Кіріспе
Американдық сәулетші Альберт Кан (21 наурыз 1869 - 8 желтоқсан 1942) – Ford River Rouge автомобиль кешені сияқты өнеркәсіптік кешендерді жобалаған американдық өнеркәсіптік сәулетші. Ол Детройттегі көкжайлар мен кеңсе ғимараттарын, сондай-ақ қала шетіндегі сарайларды жобалаған. Ол жүздеген сәулетшілерден тұратын ұйымды басқарды және 1937 жылы АҚШ-тағы сәулетшілер жобалаған өнеркәсіптік фабрикалардың 19 пайызын жобалады. 1929 жылы ерекше келісімшарт бойынша Кан Мәскеуде жобалау және оқыту бюросын ашты, онда жиырма бес қызметкерді кеңестік сәулетшілер мен инженерлерді оқытуға және олардың бірінші бесжылдық жоспары аясында жүздеген өнеркәсіптік ғимараттарды жобалауға жіберді. Олар Канның әдістерін пайдаланып, 4000-нан астам сәулетші мен инженерді даярлады. 1943 жылы Франклин институты Канға Франк П. Браун медалін қаза тапқаннан кейін тапсырды.
Albert Kahn (March 21, 1869 – December 8, 1942) was an American industrial architect who designed industrial plant complexes such as the Ford River Rouge automobile complex. He designed the construction of Detroit skyscrapers and office buildings as well as mansions in the city suburbs. He led an organization of hundreds of architect associates and in 1937, designed 19% of all architect designed industrial factories in the United States. Under a unique contract in 1929, Kahn established a design and training office in Moscow, sending twenty five staff there to train Soviet architects and engineers, and to design hundreds of industrial buildings under their first five year plan. They trained more than 4,000 architects and engineers using Kahn's concepts. In 1943, the Franklin Institute posthumously awarded Kahn the Frank P. Brown Medal.
Өмірбаян
Кан 1869 жылғы 21 наурызда Пруссия Корольдігінің Рхаунен қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Алғашқы білімін Люксембург мектебінде алған. 1881 жылы он екі жасында Кан отбасымен бірге Мичиган штатының Детройт қаласына көшіп келді. Оның әкесі Жозеф раввин ретінде білім алған, ал анасы Розали көркем өнер мен музыкаға бейім болған. Канның төрт ағасы болды, оның ішінде Мориц инженер болды, ал Джулиус Кан – инженер және өнертапқыш, кейіннен онымен сәулет фирмасында серіктес болды. Олардың екі әпкесі де болды. Кан ағылшын тілін тез үйреніп, Детройттегі мемлекеттік мектептерде оқыды. 1883 жылы ол Мейсон мен Райс архитектуралық фирмасында жұмысқа орналасты, онда алғашқы сәулет білімін алды. Ол негізінен тұрғын үйлер мен банк ғимараттарын жобалады. 1891 жылы 22 жасында ол Еуропаға оқуға Rotch Traveling Fellowship стипендиясын жеңіп алды, онда Генри Бэконмен бірге Германия, Франция, Италия және Бельгияны аралады. Бэкон кейіннен Вашингтондағы Линкольн мемориалын жобалады. 1895 жылы Мейсон мен Райс фирмасынан кеткеннен кейін Кан Александр Б. Траубридж және Джордж В. Неттлтонмен серіктестік құрды, ол Nettleton, Kahn & Trowbridge деп аталды. 1896 жылы ол Эрнестин Кроликке үйленді және олардың төрт баласы болды. 1902 жылы Кан өзінің ағасы Джулиуспен серіктестік құрды, ол азаматтық инженер еді. Осы жылы Джулиус бетонды болатпен нығайтудың жаңа және ғылыми әдісін жасады, бұл темір бетонды құрылысты практикалық және экономикалық тұрғыдан тиімді етті. 1903 жылы "Кан жүйесі" құрылысына патент алғаннан кейін Джулиус Канның фирмасынан кетіп, өнімді сату үшін Trussed Concrete Steel Company, немесе Truscon компаниясын құрды. Темір бетон зауыттардың ішкі кеңістіктерін дәстүрлі ағаш құрылыстарға қарағанда әлдеқайда кеңірек етуге мүмкіндік берді және болаттан жасалған құрылымдарға қарағанда арзанға түсті. Бетонның отқа қарсы жақсы қорғаныш пен жүк көтергіштік сияқты қосымша пайдалы қасиеттері де болды. 1905 жылға қарай АҚШ-та жүздеген ғимараттар Кан жүйесімен салынды, оның ішінде Cadillac Motor Car Company үшін Детройттегі Техтаундағы 450 Амстердам көшесінде салынған алғашқы темір бетонды автомобиль зауыты да болды. Джулиус Кан ағасымен бірге АҚШ-та темір бетоннан жасалған көптеген өнеркәсіптік жобаларды, әсіресе автомобиль зауыттарын жобалауға қатысты, нәтижесінде Кан бетоннан жасалған өнеркәсіптік құрылымдарды салудағы сарапшылығымен кеңінен танылды. Кан сонымен қатар Онтарионың Уокервилл қаласында Хирам Уокер отбасының басшылығымен салынған көптеген ғимараттар мен үйлерді, соның ішінде Уиллистед Манорын жобалауға жауапты болды. Канның тарихи стильдегі ғимараттарға деген қызығушылығы Детройттегі Үнді ауылындағы үйлерінде, Кранбрук үйінде, Эдсел және Элеонора Форд үйінде және әлемдегі алғашқы әуежай қонақ үйі Дирборн мейманханасында да көрінеді. Канның фирмасы Детройттың Жаңа Орталық ауданындағы 28 қабатты Фишер ғимаратын жобалады, ол ерекше мәртебелі нысан болып саналады. 1929 жылы ғимаратқа Нью-Йорк сәулет лигасы жылдың ең әдемі коммерциялық ғимараты номинациясы бойынша күміс медаль табыс етті. 1917 жылдан 1929 жылға дейін Канның фирмасы Детройттың үш ірі күнделікті газетінің корпоративтік кеңселерін және 1922 жылы аяқталған кезде әлемдегі екінші үлкен кеңсе ғимараты болған General Motors ғимаратын жобалады. Оның жұмысы 1928 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының көркем өнер байқауындағы сәулеттік іс-шараның бір бөлігі болды.
Кеңес Одағында
1929 жылы 8 мамырда Амторг президенті Саул Г. Бронмен қол қойылған келісім арқылы Кеңес үкіметі Альберт Кан Ассошиэйтедс компаниясына КСРО-дағы алғашқы трактор зауыты – Сталинград трактор зауытын жобалауға көмектесуді тапсырды. 1930 жылы 9 қаңтарда Канмен екінші келісімшартқа қол қойылды, оған сәйкес оның фирмасы КСРО-дағы барлық индустриалды құрылысқа кеңесші архитектор болып тағайындалды және елдің бірінші бесжылдық жоспары аясында 521 зауыт пен фабриканы жобалады.
Өлім және мұра
Кан 1942 жылдың 8 желтоқсанында Детройтте қайтыс болды. Оның көптеген жеке жұмыс қағаздары мен құрылыс суреттері Мичиган университетінің Бентли тарих кітапханасында сақталады. Оның жеке жұмыс кітапханасы, «Альберт Кан кітапханасы» жинағы, Мичиган штатының Саутфилд қаласындағы Лоуренс технологиялық университетінде орналасқан. Смитсондар институтының Америка өнері мұражайы отбасының хаттары мен басқа материалдарды сақтайды. Канның өмірі мен шығармалары 1970 жылдың 15 қыркүйегінен 1 қарашаға дейін Детройт өнер институтында суреттер, эскиздер және модельдер көрмесімен тойланды. Бұл көрме Канның сәулет фирмасының құрылғанына 75 жыл толуына арналған еді. Кан жобалаған ғимараттарда жұмыс істейтін Детройттың көптеген жетекші өнеркәсіпшілері осы мерекелік шараға қатысты. 1970 жылы «Times Herald» газетінің тілшісі Канның өнеркәсіптік архитектураның әкесі деп жиі аталатынын жазды. «Reader’s Digest» журналы оны «Колоссалды сәулетші» деп атады. Филадельфиядағы Франклин институтының ғылым мұражайы оны архитектурадағы новатор ретінде мойындап, алтын медальмен марапаттады. Америка сәулетшілер институты оның өмірінде екі алтын медальмен марапаттады. Газет тілшісі Канның 1942 жылы қайтыс болғанға дейін екі миллиард долларлық құрылыстардың жобасын жасағанын бағалады. Детройт өнер институтының ғылым және өнер комитеті Канның ешбір жаңалықтары патенттелмегенін, оның орнына Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде құрылыспен айналысқан сәулетшілер мен инженерлерге берілгенін атап өтті. «Альберт Канның мұрасы» деп аталатын 184 беттік каталогта Канның шығармалары туралы екі мақала бар: біреуі – архитектура жазушысы және Детройт өнер институтының сәулет бойынша құрметті кураторы У. Хокинс Ферридің, екіншісі – Мичиган университетінің сәулет профессоры Уолтер Б. Сандерстің еңбегі. «Detroit Free Press» газетінің жазушысы және тарихшы Джон Галлахер Канның 1900-ға жуық ғимаратты салғанын айтады, олардың ішінде Фишер ғимараты, «General Motors» штаб-пәтері, «Ford River Rouge» кешені және Мичиган университетінің кампусындағы көптеген ғимараттар бар. Ол 1920 жылы заманауи болған, 1900-1920 жылдар аралығында салынған Канның автомобиль зауыттары сияқты, 1990 жылдардың стандарттары бойынша ескіргенін және бұзылып жатқанын атап көрсетеді. Оның сол кездегі басқа ғимараттарының кейбіреулері бастапқы мақсатына сай болмай, басқа мақсаттар үшін қайта жаңартылды.