылы – 2797 қоңырау келіп түсті. Полиция басшылары осыны жетістік деп бағалады. 2013 жылы Солтүстік Қазақстан облысының полиция бастығы Алматы облысының полиция департаментін басқаруға тағайындалды және ол онда «көршілік бақылау» бағдарламасын іске қосып, оны «нөлдік төзімділік» саясатымен байланыстырды. Тараз (2016 ж.), Ақтау (2017 ж.) және Қызылорда (2020 ж.) қалаларында «көршілік бақылау» бағдарламасын енгізуге әрекеттер жасалды, бірақ олар көп нәтиже бермеді және елдің басқа аймақтарында көбінесе назарсыз қалды.

Америка Құрама Штаттары

Көршілікті бақылау жүйесі 2012 жылдың ақпан айында Флорида штатының Санфорд қаласында жасөспірім Трейвон Мартинді, тағайындалған көршілікті бақылау координаторы Джордж Циммерман атып өлтіргеннен кейін бұқаралық ақпарат құралдарының қызу назарына ілікті. Циммерман өзін-өзі қорғауға тырысқанын айтты және барлық айыптардан ақталғанға дейін екінші дәрежелі кісі өлтіру және қасақана дене жарақаттау қылмыстары бойынша сотталды. Оның оқиға болған түні жасаған әрекеттері – көлігінен шығуы және қару ұстауы – көршілікті бақылау ұйымдарының ұсынымдарына қайшы келіп, дау тудырды. Прокурорлар оны Мартинді нәсілдік белгісі бойынша таңдап алды деп айыптады, себебі Мартин – афроамерикалық, ал Циммерман – аралас нәсілді испаниялық. Көршілікті бақылауға қатысты тағы бір оқиғада, Мэриленд штатындағы православиелік еврей қауымының мүшесі Элияху Вердесхайм 2012 жылдың мамыр айында екінші дәрежелі шабуыл жасағаны және жалған түрде қамауға алғаны үшін сотталды. Ол 2010 жылы күдікті деп ойлаған жасөспірімді ұрып, жерге жатқызған. Вердесхайм мен оның іске қатысқан, бірақ ақталған ағасы, Мартин ісіне байланысты жариялылық салдарынан әділ сот болмайды деп санап, сотталуды таңдады. 2013 жылдың желтоқсан айында Вердесхаймның мерзімі уақытынан бұрын тоқтатылып, ай соңында босатылды. 2012 жылдың маусым айында New York Times газеті Нью-Йорк қаласы маңындағы көршілікті бақылау ұйымдарының қылмыс деңгейі төмендегеннен кейін деңгейі төмендегеннен кейін қайтадан өсуде екенін хабарлады. Сондай-ақ, Трейвон Мартиннің өлімінен кейін көршілікті бақылау топтарының қызметіне күдікпен қаралып жатқаны айтылды. Трейвон Мартин ісіне жауап ретінде, конгрессмен Шейла Джексон Ли (Д-Техас) көршілікті бақылау ұйымдарының сертификатталуын қажет ететін және олардың міндеттерін шектейтін заң жобасын дайындауды бастады. Қазіргі уақытта жергілікті полиция органдары өздерінің көршілікті бақылау ұйымдары үшін ережелер белгілегендіктен, АҚШ-тағы ұйымдардың ауқымы, функциясы, мүшелерінің белсенділігі және оқытылуы әртүрлі. Нью-Йорктегі Джон Джей қылмыстық сот әділдігі колледжінің қауіпсіздік менеджменті профессоры Роберт Маккри Лидің бастамасына келіспейді. Ол көршілікті бақылау стандарттарын "мемлекеттік немесе жергілікті деңгейде қалыптыру керек" деп санайды, бірақ еріктілердің тексерулерін қолдайды.