Кіріспе

Оңтүстік Шайендерінің басшысы Қара Кетл (Шайен тілінде: Mo'ohtavetoo'o) (шамамен 1803 – 27 қараша 1868) – американдық үндістер соғысы кезінде Оңтүстік Шайендерінің басшысы болған. Қазіргі Оңтүстік Дакота штатындағы Қара Тауларда Солтүстік Шайендерінің Солтүстік Só'taeo'o / Só'taétaneo'o тайпасында дүниеге келген. Кейіннен Оңтүстік Шайендерінің Wotápio / Wutapai тайпасының (лакота сиу тегінен тараған, шайен және киова тайпаларының аралас тайпасы) әйеліне үйленген. Қара Кетл көбінесе халқын қорғау үшін АҚШ үкіметімен шарттар жасасқан бейбітшіл адам ретінде есте қалады. 1868 жылдың 27 қарашасында Вашита өзені шайқасынан әйелімен бірге қашып кетуге тырысқанда, АҚШ-тың 7-ші атқыштар полкінің әскери қызметкерлері тарапынан атып өлтірілді.

Ерте өмір

Қара қазан 1803 жылы Оңтүстік Дакотада Шайен ұлтының құрамында дүниеге келді. 1854 жылға дейін Қара қазанның өмірі туралы көп мәлімет жоқ, ол Шайен тайпасының орталық үкіметі – Қырық төрт кеңесінің басшысы болды. Кеңес Күн биі (Sun Dance) жиындары кезінде тұрақты түрде жиналып, бірлікті нығайтатын. 1851 жылдан кейін Шайен мен АҚШ үкіметі арасындағы қарым-қатынастар Форт-Ларами шарты негізінде жүргізілді. Дегенмен, АҚШ үкіметі ақтардың Ұлы жазықтарға кең таралуын тоқтатуға құштарлық танытпады, әсіресе 1859 жылы Пайк шыңындағы алтын асығысы басталғаннан кейін. Еуропалық американдықтар шайендерді келісімді бұза отырып, жерлерінен қуды, су және аң сияқты маңызды ресурстарды тұтынып алды. Күшейе берген бәсекелік ақырында топтар арасында қарулы қақтығысқа әкелді. Басшы Қара қазан – АҚШ әскери күшінің және иммигранттар санының басымдығына сенген, қарсы тұру мүмкін емес деп ойлаған прагматик еді. 1861 жылы ол және арапахо тайпасы Форт-Уайз шарты бойынша өз халқына қорғаныс алуға үміттене отырып, Форт-Лион қолбасшысына бағынды. Шарт Оңтүстік Шайендерге өте қолайсыз болды. Қара қазан Вашингтонға сапар шекті, онда президент Авраам Линкольн оған үлкен американдық ту сыйлады. Шайендер өздерінің топтарын Санд-Крик резервациясына бастап барды, ол Колорадоның оңтүстік-шығыс аймағының шағын бөлігін, Форт-Лионнан шамамен 65 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл жер егістікке жарамсыз және бұқалардың, олардың еттің негізгі көзінің, алыс жерінде жатқан. Көптеген шайен жауынгерлері, соның ішінде Ит сарбаздары (Dog Soldiers), шартты қабылдамады және ақтарға шабуыл жасай бастады. Қара қазан осы әрекеттерге қарсы болды ма, оларды төзімділікпен қабылдады ма, әлде оларды қолдады ма деген мәселе тарихшылар арасында әлі де даулы болып тұр.

Колорадо соғысы

1864 жылдың жазына қарай жағдай шиеленісіп, қайнар тұсқа жетті. Оңтүстік шайендердің радикалды топтары, сондай-ақ одақтас киова және арапахо тайпалары американдық поселеністерге мал мен азық-түлік үшін шабуыл жасады. Кейде олар әйелдер мен балаларды тұтқынға алып, өз тайпаларына қабылдап, қаза болған мүшелерінің орнын толтыратын. 1864 жылдың 11 маусымында жергілікті тұрғындар қоныс аударушылардың отбасын өлтірді, ал ақ адамдар бұл шабуылды отбасының атымен – Хунгате қырғыны деп атады. Соғыс жақтастары Денверде бас сүйектерінен айырылған денелерді көрсетті. Колорадо губернаторы Джон Эванс тайпа басшылары шабуылға бұйрық берді және толыққанды соғыс бастауға ниетті деп ойлады. Эванс "Жазықтықтағы достық үндістерге" барлығы әскери бекеттерге тіркелуге немесе "жау" деп есептелуге тиіс екенін жариялады. Ол Соғыс министрлігінен Үшінші Колорадо кавалериясын құруға рұқсат алды. Полковник Джон М. Чивингтон, негізінен шайендер мен арапахоларға қарсы күресу үшін 100 күндік мерзімге жазылған "100 күндіктерден" тұратын бөлімге басшылық етті. Қара қазан Эванстың ұсынысын қабылдап, келіссөздерге кірісті. 28 қыркүйекте ол Денвердің сыртындағы Форт-Уэлдте бейбіт келісімге келді. Келісім бойынша Оңтүстік шайендері Сэнд-Крик резервациясына жіберілді және бұрынғы Форт-Уайз болған Форт-Лайонға тіркелуге міндетті болды. Қара қазан бұл келісім халқының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп сенді. Ол резервацияға барғаннан кейін, форттағы бас офицер Чивингтонның одақтасы болған адаммен ауыстырылды.

Сэнд-Криктегі сатқындық

Амбициялы Чивингтон губернатор Эванстың Үшінші Колорадо атқышыларын 1864 жылдың соңында мерзімі бітер алдында пайдалануға қысым жасады. 28 қарашада Чивингтон 700 адаммен Форт-Лайонға келді. Куәгерлердің бірі, Джон С. Смиттің айтуынша:
[О]л барлық адамдарды өзінен бұрын барудан тоқтатты. Поштаны тоқтатты, және Денвер қаласынан Форт-Лайонға бара жатқанда ешкімге алға өтуге рұқсат бермеді. Бұрынғы агент болған ескі полковник Бенттің төңірегіне күзет қойды; Форт-Лайонға жол тартқан мырза Хагс және көптеген адамдарды тоқтатты. Фортты күтпеген жерден басып алды, орналасқаннан кейін форттың барлық жеріне қарауылдарды орнатты, содан кейін сол түні сағат 8-де осы үндістер лагеріне кетті. 29 қарашаның таңында Чивингтон Sand Creek резервациясына шабуыл жасады; бұл оқиға Sand Creek қырғыны деп белгілі болды. Көптеген жауынгерлер аң аулауға кеткен еді. Үнді агенттерінің нұсқауымен Қара қазандық өз шатырынан (типи) американдық және ақ туды көтерді, бірақ бұл сигналға назар аударылмады. Колорадоның 3-ші атқышы 163 шайенді оқтап немесе пышақтап өлтірді. Олар ауылды өртеп жіберді. Құрбандардың көп бөлігі әйелдер мен балалар еді. Одан кейін бірнеше ай бойы милиция мүшелері Денверде шайқасынан әкелген трофейлерін көрсетті, соның ішінде естелік ретінде сақталған дене мүшелерін де.

Медициналық ложалар туралы келісім

Black Kettle тобының азайып бара жатқан тобы еуропалық американдықтармен бейбіт түрде бірге өмір сүруге ниетті екенін жариялады. Black Kettle 1867 жылғы 28 қазанда тағы бір келісімге, Медисина Лодж келісіміне қол қойды. Dog Soldiers Канзас, Техас және Колорадо штаттарында шабуылдар мен шапқыншылықтарды жалғастырды. Екі топ арасындағы қарым-қатынас тарихи дау-дамайдың нысаны болып табылады. Black Kettle-дың ауылындағы екінші тұлға Little Rock-тың айтуынша, көптеген жауынгерлер шабуылдардан кейін Black Kettle-дың лагеріне қайтып келді. Оның лагерінде балалар да бар, ақ нәсілді тұтқындар ұсталды. Осы кезде Black Kettle-дың беделі төмендеді және жас жауынгерлердің іс-әрекеттерін тоқтатуға күші жетіп-жетпегені белгісіз.

Вашита өзенінің шайқасы

Ұдайы жүргізіліп жатқан шабуылдар мен жаппай қырғындарға жауап ретінде генерал Филип Шеридан жазалау шараларын жоспарлады. Ол шайендердің қыстау лагерьлеріне шабуыл жасап, олардың мал мен азық-түлігін жойып, қарсылық көрсеткендерін өлтіруді көздеді. 1868 жылғы 27 қараша күні таңда подполковник Джордж Армстронг Кастер өзінің 7-ші атқыштар полкімен қазіргі Батыс Оклахома штатындағы Уашита өзені бойындағы басшы Блэк Кетл мен оның ауылына шабуыл жасады. Кастердің әскері 100-ден астам үнді қазақтарын өлтірді, олардың көп бөлігі Оңтүстік шайендер еді.

Өлім және мұра

Ушита өзенінен өтуге тырысқанда, Қара қазан мен оның әйелі арқасынан атып өлтірілді. Шайендер Қара қазанды бейбітшілдік көшбасшысы ретінде мойындады. Оклахома штатының Роджер Миллс округі мен Техас штатының Хемфилл округіндегі Блэк Кеттл ұлттық шалғынды даласы оның құрметіне аталған. Оның қаза болған жеріне жақын, қазіргі Чеен қаласында, Оклахома штатында, Қара қазан мұражайы оның есімді мәңгі есте сақтайды.

Танымал мәдениетте

Black Kettle – Ник Рамус ойнаған CBS отбасылық драмасы «Доктор Куинн, емші әйел» сериалының алғашқы үш маусымында қайта-қайта көрінетін кейіпкер. Қара қазан сериалдың пилоттық сериясында маңызды рөл атқарады. Доктор Куинн оған трахеотомия жасап, мойнына кірген оқты алып шығу арқылы өмірін сақтайды. Кейін ол Қара қазаннан «Емші әйел» деген шайендік есім алады. Қара қазан мен оның ауылының тағдыры TNT мини-сериалы «Батысқа қарай» сериалының 4-ші эпизодында көрсетілген. Қара қазан рөлін Уэс Студи сомдайды. Ska тобы Five Iron Frenzy-дің «Our Newest Album Ever!» альбомындағы «Banner Year» әні Қара қазан туралы, оған жасалған сатқындық пен Кастердің қолынан қаза табуы туралы айтады. Deathcab for Cutie-нің 2022 жылғы «Asphalt Meadows» альбомындағы «Foxglove Through The Clearcut» әні/сөздік бөлімі «Сэнд Крик қырғыны» кезінде Қара қазанға сілтеме жасайды.